IV SA/Po 305/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maciej Busz Sędziowie WSA Józef Maleszewski (spr.) WSA Izabela Paluszyńska Protokolant st.sekr.sąd. Krystyna Pietrowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 września 2015 r. sprawy ze skargi S. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] lutego 2015 r. nr [...] w przedmiocie zobowiązania do zwrotu kwoty z tytułu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Wójta [...] z dnia [...] października 2014 r. nr [...], 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] na rzecz skarżącej kwotę 240 zł (dwieście czterdzieści złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania Decyzją z dnia [...] października 2014 r. nr [...] Wójt [...], wskazując na art. 23 w związku z art. 2 pkt 10, art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2012 r. poz. 1228 z późn. zm., obecnie Dz. U. z 2015 r. poz. 859; dalej jako u.p.o.u.a.), działając z urzędu, zobowiązał S. N. (dalej jako strona, skarżąca) jako przedstawiciela ustawowego R. i O. N. (dalej jako córki): 1. do zwrotu kwoty 250 zł wraz z odsetkami ustawowymi z tytułu nienależnie pobranych dla R. N. świadczeń z funduszu alimentacyjnego w październiku 2013 r. 2. do zwrotu kwoty 250 zł wraz z odsetkami ustawowymi z tytułu nienależnie pobranych dla O. N. świadczeń z funduszu alimentacyjnego w październiku 2013 r. Nadto Wójt wskazał w decyzji sposoby uregulowania należności, po uostatecznieniu się decyzji. Uzasadniając Wójt wskazał na decyzję własną z dnia [...] maja 2014 r. nr [...], którą ustalił, że świadczenia wypłacone z funduszu alimentacyjnego dla córek, na okres 1-31 października 2013 r., w kwocie po 250 zł, są świadczeniami nienależnie pobranymi. Po uostatecznieniu się ww. decyzji zostało wszczęte postępowanie w przedmiocie zwrotu należności. Wójt napisał, że zgodnie z art. 23 ust. 7 u.p.o.u.a. odsetki ustawowe są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego, do dnia spłaty. Odsetki od kwoty 500 zł od dnia 1 listopada 2013 r. do dnia wystawienia decyzji wynoszą 61, 80 zł. W odwołaniu od opisanej decyzji Strona wniosła o uchylenie decyzji Wójta w całości oraz o umorzenie postępowania. Napisała, że zakwestionowała decyzję Wójta z dnia [...] maja 2014 r. o ustaleniu świadczeń wypłaconych za październik 2013 r. jako świadczenia nienależnie pobrane. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z dnia [...] września 2014 r. nr [...] utrzymało w mocy decyzję Wójta, jednak nie minął jeszcze termin do wniesienia skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego. Odwołująca się podkreśliła, że rozważa wniesienie skargi. Decyzją z dnia [...] lutego 2015 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...], wskazując na art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r. poz. 267 z późn. zm., dalej kpa) utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Uzasadniając SKO napisało, że zgodnie z przepisami art. 9 ust. 1 w zw. z art. 23 u.p.o.u.a., orzekanie o obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeniach winno nastąpić po ustaleniu ostateczną decyzją administracyjną, że strona nienależnie pobrała świadczenia z funduszu. Stosownie bowiem do art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a., osoba która pobrała nienależnie świadczenia jest zobowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. W sprawie dopuszczalne było wydanie decyzji zobowiązującej do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Postępowanie w sprawie ustalenia świadczeń pobranych z funduszu alimentacyjnego jako świadczeń pobranych nienależnie, zostało bowiem zakończone ostateczną decyzją Wójta, z dnia [...] maja 2014 r. Sam fakt, iż stronie przysługuje prawo do wniesienia skargi do wojewódzkiego sądu administracyjnego od decyzji, nie ma wpływu na ustalenie, czy decyzja ta jest ostateczna czy też nie. Uprawnienie do wniesienia skargi nie stoi zatem na przeszkodzie orzekaniu o obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Na opisaną decyzję S. N. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, domagając się: przeprowadzenia dowodu z dokumentu – kserokopii zawiadomienia wierzyciela o wysokości zadłużenia wystawionego przez Komornika Sądowego [...], uchylenia obu wydanych w sprawie decyzji - w całości i zasądzenia zwrotu kosztów postępowania. Nadto skarżąca wniosła o wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji, do czasu prawomocnego zakończenia postępowania sądowoadministracyjnego. Skarżąca zarzuciła naruszenie: 1. art. 7 kpa poprzez brak podjęcia przez organ wszelkich czynności niezbędnych do załatwienia sprawy z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli; 2. art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a. poprzez jego niezastosowanie; 3. art. 77 § 1 kpa poprzez brak zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego w sposób wyczerpujący; 4. art. 107 § 3 kpa poprzez brak wskazania w uzasadnieniu decyzji faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł oraz przyczyn z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej; 5. art. 138 § 1 pkt 1 kpa poprzez niedostrzeżenie przez organ odwoławczy braków decyzji organu I instancji. Uzasadniając napisała, że organ odwoławczy nie wskazał w decyzji dowodów na których się oparł, co narusza art. 107 § 3 kpa. Nadto, jak podnosi się w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, warunkiem wydania decyzji o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia jest uprzednie ustalenie (przesądzenie), że było to świadczenie pobrane nienależnie. Ponadto obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń obciąża osobę, która przyjmowała świadczenia ze świadomością, że jej się one nie należały. Obowiązek zwrotu jest więc determinowany uprzednim ustaleniem istnienia takiego stanu świadomości u podmiotu pobierającego świadczenie, co pozwala na skuteczne nałożenie obowiązku zwrotu (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 18 września 2014 r., sygn. akt: III SA/Gd 253/14). Skarżąca oceniła, że w przedmiotowej sprawie nie ustalono, że świadczenie z tytułu funduszu alimentacyjnego zostało pobrane nienależnie, a tym samym decyzja o zwrocie ww. świadczenia jest przedwczesna. Skarżąca podkreśliła, że złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu na decyzję ustalającą, że kwota 500,00 zł pobrana tytułem świadczenia z funduszu alimentacyjnego jest świadczeniem nienależnie pobranym. W przedmiotowej sprawie w dniu 15 kwietnia 2015 r. odbędzie się rozprawa. Sprawa została zarejestrowana pod sygnaturą akt: IV SA/Po 1270/14. Skarżąca wskazała, że zgodnie z art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a. organ właściwy wierzyciela oraz marszałek województwa mogą umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Tym samym (nawet w przypadku uznania, że pobrane przez skarżącą świadczenia zostały pobranie nienależnie czemu skarżąca zaprzecza) organ powinien zbadać z urzędu czy w sprawie zachodzą przesłanki do umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Jak natomiast wynika z uzasadnień decyzji, organy obu instancji nie dokonały ustaleń w powyższym zakresie. Treść art. 25 u.p.o.u.a., zgodnie z którym w sprawach nieuregulowanych w ustawie stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, implikuje obowiązek podjęcia przez organ administracji (również z urzędu) wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli (art. 7 kpa). Organ administracji obowiązany jest ponadto w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 kpa). Powyższe uchybienie nie zostało zauważone przez organ odwoławczy co narusza także art. 138 § 1 pkt 1 kpa. W odpowiedzi na skargę organ administracji wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Postanowieniem z dnia 19 maja 2015 r. sygn. akt IV SA/Po 305/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wstrzymał wykonanie zaskarżonej decyzji. Na rozprawie w dniu 9 września 2015 r. sąd oddalił wniosek skarżącej o przeprowadzenie dowodów z dokumentu załączonego do skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Obie wydane w sprawie decyzje nie mogą się ostać. Na wstępie należy podkreślić, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne, kierując się wspomnianym kryterium legalności, dokonują oceny zgodności treści zaskarżonego aktu oraz procesu jego wydania z normami prawnymi – ustrojowymi, proceduralnymi i materialnymi – przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu prawnego i zasadniczo na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. W świetle art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270, z późn. zm.; dalej w skrócie: "p.p.s.a.") kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze – w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu. Dokonując tak rozumianej kontroli zaskarżonej decyzji SKO oraz – na mocy art. 135 p.p.s.a. – poprzedzającej ją decyzji Wójta z dnia [...] października 2014 r. Sąd doszedł do przekonania, że obie te decyzje nie mogą się ostać w obrocie prawnym z powodu, który wydarzył się już po wniesieniu skargi do sądu. Materialnoprawną podstawę obu decyzji w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia stanowiły przepisy ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. W myśl art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. Sąd podkreśla, że do zwrotu jest obowiązana osoba która pobrała nienależnie świadczenie. Zatem dopiero gdy decyzja uznająca dane świadczenie za nienależnie pobrane stanie się ostateczna, można zacząć mówić o takim świadczeniu i w następstwie nakazywać jego zwrot. Zgodnie z art. 16 § 1 kpa decyzje, od których nie służy odwołanie w administracyjnym toku instancji lub wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, są ostateczne. Zasada sądowej weryfikacji decyzji ostatecznych (art. 16 § 2 kpa) oznacza, że decyzje te mogą być zaskarżone do sądu administracyjnego z powodu ich niezgodności z prawem. Skarżąca zaznaczyła w skardze wszczynającej niniejsze postępowanie sądowoadministracyjne, że zaskarżyła do tut. Sądu także decyzję SKO utrzymującą w mocy decyzję Wójta z dnia [...] maja 2014 r. którą organ I instancji określił, że kwota 500 zł pobrana tytułem świadczenia z funduszu alimentacyjnego jest świadczeniem nienależnie pobranym. Prawomocnym wyrokiem z dnia 15 kwietnia 2015 r. sygn. akt IV SA/Po 1270/14 tut. Sąd, rozpoznając skargę S. N., uchylił decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] września 2014 r., nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego. W konsekwencji w obrocie prawnym pozostaje decyzja Wójta z dnia z [...] maja 2014 r. ustalająca świadczenia z funduszu alimentacyjnego przyznane dla córek skarżącej, jako nienależnie pobrane, oraz odwołanie od tejże decyzji Wójta. W dniu rozstrzygania przez Sąd skargi na decyzje w przedmiocie zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w obrocie prawnym nie było zatem ostatecznej decyzji uznającej dane świadczenie za nienależnie pobrane. Stosownie do postanowień art. 145-150 p.p.s.a. sąd administracyjny jest uprawniony do ingerencji w moc wiążącą zaskarżonego aktu lub czynności tylko w razie stwierdzenia wad enumeratywnie wskazanych w tych przepisach. Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. "b" p.p.s.a. decyzja lub postanowienie podlega uchyleniu, jeżeli sąd stwierdzi naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego. W myśl zaś art. 145 § 1 pkt 8 kpa w sprawie zakończonej decyzją ostateczną wznawia się postępowanie jeżeli decyzja została wydana w oparciu o inną decyzję lub orzeczenie sądu, które zostało następnie uchylone lub zmienione. W niniejszej sprawie sąd kontrolował decyzje, które mogły zostać wydane w oparciu o – wyłącznie - ostateczną decyzję Wójta z dnia [...] maja 2014 r., ustalającą, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego przyznane dla R. i O. N. na podstawie decyzji z [...] sierpnia 2013 r. nr [...] za okres 1–31 października 2013 r.: w kwocie 250 zł dla R. N. i w tej samej kwocie dla O. N. - są nienależnie pobrane. W dacie rozprawy sądowej, decyzja Wójta, ustalająca że kwota 500 zł pobrana tytułem świadczenia z funduszu alimentacyjnego jest świadczeniem nienależnie pobranym, nadal wprawdzie pozostaje w obrocie prawnym, ale utraciła przymiot ostateczności. Organ wyższego stopnia będzie bowiem musiał ponownie rozpatrzyć odwołanie od tej decyzji, i to z uwzględnieniem oceny prawnej oraz wskazań co do dalszego postępowania przedstawionych w uzasadnieniu prawomocnego wyroku z dnia 15 kwietnia 2015 r. sygn. akt IV SA/Po 1270/14. W konsekwencji rolą Sądu było uchylenie obu decyzji w przedmiocie zobowiązania do zwrotu kwoty z tytułu nienależnie pobranych świadczeń. W sprawie zakończonej zaskarżoną decyzją zasadne bowiem stało się wznowienie postępowania. Możliwość orzekania w sprawie zwrotu świadczenia ustalonego jako świadczenie nienależnie pobrane powstaje z chwilą ostatecznego zakończenia postępowania administracyjnego w sprawie ustalenia, że świadczenie jest nienależnie pobrane. Byt decyzji wydanych w sprawie zwrotu takiego świadczenia jest uzależniony od pozostawania w obrocie prawnym ostatecznej decyzji ustalającej, że świadczenie zostało pobrane nienależnie. Odnosząc się do zawartego w skardze wniosku o przeprowadzenie dowodu z dokumentu – kserokopii zawiadomienia (pełnomocnika) skarżącej, jako wierzyciela, o wysokości zadłużenia wystawionego przez Komornika Sądowego, sąd wskazuje, że jak wynika z uzasadnienia skargi postulowany dowód dotyczył wstrzymania wykonania decyzji (k. 8) oraz nie pozostawał w związku z oceną legalności zaskarżonego aktu. W konsekwencji wniosek został oddalony. Odnosząc się do argumentu skargi, że w świetle art. 23 ust. 8 w związku z art. 25 u.p.o.u.a. organ administracji powinien badać z urzędu, czy w sprawie zachodzą przesłanki do umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń, sąd ocenia, że wskazane jest poinformowanie strony postępowania o istnieniu takiej możliwości (art. 8 i art. 9 zd. drugie kpa), np. w zawiadomieniu o wszczęciu postępowania. Zgodnie z przepisem przywołanym w skardze, organ właściwy wierzyciela oraz marszałek województwa mogą umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Tylko od woli strony postępowania zależy czy i kiedy wystąpi z takim wnioskiem. Mając wszystko to na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 ust. 1 pkt 1 lit. "b" p.p.s.a. w związku z art. 145 § 1 pkt 8 kpa orzekł jak w punkcie pierwszym sentencji wyroku, tj. uchylił decyzje organów obu instancji. Na podstawie art. 205 § 2 p.p.s.a. Sąd orzekł jak w punkcie drugim sentencji wyroku.