IV SA/Po 356/08

| | |Sygn. akt IV SA/Po 356/08 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 2 października 2008 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bożena Popowska Sędziowie WSA Maciej Dybowski WSA Izabela Kucznerowicz (spr.) Protokolant st. sekr. sąd. Monika Zaporowska po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 2 października 2008 r. sprawy ze skargi B.W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] nr [...] w przedmiocie zaliczki alimentacyjnej uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy z dnia [...] nr [...] /-/I. Kucznerowicz /-/B. Popowska /-/M. Dybowski Decyzją Wójta Gminy [...] z dnia [...] grudnia 2005 r. , nr [...] nie przyznano [...] prawa do zaliczki alimentacyjnej na córkę: [...]. Decyzję podjęto na podstawie na podstawie art. 2 pkt 5, art. 7-10, art. 17-18 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 roku o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. Nr 86, poz. 732) w związku z art. 3 pkt 17, art. 25, art. 26, art. 30, art. 32 ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. Nr 228, poz. 2255, ze zm.), § 1, § 2 Rozporządzenia Ministra Polityki Społecznej z dnia 7 czerwca 2005 roku w sprawie wzoru wniosku o ustalenie prawa do zaliczki alimentacyjnej oraz odpowiednich zaświadczeń (Dz. U. Nr 105, poz. 882), art. 104, art. 107 § 4 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 roku Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. Nr 98 z 2000r., poz. 1071, z późn. zm.), upoważnienia Wójta Gminy [...] z dnia [...] września 2005 roku do prowadzenia postępowań i wydawania decyzji administracyjnych w indywidualnych sprawach z zakresu zaliczek alimentacyjnych. W uzasadnieniu podniesiono, że na podstawie na podstawie art. 2 pkt 5 ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej osoba uprawniona do otrzymania zaliczki alimentacyjnej, oznacza osobę uprawnioną do świadczenia alimentacyjnego na podstawie tytułu wykonawczego, którego egzekucja jest bezskuteczna, wychowywaną przez osobę samotną, a także osobę uczącą się, w rozumieniu przepisów o świadczeniach rodzinnych. Jak mówi art. 3 pkt 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych osoba samotnie wychowująca dziecko - oznacza to pannę, kawalera, osobę pozostającą w separacji orzeczonej prawomocnym wyrokiem sądu, osobę rozwiedzioną, wdowę lub wdowca, jeżeli wspólnie nie wychowuje dziecka z ojcem lub matką dziecka. Z przedłożonego wyroku Sądu Rejonowego w [...] wynika, iż [...] jest osobą rozwiedzioną. Jednak w myśl art. 3 pkt 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych nie jest osobą samotnie wychowującą dziecko, ponieważ zamieszkuje wspólnie z konkubentem, [...], ojcem dwójki młodszych dzieci [...] i [...]. Fakt, iż [...] nie jest zobowiązany do alimentacji na rzecz [...] nie świadczy o tym, że [...] jest osobą samotnie wychowującą dzieci. W myśl przepisów o świadczeniach rodzinnych osobą samotną nie jest osoba pozostająca w związku małżeńskim lub osoba wolnego stanu cywilnego, jeżeli wychowuje z drugim z rodziców co najmniej jedno wspólne dziecko. [...] współuczestniczy w wychowywaniu dzieci, dlatego też odmówiono przyznania zaliczki alimentacyjnej na [...]. [...] odwołała się od tej decyzji, podnosząc, iż narusza ona podstawowe zasady ustawy o świadczeniach rodzinnych. Jej zdaniem, na konkubencie [...] nie ciąży obowiązek wspólnego wychowywania dziecka, gdyż ojciec dziecka nie żyje i nie łoży na jego utrzymanie. Córka jest osobą niepełnosprawną, a jej choroba datuje się przed 16 rokiem życia, na dowód czego przedłożono stosowne dokumenty. Decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] stycznia 2006 r. na podstawie art.2 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (Dz. U. z 2001 r., Nr 79, poz. 856, zm. Dz. U. z 2001 r., Nr 154, poz.1799 z 2002 r. Nr 153, poz.1271 z 2005 r. Nr 33, poz.288, Nr 122, poz. 1020) i § 1 pkt 15 lit. b) rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 17 listopada 2003 r. w sprawie obszarów właściwości miejscowej samorządowych kolegiów odwoławczych (Dz. U. Nr 198, poz.1925) w związku z art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tj. Dz. U. z 2000 r., Nr 98, poz.1071, Dz.U. z 2001 r. Nr 49, poz.509, z 2002 r. Nr 113, poz.984, Nr 153, poz.1271, Nr 169, poz.1387, z 2003 r. Nr 130, poz. 1188, Nr 170, poz.1660, Dz.U. z 2004 r. Nr 162, poz. 1692, z 2005 r. Nr 78, poz.682) art.7 ust. 1 i 2, art.8, art. 10 ust.3, w związku z art.2 pkt 5 i 7 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 roku o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz.U. Nr 86, poz.732, Nr 164, poz. 1366), art.50 § 1, art.53 § 1 i art.54 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 zm. Dz.U. z 2004 r. Nr 162, poz. 1692 z 2005 r. Nr 94, poz.788) utrzymano w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu podniesiono, że [...] mieszka wspólnie z dziećmi: [...] i [...] i [...] oraz ich ojcem - [...]. [...] współuczestniczy w wychowaniu dzieci, 5 - osobowa rodzina, prowadząca wspólne gospodarstwo domowe - wg opinii Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] (pismo z dnia [...] i z dnia [...]). Za rok 2004 rodzina Strony nie wykazała żadnego dochodu. Zaliczka alimentacyjna przysługuje osobie uprawnionej do ukończenia 18 roku życia, albo w przypadku gdy uczy się w szkole lub szkole wyższej do ukończenia 24 roku życia. Zaliczka przysługuje, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę nie przekracza kwoty 583,00 zł (art. 7 ust. 1 i 2 ustawy). "Osoba uprawniona" w rozumieniu przepisu art. 2 pkt. 5 ustawy - oznacza osobę uprawnioną do świadczenia alimentacyjnego na podstawie tytułu wykonawczego, którego egzekucja jest bezskuteczna, jeżeli: a) osoba uprawniona jest wychowywana przez osobę samotnie wychowywującą dziecko, w rozumieniu przepisów o świadczeniach rodzinnych, b) osoba uprawniona jest wychowywana przez osobę pozostającą w związku małżeńskim z osobą która przebywa w zakładzie karnym powyżej 3 miesięcy albo jest całkowicie ubezwłasnowolniona, c) jest osoba ucząca się w rozumieniu przepisów o świadczeniach rodzinnych. "Osoba samotnie wychowująca dziecko" w myśl przepisów art. 3 pkt. 17a ustawy z dnia 29 grudnia 2005 roku o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. Nr 267 poz. 2260) - oznacza to pannę, kawalera, wdowę, wdowca, osobę pozostająca w separacji orzeczonej prawomocnym wyrokiem sądowym, osobę rozwiedzioną chyba że wychowuje wspólnie co najmniej jedno dziecko z jego rodzicem. [...] nie jest uprawniona do wnioskowanej zaliczki alimentacyjnej, nie jest bowiem w rozumieniu przepisu art. 3 pkt 17a cyt. ustawy - osobą samotnie wychowującą dziecko. [...] wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu na powyższą decyzję, zarzucając jej naruszenie prawa materialnego przez błędną interpretację przepisów prawa o świadczeniach alimentacyjnych i wypłat zaliczek. W uzasadnieniu skargi podniosła, że wydany wyrok alimentacyjny na [...] przez Sąd Rejonowy w [...] w wysokości 400 zł miesięcznie jak do tej pory jest bezskuteczny. Powołanie się na przepisy art. 3 pkt.17 a ustawy z dnia 29.12.2005 o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych w tym przypadku nie mogą mieć zastosowania. Zgodnie z wykładnią przepisów prawa na konkubencie [...] nie ciąży obowiązek łożenia na utrzymanie [...], gdyż nie zostało przepisane mu opiekuństwo. Taka interpretacja podnoszona w decyzji przez organ jest błędna i nie powinna mieć miejsca. Sąd i Komornicy nie mogą wyegzekwować zasądzonych wyroków i dlatego w takim przypadku winno przysługiwać jej prawo do zaliczki alimentacyjnej. Od dnia [...].09.2005 zostały wstrzymane alimenty dla córki. Córka [...] kształci się w [...], w Centrum Kształcenia i Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych [...]. Co miesiąc skarżącą przywozi i odwozi na swój koszt córkę prywatnym samochodem. Otrzymuje na córkę zasiłek pielęgnacyjny w wysokości 144 zł, 43 zł zasiłku rodzinnego, 80 zł za to, że dziecko jest poza miejscem zamieszkania, 70 zł zasiłku rehabilitacyjnego. Koszt przywiezienia córki z [...] do domu wynosi około 200 zł. [...] jest od urodzenia dzieckiem niepełnosprawnym, porusza się o kulach i na wózku inwalidzkim. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumenty zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U.02.153.1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, iż Wojewódzki Sąd Administracyjny w zakresie swojej właściwości ocenia zaskarżoną decyzję, postanowienie lub inny akt administracyjny wyłącznie z punktu widzenia zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania kwestionowanego aktu. Sąd orzekając w sprawie, nie kieruje się zasadami słuszności, czy też celowości i nie ocenia kwestionowanego w skardze rozstrzygnięcia z punktu widzenia zasad współżycia społecznego. Przede wszystkim zaś Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi, powołaną podstawą prawną, bądź poprawnością przytoczonej w skardze argumentacji (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U.05/153/1270 ze zm., dalej - ppsa)). Zgodnie z art. 135 ppsa Sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. W niniejszej sprawie Sąd brał pod uwagę stan prawny obowiązujący w dacie rozstrzygania. Zaliczka alimentacyjna jest świadczeniem przysługującym dziecku względnie osobie uczącej się do 24 roku życia, która ma zasądzone alimenty, a nie jego rodzicom czy opiekunom. Kryterium uzasadniającym przyznanie zaliczki są: - posiadanie uprawnienia do świadczenia alimentacyjnego na podstawie tytułu wykonawczego, którego egzekucja za okres trzech miesięcy była bezskuteczna (art. 2 pkt 5 w związku z art. 2 pkt 1 uzal). - wiek – co do zasady do ukończenia 18 roku życia, a w przypadku osób uczących się w szkole lub w szkole wyższej do 24 roku życia (art. 7 ust 1 uzal) - dochód rodzinny w przeliczeniu na osobę w rodzinie określony na kwotę 583 zł miesięcznie (art. 7 ust 2 uzal) - sytuacja osobista (art. 2 pkt 5 ppkt a, b, c uzal) Warunkiem przyznania zaliczki alimentacyjnej dziecku lub osobie uprawnionej jest spełnienie wymienionych wyżej kryteriów, przy jednoczesnym braku przesłanek negatywnych, o których mowa w art. 8 ust. 3 pkt 1-3 uzal. W niniejszej sprawie istotnym dla rozstrzygnięcia sprawy było kryterium dotyczące sytuacji osobistej uprawnionej (małoletniej w dacie wydawania decyzji obu instancji): [...]. W dacie rozstrzygania sprawy przed organami administracji publicznej - [...] wychowywała się w rodzinie, którą stanowili: [...], ojciec dwójki młodszych dzieci: [...] i [...]. Z brzmienia art. 2 pkt. 5 lit. a uzal wynika, że osoba uprawniona do zaliczki alimentacyjnej to taka, która jest wychowywana przez osobę samotnie wychowującą dziecko w rozumieniu przepisów o świadczeniach rodzinnych. W dacie rozstrzygania niniejszej sprawy przez organy administracji publicznej obowiązywał art. 3 pkt 17a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2003 nr 228, poz. 2255 ze zm., dalej – uśr), dodany przez art. 1 pkt 2 lit. a) ustawy z dnia 29 grudnia 2005 r. (Dz.U.05.267.2260) zmieniającej tę ustawę, z dniem 1 stycznia 2006 r. który stanowił, że ilekroć w ustawie jest mowa o "osobie samotnie wychowującej dziecko - oznacza to pannę, kawalera, wdowę, wdowca, osobę pozostającą w separacji orzeczonej prawomocnym wyrokiem sądu, osobę rozwiedzioną, chyba że wychowuje wspólnie co najmniej jedno dziecko z jego rodzicem". Kontrolując rozstrzygnięcia organów administracji publicznej będące przedmiotem sprawy, Sąd stwierdził, że organy uznały, iż [...] nie jest osobą samotnie wychowywującą córkę [...], bowiem pozostaje w konkubinacie z [...]. Skład orzekający w niniejszej sprawie uznał, że istotnym dla prawidłowości sprawowanej kontroli jest wzięcie pod uwagę, że dnia 23 czerwca 2008 r. pod sygn. P18/06 Trybunał Konstytucyjny orzekł w pkt 2 wyroku: "Art. 2 pkt 5 lit. a ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej w związku z art. 3 pkt 17a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim pomija prawo: a) osób wychowywanych przez osoby pozostające w związku małżeńskim, b) osób wychowywanych przez osoby, które wspólnie wychowują co najmniej jedno dziecko z jego rodzicem, do zaliczki alimentacyjnej, jest niezgodny z art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji oraz nie jest niezgodny z art. 27 Konwencji o prawach dziecka". W punktach 4.4.2. i 4.4.3. uzasadnienia wyroku TK omówiono problemy warunkowania dostępu do zaliczki alimentacyjnej stanem cywilnym osób wychowujących osobę uprawnioną do tego świadczenia oraz pojęcie wspólnego niewychowywania dziecka z ojcem lub matką dziecka. Oceniając przepis z punktu wiedzenia stanu cywilnego rodzica wychowującego dziecko, Trybunał Konstytucyjny uznał, że "z punktu widzenia klauzuli ochrony rodziny, zawartej w art. 18 Konstytucji, skłanianie rodzica do poświęcenia swego życia osobistego w celu zabezpieczenia bytu dziecku, (osobie uprawnionej do świadczenia) jest absolutnie niedopuszczalne. Natomiast odnoście pojęcia niewychowywania wspólnie co najmniej jednego dziecka z jego rodzicem (art. 3 pkt 17a uśr), Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że takie brzmienie fragmentu przepisu "nie pozostaje w żadnym związku z celami zaliczki alimentacyjnej, ale nawet jeszcze w większym stopniu niż przesłanka stanu cywilnego rodzica prowadzi do naruszenia zasady ochrony rodziny i rodzicielstwa: "karze" odebraniem prawa do zaliczki osobę uprawnioną i zabrania jej rodzicom – pod groźbą utraty dostępu do świadczenia – posiadania i wychowywania innych dzieci z nowym lub dotychczasowym partnerem." Przytoczony wyrok Trybunału Konstytucyjnego składa się z trzech punktów. Niniejszej sprawy dotyczy pkt 2 sentencji (dotyczący art. 3 pkt 17a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych). Ujęty jest on w sposób zakresowy poprzez stwierdzenie, że w katalogu osób uprawnionych do zaliczki, ukształtowanym przez zaskarżone przepisy, brakuje dwóch kategorii osób, które powinny być uprawnione do tego świadczenia ze względu na normy i zasady wyrażone we wskazanych przez sądy pytające wzorcach kontroli. Ta część wyroku, zdaniem Trybunału, powinna zostać zrealizowana nie przez wyeliminowanie wadliwych regulacji czy zastąpienie ich odpowiednikami pozbawionymi wad, lecz w drodze uzupełnienia ich przez ustawodawcę o odpowiedni fragment, niezbędny z punktu widzenia zgodności z Konstytucją." Trybunał Konstytucyjny podkreślił, że ten postulat dotyczy wyłącznie art. 3 pkt 17a (bowiem art. 3 pkt 17 ustawy o świadczeniach utracił moc z dniem 31.12. 2006 r.). Podkreślenia wymaga, że obecnie obowiązująca ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym, do alimentów (Dz. U. nr 192, poz. 1378) nie uzależnia prawa do świadczenia od takich kryteriów, jak stan cywilny czy niewychowywanie dziecka wspólnie z jego rodzicem. Zważywszy na utratę domniemania konstytucyjności przez art. 2 pkt 5 lit. a ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. nr 86, poz. 732 ze zm.) w związku z art. 3 pkt 17a, skład orzekający rozstrzygający niniejszą sprawę uznał, że należy dokonać wykładni już nieobowiązującego przepisu przy wykorzystaniu art. 8 ustawy z dnia 2 kwietnia 1997 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, który stanowi, że Konstytucja jest najwyższym prawem RP. Jak wynika z uzasadnień rozstrzygnięć w sprawie, organy administracji publicznej odmówiły prawa do zaliczki [...] dlatego, że jej matka związała się z mężczyzną. Zdaniem Sądu taka wykładania przepisu nie znajduje uzasadnienia w przepisach art. 18, 32 i 71 ust 1 Konstytucji RP, gdyż karze [...] za to, że matka związała się z mężczyzną i za to, że dzięki temu uprawniona może żyć w zrekonstruowanej rodzinie. Jest niewątpliwym, że uprawniona do zaliczki nie miała żadnego wpływu na tę sytuację i nie może też żądać aby ich matka i jej konkubent się rozstali, bowiem taka sytuacja byłaby krzywdząca dla rodziny, a w szczególności dla przyrodniego rodzeństwa. Ochrona rodziny, o której mowa w art. 18 Konstytucji RP odnosi się do działań podejmowanych przez władzę publiczne i oznacza również, że w sferze stosowania prawa nie może dochodzić do zagrożenia małżeństwa, rodziny i rodzicielstwa. Skoro więc sytuacja dochodowa rodziny w jakiej wychowywała się małoletnia uzasadniała pomoc Państwa, to odmowa przyznania zaliczki ze względu na argumentację zaskarżonych decyzji pozostaje w sprzeczności z art. 71 ust 1 ustawy zasadniczej i stawia uprawnionych w pozycji nie dającej się pogodzić z art. 32 Konstytucji RP. Utrata domniemania konstytucyjności ocenianego przepisu uzasadnia, zdaniem Sądu orzekającego w sprawie, uchylenie zaskarżonych decyzji, gdyż ani stan cywilny rodzica i jego sytuacja osobista (konkubinat) ani też podjęcie kroków zmierzających do zmiany stanu cywilnego (konkubinatu), nie powinny warunkować dostępu do zaliczki alimentacyjnej. Powyższe względy winny mieć na uwadze organy administracji publicznej ponownie rozstrzygające sprawę. Z powyższych względów na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" ppsa orzeczono jak w sentencji wyroku. /-/ I. Kucznerowicz /-/ B. Popowska /-/ M. Dybowski AT