IV SA/Po 351/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Tomasz Grossmann po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 10 maja 2011 r. sprawy ze skargi R. S. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] lutego 2011 r. Nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] grudnia 2010 r. Nr [...]; 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz R. S. kwotę 100 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania. Dnia [...] października 2010 r. do Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wpłynął wniosek R. S. o przyznanie świadczenia z powodu deportacji do pracy przymusowej w okresie od czerwca 1941 r. do stycznia 1945 r. Decyzją z dnia [...] grudnia 2010 r. Nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych (dalej "Kierownik UdSKiOR") – działając na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.; dalej jako "ustawa o świadczeniu pieniężnym", w skrócie "u.ś.p.") odmówił R. S. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w tej ustawie. Uzasadniając organ administracji wskazał, że zgodnie z art. 2 pkt 2 lit. a u.ś.p. represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Przepis ten podlegał ocenie w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym, który wyrokiem z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07 (Dz. U. Nr 220, poz. 1734) stwierdził niezgodność art. 2 pkt 2 u.ś.p., w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Jak wskazał organ, Trybunał stwierdził, że "nie ma (...) zastrzeżeń co do samej zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej przybierał szczególnie dotkliwą formą, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i «wyrwaniem» z dotychczasowego środowiska". Zdaniem organu ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że strona w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania, zatem praca ta nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, tzn. nie była połączona z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. W zakreślonym do tego terminie wnioskodawca złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy wskazując, że jako małe dziecko został przewieziony przez żandarma niemieckiego do niemieckich gospodarzy. Wykonywana praca była niejednokrotnie na granicy fizycznych możliwości. Odległość nie miała znaczenia, bowiem wnioskodawca znalazł się w nieprzyjaznym, obcym mu środowisku, do tego doszedł stres rozłąki z rodziną oraz nieznajomość języka. Rodzice przez szereg dni nie wiedzieli gdzie jest i co się z nim dzieje. Represja trwała kilka lat, obowiązywał zakaz oddalania się, niemiecka gospodyni była okrutna i nie miała litości dla polskiego pracownika. Praca była wyniszczająca, a odżywianie "podłe". Niejeden rówieśnik wnioskodawcy, wywieziony z rodzicami na teren III Rzeszy, miał lepsze warunki do przetrwania. Decyzją z dnia [...] lutego 2011 r., Nr [...], Kierownik UdSKiOR, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.; dalej w skrócie "k.p.a."), utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu powtórzył argumenty zawarte w ww. decyzji, a ponadto wskazał, że wobec wykonywania pracy o kilka kilometrów od miejsca stałego zamieszkania, na terenie tej samej gminy, trudno dać wiarę, że wnioskodawca nie miał żadnego kontaktu z rodziną. Strona pracowała przymusowo w gospodarstwie razem z innymi osobami narodowości polskiej. Jakkolwiek wykonywana przez stronę praca nosi znamiona pracy przymusowej, to zważywszy na małą odległość od miejsca urodzenia trudno jest mówić o deportacji. Organ podkreślił, że "deportacja" jako "wywiezienie" musi mieć rozsądnie przyjęte granice stosowania pojęcia. Na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu wniósł R. S. Podkreślił, że jako czternastoletnie dziecko został z "łapanki" na ulicy wywieziony do niemieckiego gospodarstwa i tam zmuszony do pracy. Gospodarstwo było położone na terenie innej gminy. Skarżący mieszkał w budynku ze zwierzętami gospodarskimi i jadł karmę dla nich przeznaczoną. W odpowiedzi na skargę Kierownik UdSKiOR wniósł o jej oddalenie, powtarzając argumenty zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Kontrola sądu administracyjnego, zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) oraz art. 3 § 1 i § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej w skrócie "p.p.s.a.") ogranicza się do badania zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych. Kontrola ta polega na zbadaniu, czy w toku rozpoznania sprawy organy administracji publicznej nie naruszyły prawa materialnego i procesowego w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Przy czym należy zauważyć, iż na podstawie art. 134 p.p.s.a. w postępowaniu sądowoadministracyjnym obowiązuje zasada oficjalności. Zgodnie z jej treścią sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami oraz powołaną podstawą prawną. Zobowiązany jest do wzięcia z urzędu pod uwagę wszelkich naruszeń prawa, w tym także tych, które nie zostały podniesione w skardze. Granice rozpoznania skargi przez sąd są z jednej strony wyznaczone przez kryterium legalności działań organów administracyjnych, a z drugiej strony przez zakaz pogarszania sytuacji prawnej skarżącego. Zgodnie z art. 119 pkt 2 p.p.s.a. jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie 14 dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy, sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym. Taka sytuacja miała miejsce w niniejszym postępowaniu, gdzie z wnioskiem o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym wystąpił Kierownik UdSKiOR, a powiadomiony o tym wniosku skarżący nie zażądał przeprowadzenia rozprawy. Materialnoprawną podstawę stanowią w sprawie przepisy ustawy o świadczeniu pieniężnym. Ustawa ta określa między innymi przesłanki nabycia uprawnienia do określonego w niej świadczenia pieniężnego. Zgodnie z treścią art. 1 ust. 1 u.ś.p., świadczenie to przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie oraz posiadają stałe miejsce zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Natomiast przez represję zgodnie z art. 2 pkt 2 u.ś.p., należy rozumieć deportację (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939r., na terytorium. III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 -1945 bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Należy przy tym wskazać na przywołany przez organ administracji wyrok TK z dnia 16 grudnia 2009 r. (sygn. akt K 49/07), w uzasadnieniu którego Trybunał Konstytucyjny podniósł, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Trybunał ponadto wskazał, że obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, najczęściej nieprzyjaznym środowisku. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, można wymienić m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Zdaniem Trybunału, ogólnie słuszny cel zaskarżonej ustawy – symboliczne zadośćuczynienie dla osób wywiezionych do pracy przymusowej – został wypaczony przez niepełne określenie kategorii osób uprawnionych do świadczenia deportacyjnego przewidzianego w art. 2 pkt 2 u.ś.p.. Z przepisu tego wynika, że beneficjentami świadczeń mogą być wyłącznie osoby wywiezione z terytorium państwa polskiego (i to definiowanego na dwa różne sposoby - w granicach przedwojennych lub powojennych) na terytorium ZSRR, III Rzeszy lub terenów przez nie okupowanych. W taki sposób do rangi warunku uzyskania świadczenia podniesione zostało przekroczenie granicy państwa polskiego (nie zawsze zresztą istniejącej w sensie prawnym i faktycznym oraz zmieniającej swój przebieg w trakcie działań wojennych). Spowodowało to wykluczenie możliwości przyznania świadczeń deportacyjnych osobom deportowanym (wywiezionym) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego. Przed przeniesieniem tych uwag na grunt niniejszej sprawy należy na wstępie wskazać, iż oprócz uregulowań dotyczących zasad przyznawania świadczenia określonego w ustawie o świadczeniu pieniężnym zastosowanie w sprawie mają także przepisy k.p.a. Oznacza to, że Kierownik UdSKiOR powinien kierować się również zasadami ogólnymi postępowania administracyjnego: prowadzić postępowanie w taki sposób, aby pogłębiać zaufanie obywateli do organów Państwa (art. 8 k.p.a.), dążyć do wyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności sprawy, a przy załatwieniu sprawy mieć na względzie interes społeczny i uzasadniony interes obywatela (art. 7 k.p.a.), a także wyjaśniać stronom zasadność przesłanek podjętych rozstrzygnięć (art. 11 k.p.a.). Wydawana przez organ decyzja powinna być oparta na wyczerpująco zebranym i wszechstronnie rozpatrzonym materiale dowodowym sprawy (art. 77 § 1 k.p.a.). Na podstawie tak zgromadzonego materiału dowodowego winien on ocenić, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.). Postępowanie dowodowe organ winien przeprowadzić w sposób określony w art. 75 i nast. k.p.a. Materialnoprawnym warunkiem przyznania świadczenia pieniężnego, w świetle przepisów analizowanej ustawy jest stwierdzenie faktu deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej. W ocenie Sądu, w postępowaniu poprzedzającym wydanie zaskarżonej decyzji, kwestia ta nie została dostatecznie wyjaśniona zgodnie z regułami wynikającymi ze wspomnianych przepisów postępowania, co doprowadziło do wydania decyzji w oparciu o niepełny i nie oceniony należycie materiał dowodowy. Uzasadnienie decyzji z dnia [...] grudnia 2010 r. jest lakoniczne, organ ograniczył się do przywołania i zacytowania przepisu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy, przywołania i jednozdaniowego cytatu z uzasadnienia ww. wyroku TK oraz konkluzji, że skoro strona w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania, to praca ta nie przybrała szczególnie dotkliwej formy. W ten sposób doszło do naruszenia art. 107 § 1 i § 3 k.p.a., który wymaga, aby uzasadnienie faktyczne decyzji w szczególności zawierało wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne – wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Tak postawionych przez ustawodawcę wymogów, decyzja pierwszoinstancyjna nie spełnia. Wskazane uchybienia zostały częściowo tylko wyeliminowane przez organ w zaskarżonej decyzji z dnia [...] lutego 2011 r. Nadal jednak, w ocenie Sądu, nie wszystkie istotne okoliczności zostały wyjaśnione. Z akt administracyjnych sprawy nie wynika, gdzie przebywała najbliższa rodzina skarżącego w czasie wykonywania pracy przymusowej, czy do końca wojny mieszkali (przebywali) w okolicy, czy też ją opuścili. Powyższa informacja może mieć istotne znaczenie dla oceny stopnia dolegliwości przymusowej zmiany miejsca pobytu małoletniego wówczas skarżącego. Organ administracji nie podjął próby ustalenia, w jakim języku skarżący porozumiewał się z niemieckimi właścicielami gospodarstwa i czy oprócz dwukrotnie starszego J. M. (k. 12 akt administracyjnych) w gospodarstwie pracowały inne jeszcze osoby narodowości polskiej, w szczególności zbliżone wiekiem do skarżącego. Z naruszeniem art. 77 § 1 k.p.a. organ administracji, wiedząc o istnieniu dokumentów zwróconych skarżącemu przez Fundację "Polsko-Niemieckie Pojednanie" (k. 35 akt adm.), nie wystąpił do skarżącego o ich przesłanie. Tymczasem z pisma Fundacji wynika, że w skład tych dokumentów wchodziło m.in. oświadczenie wnioskodawcy, zeznania dwóch świadków oraz postanowienie weryfikacyjne. Zarazem nie wynika zeń, czy były to te same zeznania tych samych świadków, które figurują już w aktach administracyjnych. Jest to o tyle istotne, że ewentualne nowe zeznania innych świadków mogłyby rzucić nowe światło na ustalenia co do warunków życia i pracy przymusowej skarżącego, i umożliwić weryfikację prawdziwości jego twierdzeń w tym zakresie. Sąd podkreśla, że przywołane przez organ administracji wyroki WSA w Poznaniu zapadły na gruncie odmiennych okoliczności faktycznych. Wyrokiem z dnia 27 stycznia 2011 r., sygn. akt IV SA/Po 840/10 (Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl) oddalono skargę osoby wywiezionej na niewielką odległość od swojego miejsca zamieszkania, która nie straciła więzi z rodzinnymi stronami, a wywieziona została wraz z najbliższą rodziną i przez cały czas, jako małe dziecko, miała kontakt z matką. Sąd w składzie obecnym podziela konkluzję zawartą w przywołanym orzeczeniu, że w takim stanie rzeczy przyjąć należy, że nie są spełnione wszystkie przesłanki konieczne do uzyskania świadczenia. Z kolei w wyroku z dnia 05 października 2010 r., sygn. akt IV SA/Po 686/10 (Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl) Sąd podkreślał niewielką odległość dzielącą miejscowość wykonywania pracy przymusowej zarówno od miejscowości rodzinnej jak i od miejscowości, do której wywieziono najbliższą rodzinę skarżącego. W niniejszej sprawie te okoliczności nie zostały dostatecznie wyjaśnione. Ponownie rozpoznając sprawę organ, uwzględniając powyższe uwagi, ustali i wyjaśni wszystkie okoliczności istotne dla rozstrzygnięcia sprawy, uzupełniając w stosownym zakresie materiał dowodowy o dostępne środki dowodowe, a podjęte rozstrzygnięcie należycie uzasadni w sposób odpowiadający wymogom określonym w art. 107 § 3 k.p.a. Mając na uwadze powyższe Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., orzekł jak w sentencji. Z uwagi na charakter zaskarżonej decyzji, która nie przyznaje żadnych praw i obowiązków, Sąd odstąpił od określenia, czy i w jakim zakresie decyzja ta nie może być wykonana (art. 152 p.p.s.a.). O kosztach Sąd orzekł na podstawie art. 200 p.p.s.a. Sąd stosownie do treści art. 119 pkt 2 i art. 120 p.p.s.a. rozpoznał sprawę w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w składzie jednego sędziego. MZ