IV SA/Po 248/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Monika Świerczak (spr.) Sędzia WSA Maria Grzymisławska-Cybulska Asesor sądowy WSA Sebastian Michalski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 29 lipca 2021 r. sprawy ze skargi M. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] grudnia 2020 r. nr [...] w przedmiocie uznania zasiłku rodzinnego i dodatku do zasiłku rodzinnego za świadczenia nienależnie pobrane oraz zobowiązania do ich zwrotu uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza [...] z dnia [...] października 2020 r. nr [...] Kierownik Wydziału Świadczeń Rodzinnych Urzędu Miejskiego w T. działający z upoważnienia Burmistrza Miasta T. (dalej: organ I instancji) decyzją z [...] kwietnia 2019 r., [...], po wznowieniu postępowania odmówił skarżącej prawa do zasiłku oraz dodatku. Następnie decyzją z [...] października 2020 r., [...], organ I instancji uznał, że kwota w wysokości [...] zł wypłacona za okres od [...] czerwca 2017 r. do [...] lipca 2017 r. z tytułu zasiłku rodzinnego na rzecz dziecka M. R., ur. [...] r. (dalej: zasiłek) oraz kwota w wysokości [...] zł wypłacona za okres od [...] czerwca 2017 r. do [...] lipca 2017 r. z tytułu dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka, na rzecz dziecka M. R., ur. [...] r. (dalej: dodatek) są nienależnie pobranymi świadczeniami oraz zobowiązał skarżącą do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w wysokości [...] zł za okres od [...] czerwca 2017 r. do [...] lipca 2017 r. wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od [...] lipca 2017 r. do dnia spłaty. Zaznaczył, że kwota nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych zostanie potrącona z bieżących wypłat. W uzasadnieniu stwierdził, że powód wznowienia postępowania i odmowy prawa do świadczeń rodzinnych wyjaśnił w decyzji z [...] kwietnia 2019 r. Następnie przytoczył art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2020 r., poz. 111 ze zm., zwanej dalej u.ś.r.). Wskazał, że zasiłek rodzinny wraz z dodatkiem z tytułu samotnego wychowywania dziecka wypłacony za okres od [...] czerwca 2017 r. do [...] lipca 2017 r. w wysokości [...] zł został wypłacony na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i odmówiono skarżącej prawa do zasiłku rodzinnego i dodatku z tytułu samotnego wychowywania dziecka, zatem zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r. przedmiotowe świadczenia zostały nienależnie pobrane, a skarżąca jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. Następnie przytoczył art. 30 ust. 6 i 8 u.ś.r. i wskazał, że organ skorzystał z możliwości potrącenia kwoty [...]zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie z bieżąco wypłacanego świadczenia wychowawczego ustalonego informacją z [...] sierpnia 2019 r. w listopadzie i grudniu 2020 r. W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca, wnosząc o jej uchylenie i umorzenie postępowania, względnie przekazanie organowi I instancji do ponownego rozpoznania, zarzuciła błędne przyjęcie, że we wskazanym okresie nie przysługuje jej zasiłek wraz z dodatkiem oraz że kwoty [...]zł z tytułu zasiłku oraz [...] zł z tytułu dodatku są nienależnie pobranym świadczeniem, a także wadliwe i bezzasadne zobowiązanie skarżącej do zwrotu kwoty [...]zł i bezzasadne potrącenie jej tej kwoty z bieżących wypłat. Wskazała, że nie rozumie postępowania organu, który wcześniej pozytywnie rozpatrzył jej wniosek o przyznanie zasiłku wraz z dodatkiem, wiedząc o jej sytuacji życiowej i rodzinnej. Ojciec dziecka nigdy nie uczestniczył w wychowywaniu syna. Alimenty ustalone ugodą [...] listopada 2017 r. przed Sądem Rejonowym zostały przyznane skarżącej dopiero od [...] października 2017 r., przy czym ojciec dziecka ich nie płacił, a egzekucja okazała się bezskuteczna – alimenty otrzymuje z Funduszu Alimentacyjnego. Organ nie uwzględnił dat wynikających z orzeczenia Sądu w zakresie przyznania alimentów. Sytuacja materialna skarżącej jest rażąco trudna. Toczy się wobec niej kilkanaście postępowań egzekucyjnych. Skarżąca jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym, niezdolną do pracy. Utrzymuje się z renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. Samotnie wychowuje syna i uzyskiwana renta jest jedynym źródłem dochodu. Otrzymywane kwoty pozwalają na bardzo skromną egzystencję. Skarżącej nie stać na opłacenie wszystkich wydatków i kosztów utrzymania. Kwotę zasiłku i dodatku skarżąca zużyła w całości na wyżywienie i utrzymanie syna, nie ma już tych środków. Do odwołania załączyła m.in. zaświadczenie od komornika, orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, decyzję ZUS o wysokości renty, kopię legitymacji rencisty i ugodę dotyczącą ustalenia alimentów. Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej: SKO) decyzją z [...] grudnia 2020 r., [...], utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy. Uzasadniając rozstrzygnięcie przytoczyło stan faktyczny oraz wybrane przepisy u.ś.r. Wskazało, że decyzja organu I instancji z [...] kwietnia 2019 r., wspomniana we wstępie, została utrzymana decyzją SKO z [...] czerwca 2019 r. Wyrokiem z 30 stycznia 2020 r., sygn. akt IV SA/Po 767/19, Sąd oddalił skargę od powyższej decyzji SKO. Tym samym przedmiotowe świadczenia stały się świadczeniami nienależnie pobranymi. Burmistrz Miasta T. był zatem zobowiązany uznać, że pobrane świadczenia są nienależnie pobrane i zobowiązać do ich zwrotu. Argumenty strony podniesione w odwołaniu nie mogą mieć znaczenia przy uznaniu i zobowiązaniu do zwrotu świadczeń, mogą mieć jedynie być brane pod uwagę przy umorzeniu kwoty nienależnie pobranego zasiłku. W skardze na powyższe rozstrzygnięcie do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skarżąca wniosła o uchylenie obu decyzji i umorzenie postępowania, ewentualnie uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania. Powtórzyła zarzuty i argumentację odwołania (załączając także tożsamą dokumentację), zarzucając ponadto błędne ustalenie wysokości dochodu rodziny za 2019 r. w szczególności poprzez jego znaczne zawyżenie. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Niniejsza sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 1842, z późn. zm.). Przystępując do rozpoznania skargi w tym trybie, Sąd miał na uwadze, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne, kierując się wspomnianym kryterium legalności, dokonują oceny zgodności treści zaskarżonego aktu oraz procesu jego wydania z normami prawnymi – odpowiednio: ustrojowymi, proceduralnymi i materialnymi – przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu prawnego i zasadniczo na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. W świetle art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, z późn. zm.; w skrócie "p.p.s.a.") kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze, w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim określonym w skardze przedmiotem zaskarżenia oraz rodzajem i treścią zaskarżonego aktu. Dokonując tak rozumianej kontroli zaskarżonej decyzji Sąd stwierdził, że skarga jest zasadna, jednakże z przyczyn innych niż w niej wskazane, przy czym w ocenie Sądu, organy obu instancji – wbrew zarzutom skargi – prawidłowo zebrały i rozpatrzyły materiał dowodowy niezbędny do wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy i na tej podstawie dokonały prawidłowych ustaleń co do okoliczności faktycznych istotnych dla jej rozstrzygnięcia. Ustalenia te Sąd w pełni podziela i czyni podstawą faktyczną dalszych rozważań. Podstawę prawną zaskarżonych decyzji stanowił w szczególności art. 30 ust. 1 i 2 pkt 4 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 111, zwanej dalej u.ś.r.). Zgodnie ze wskazanymi regulacjami osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się m.in. świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego. W niniejszej sprawie, o czym Sądowi wiadomo z urzędu, decyzja organu I instancji z [...] czerwca 2017 r., [...], przyznająca skarżącej zasiłek rodzinny na dziecko (M. R. ur. [...] r.) do [...] lat na okres [...].05.2017-[...].10.2017 w kwocie [...]zł miesięcznie, dodatek do zasiłku z tytułu urodzenia dziecka w kwocie [...]zł w miesiącu czerwcu 2017 r. oraz dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka w kwocie [...]zł na okres [...].05.2017-[...].10.2017, decyzją tego organu z [...] kwietnia 2019 r., [...], po wznowieniu postępowania została uchylona za okres [...].05.2017-[...].07.2017. Jednocześnie organ przyznał skarżącej na okres [...].05.2017-[...].05.2017 zasiłek rodzinny na dziecko w kwocie [...]zł, dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka na okres [...].05.2017-[...].05.2017 w kwocie [...]zł oraz odmówił prawa do zasiłku rodzinnego wraz z dodatkiem z tytułu samotnego wychowywania dziecka na okres [...].06.2017-[...].07.2017. Powyższa decyzja z [...] kwietnia 2019 r. została utrzymana decyzją SKO z [...] czerwca 2019 r., [...], a następnie skarga od tej decyzji została oddalona wyrokiem WSA w Poznaniu z 30 stycznia 2020 r., sygn. akt IV SA/Po 767/19. Wyrok ten jest prawomocny. Należy zatem wskazać w tym miejscu, że zgodnie z art. 170 p.p.s.a. orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe, a w przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazano w powyższym zakresie, że istota mocy wiążącej prawomocnego orzeczenia sądu wyrażona w art. 170 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wyraża się w tym, że także inne sądy i inne organy państwowe, a w wypadkach przewidzianych w ustawie - także inne osoby muszą brać pod uwagę fakt istnienia oraz treść prawomocnego orzeczenia sądu. Pomimo że opisany stan związania ograniczony jest, co do zasady, tylko do rozstrzygnięcia zawartego w sentencji orzeczenia i nie obejmuje jego motywów, nie oznacza to, że dla prawidłowego odczytania treści tej sentencji nie należy się kierować treścią uzasadnienia. W sytuacji gdy zachodzi związanie prawomocnym orzeczeniem sądu i ustaleniami faktycznymi, które legły u jego podstaw, niedopuszczalne jest w innej sprawie, o innym przedmiocie, dokonywanie ustaleń i ocen prawnych sprzecznych z prawomocnie osądzoną sprawą. Rozstrzygnięcie zawarte w prawomocnym orzeczeniu stwarza stan prawny taki, jaki z niego wynika. Sądy rozpoznające między tymi samymi stronami inny spór muszą przyjmować, że dana kwestia prawna kształtuje się tak, jak przyjęto w prawomocnym, wcześniejszym wyroku. Stanowisko przeciwne, uznające możliwość czynienia przez organy administracji publicznej ustaleń sprzecznych z treścią prawomocnego orzeczenia sądu, jest nie do pogodzenia z wypływającą z art. 2 Konstytucji RP zasadą demokratycznego państwa prawnego oraz określoną w art. 7 Konstytucji RP zasadą legalizmu (zob. wyrok NSA z 30 czerwca 2020 r., sygn. akt II FSK 799/20). Mając na uwadze powyższe – przesłanka z art. 30 ust. 2 pkt 4 niewątpliwie została spełniona przesłanka, tzn. świadczenie rodzinne zostało przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego. Ponadto zgodnie z art. 30 ust. 6 u.ś.r., w brzmieniu obowiązującym w sprawie, kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych ustalone ostateczną decyzją podlegają potrąceniu z wypłacanych świadczeń rodzinnych, wypłacanych zasiłków dla opiekunów, o których mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów, oraz wypłacanego świadczenia wychowawczego. Organ był zatem uprawniony do potrącenia nienależnie pobranych świadczeń z bieżących wypłat. Jednakże, o czym stanowi art. 30 ust. 2b u.ś.r. od kwot nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, o których mowa w ust. 2 pkt 1-3 i 5, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie. W niniejszej sprawie kwota nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wynika z art. 30 ust. 2 pkt 4, ergo nie jest objęta dyspozycją wyżej wymienionego przepisu. W orzecznictwie wprost wskazano, że od kwot nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, których nienależność wynika z wyeliminowania decyzji o przyznaniu świadczeń po wznowieniu postępowania w sprawie ich przyznania, nie mogą być naliczane odsetki za opóźnienie (zob. wyrok WSA w Białymstoku z 26 lipca 2018 r., sygn. akt II SA/Bk 252/18). Wobec powyższego organ nie był uprawniony do zobowiązania skarżącej do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wraz z odsetkami. W zakresie odsetek od nienależnie pobranych świadczeń organ działał bez podstawy prawnej. Na marginesie, w kontekście podnoszonej przez skarżącą sytuacji osobistej i majątkowej, Sąd zauważa, że organ zasadnie stwierdził, że nie mogą one mieć znaczenia przy uznaniu świadczeń za nienależnie pobrane i zobowiązaniu do ich zwrotu. Jednakże zgodnie z art. 30 ust. 9 u.ś.r. organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Tym samym skarżąca po ew. ponownym ustaleniu przez organy kwoty nienależnie pobranej i zobowiązaniu skarżącej do jej zwrotu – będzie mogła złożyć wniosek o jej umorzenie. Przyjmuje się bowiem, że ma zastosowanie zasada rozporządzalności przez jednostkę swoim prawem, co powoduje, iż warunkiem wszczęcia postępowania w przedmiocie tych ulg jest wniosek strony (zob. wyrok WSA w Gorzowie Wlkp. z 17 października 2019 r., sygn. akt II SA/Go 412/19). Rozpoznając sprawę ponownie organy wezmą pod uwagę przedstawione wyżej rozważania, w szczególności w zakresie dopuszczalności naliczania odsetek. Mając na uwadze stwierdzone w sprawie naruszenia Sąd, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji.