IV SA/Po 368/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Grossmann Sędzia WSA Donata Starosta Asesor sądowy WSA Maria Grzymisławska-Cybulska (spr.) Protokolant st.sekr.sąd. Agata Tyll-Szeligowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 września 2018 r. sprawy ze skargi K. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lutego 2018 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia nienależnie pobranego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta P. z dnia [...] września 2017 r. nr [...] Decyzją z dnia [...] lutego 2018 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję Prezydenta [...] poznania z dnia [...] września 2017 r. uznającą, że kwota [...]zł wypłacona z funduszu alimentacyjnego K. S. (dalej również jako: Skarżąca) na rzecz W. W. jest nienależnie pobranym świadczeniem. Powyższe decyzje wydano w następującym stanie faktycznym i prawnym: Decyzją z dnia [...] grudnia 2016 r. K. S. przyznano świadczenie z funduszu alimentacyjnego w wysokości [...] zł w okresie od [...] października 2016 r. do [...] września 2017 r. dla W. W.. W dniu [...] lipca 2017 r. decyzją Prezydenta Miasta P. uchylono decyzję przyznającą Skarżącej świadczenie alimentacyjne na rzecz W. W.. Decyzję te uzasadniono tym, że w dniu [...] czerwca 217 r. do P. Centrum Świadczeń wpłynęło zaświadczenie [...] S. B. G. informujące, że postępowanie egzekucyjne prowadzone przeciwko dłużnikowi P. W. wypada skutecznie od października 2012 r., a wysokość potrąceń wystarcza na zaspokojenie bieżących rat od dnia [...] grudnia 2016 r. W piśmie tym wskazano wierzyciela, w osobie W. W., i jej reprezentanta w osobie przedstawiciela ustawowego – K. S.. Decyzją z dnia [...] września 2017 r. Prezydent Miasta P. ustalił, że kwota [...]zł pobrana przez K. S. w okresie od stycznia do czerwca 2017 r. tytułem świadczenia pieniężnego z funduszu alimentacyjnego na rzecz W. W. jest świadczeniem nienależnie pobranym i podlega zwrotowi. W przewidzianym prawem terminie wpłynęło odwołanie K. S. która podniosła, że w okresie od stycznia do czerwca 2017 r. nie otrzymywała alimentów od komornika sadowego. Skarżąca podniosła, że ma decyzję, iż egzekucja w roku 2016 była bezskuteczna. W ocenie Skarżącej musiała nastąpić pomyłka. Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało tę decyzję w mocy. Skargę na decyzję Kolegium wniosła K. S. domagając się uchylenia decyzji Kolegium oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, przyznania prawa pomocy oraz wstrzymania wykonania zaskarżonej decyzji. Skarżąca podniosła, że wadliwie ustalono stan faktyczny i ona sama przedłożyła w toku postępowania zaświadczenie z dnia [...] grudnia 2016 r., że egzekucja alimentów od P. W. była bezskuteczna. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługiwała na uwzględnienie. Stosownie do treści przepisu art. 145 § 1 ustawy z dnia [...] sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. 2018, poz. 1302 – dalej jako: ppsa) sąd administracyjny uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b),inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c). Badając legalność zaskarżonej decyzji Sąd stwierdził naruszenie prawa w stopniu uzasadniającym uchylenie jej, jak również decyzji ją poprzedzającej. Podstawę prawną rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie stanowiły przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2017, poz.489 ze zm. – dalej jako: ustawa). Poza sporem w okolicznościach niniejszej sprawy pozostaje, że K. S. przyznano na córkę W. W. świadczenie z funduszu alimentacyjnego w kwocie [...]zł na okres od [...] października 2016 r. do [...] września 2017 r. Poza sporem pozostaje również fakt, iż w dniu [...] maja 2017 r. przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym [...] w P. zostało wydane zaświadczenie, że postępowanie egzekucyjne prowadzone przeciwko dłużnikowi P. W. pod sygnaturą KMP [...] wypada skutecznie od dnia [...] października 2012 r. z kwot przekazanych przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, natomiast wysokość potrąceń wystarcza na zaspokojenie rat bieżących od dnia [...] grudnia 2016 r. Istota sporu sprowadza się do zasadności uznania świadczenia wypłaconego K. S. na córkę W. W. z funduszu alimentacyjnego w okresie od [...] stycznia 2017 r. do [...] czerwca 2017 r. za świadczenie nienależnie pobrane. Odnosząc się w pierwszej kolejności do zarzutów skargi należy wskazać, że nie ulega wątpliwości, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia jest zobowiązana do ich zwrotu (art. 23 ust. 1 ustawy). Nienależnie pobrane świadczenie zostało zdefiniowane w art. 2 pkt 7 ustawy. Okolicznością, która – w ocenie organów – miała miejsce w badanej sprawie była wypłata świadczenia z funduszu alimentacyjnego pomimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części (art. 2 ust 7 lit. a) ustawy). Jakkolwiek organy obu instancji wskazały na zaistnienie przesłanki o której mowa w art. 2 ust 7 lit. a) ustawy, to należy zwrócić uwagę, że ustalenia te oparte zostały na wyłącznie na piśmie [...] Sądowego przy Sądzie Rejonowym [...] w P. z dnia [...] maja 2017 r. przy czym dowód ten, jak również ustalenia na jego podstawie poczynione nie zostały ocenione w kontekście całokształtu okoliczności sprawy. Przede wszystkim należy zauważyć, że Skarżąca w toku całego postępowania konsekwentnie podnosiła, że ustalenia organów nie są prawidłowe i "zaistniała jakaś pomyłka". Skarżąca w złożonym odwołaniu zakwestionowała ustalenia jakoby w okresie od [...] stycznia 2017 r. do [...] czerwca 2017 r. otrzymała od [...] alimenty na córkę W. W.. Pomimo argumentacji odwołania nie podjęto żadnej czynności w celu weryfikacji prawidłowości poczynionych przez organ I instancji ustaleń, co do zaistnienia przesłanki o której mowa w art. 2 ust 7 lit. a) ustawy, czym organ II instancji naruszył art. 7 ustawy z dnia [...] czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2017, poz. 1257 – dalej jako: kpa). Podkreślić należy też, że na etapie postępowania odwoławczego nie tylko nie podjęto próby weryfikacji ustaleń organu I instancji, ale również w żaden sposób nie odniesiono się do argumentacji odwołania, czym naruszono również art. 8 kpa. Organy obu instancji nie dokonały również oceny zebranego materiału dowodowego. Tymczasem - kluczowa w okolicznościach badanej sprawy okoliczność - faktycznego dokonania wpłat przez Komornika na rzecz Skarżącej rodzi w ocenie Sądu wątpliwości. Przede wszystkim należy zauważyć, że w zaświadczeniu Komornika stanowiącym podstawę wydania decyzji obu instancji brak jednoznacznego stwierdzenia, że Skarżącej w okresie od stycznia do czerwca 2017 r. przekazano jakiekolwiek środki. Tymczasem, w wydanym [...] sierpnia 2016 r. zaświadczeniu dotyczącym egzekucji w roku 2015 komornik wyraźnie wskazał, że podczas egzekucji w 2015 r., "przekazał wierzycielowi następujące kwoty". Analogicznego zapisu (o przekazaniu jakichkolwiek kwot Skarżącej) brak w odniesieniu do badanego okresu - roku 2017. Ta właśnie okoliczność była przez Skarżącą akcentowana w toku postępowania administracyjnego. Należy również zauważyć, że wątpliwości co do prawidłowości przyjętych przez organy ustaleń faktycznych potęguje fakt, że jakkolwiek w rubryce "ZUS", "UM", "FAL" wskazuje się pewne kwoty, za poszczególne miesiące, o tyle w styczniu 2017 r. są to wartości "0,00". Tymczasem nie ulega wątpliwości, że zaskarżona decyzja dotyczy również stycznia 2017 r. Do tego elementu zaświadczenia nie odniósł się żaden z organów. Dokumentacja sprawy jest też niejednoznaczna. Należy zauważyć, że w piśmie z dnia [...] maja 2017 r. wskazano, że postępowanie egzekucyjne wypada skutecznie od dnia [...] października 2012 r. z kwot przekazywanych prze ZUS. Tymczasem, w piśmie z [...] marca 2017 r. wskazano, że podczas egzekucji w 2016 r. nie przekazano wierzycielowi żadnych kwot (k.76 akt sąd.). Należy zauważyć, że o nienależnie pobranym świadczeniu w rozumieniu art. 2 pkt. 7 lit. a w zw. z art. 23 ust. 1 ustawy można mówić tylko wówczas gdyby osoba uprawniona - otrzymywała - jednocześnie świadczenie alimentacyjne z funduszu alimentacyjnego oraz należności od dłużnika alimentacyjnego przekazywane wprost do wierzyciela lub za pośrednictwem organu prowadzącego postępowanie egzekucyjne. (por. wyrok z 09 czerwca 2017 r. sygn. I OSK 631/12, orzeczenia.nsa.gov.pl). W okolicznościach badanej sprawy nie udokumentowano natomiast, że nastąpiły wypłaty, tzn. że Skarżąca otrzymała środki od komornika, a tylko taka sytuacja uzasadniałaby stwierdzenie że świadczenia miały charakter nienależnie pobrany. Wobec powyższego analiza zebranego w sprawie materiału dowodowego prowadzi do wniosku, że zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzająca wydano z naruszeniem przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Należy zauważyć, że na podstawie art. 80 kpa organ ocenia na podstawie całego zebranego materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona, przy czym konstrukcja prawna zasady swobodnej oceny dowodów (art. 80 kpa) pozwala na twierdzenie, że organ przy ustalaniu prawdy materialnej nie jest związany jakimikolwiek przepisami prawa, które określałyby wartość poszczególnych rodzajów dowodów. Analizując materiał dowodowy, organ może wyciągać swobodne wnioski i swobodnie decydować o tym, jakie przepisy materialnego prawa zastosuje, uwzględniając przyjęte przez siebie w sprawie ustalenia faktyczne. Ocena dowodów przez organ staje się jednak dowolną wtedy, gdy w danej sprawie przekroczone zostaną granice swobodnej oceny dowodów. Te granice nie są jednak w żaden sposób bezpośrednio określone przepisami prawa powszechnie obowiązującego. Dlatego przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów rozpatrywane być musi w każdej konkretnej sprawie, przy uwzględnieniu reguł logicznej interpretacji faktów i zdarzeń. W okolicznościach badanej sprawy treść uzasadnień decyzji obu instancji prowadzi do wniosku, że organy w istocie przekroczyły granice swobodnej oceny dowodów. Należy, bowiem zauważyć, że art. 75 zd. 2 kpa, który wprowadza otwarty katalog dowodów i żadnemu z nich nie nadaje pierwszeństwa. Organy są zobowiązane w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 kpa). W okolicznościach badanej sprawy jakkolwiek wskazano na treść zaświadczenia Komornika Sądowego, w którym wskazano, że "egzekucja wypada skutecznie od 2012 r. i od dnia [...] grudnia 2016 r. wystarcza na zaspokojenie rat bieżących", to jednocześnie ustalenia organów w tym zakresie, konsekwentnie w toku całego postępowania kwestionuje Skarżąca i to powołując się na tę samą dokumentację, z której organ wywodzi niekorzystne dla niej skutki. W konsekwencji doszło do naruszenia art. 107 § 1 pkt 6 i § 3 kpa. Nie ulega, bowiem wątpliwości, że zarówno materiał dowodowy, jak i jego ocena winny, zgodnie z art. 107 § 3 kpa znaleźć swoje odzwierciedlenie w treści uzasadnienia decyzji administracyjnej. Uzasadnienie faktyczne decyzji powinno zawierać, w szczególności wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, którym dał wiarę, oraz przyczyn, dla których innym dowodom odmówił wiarygodności. Uzasadnienie prawne musi zaś zawierać wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji z przytoczeniem przepisów prawa. Uzasadnienie faktyczne winno być spójne i logiczne, tak by z jego treści w sposób niebudzący wątpliwości wynikał ustalony przez organ stan faktyczny, stanowiący podstawę rozstrzygnięcia. W okolicznościach badanej sprawy zaskarżona decyzja nie odpowiada tak sformułowanym wymogom. Podkreślić należy, że do akt sprawy nie załączono dokumentu dowodzącego, że K. S. w okresie od [...] stycznia 2017 r. do [...] czerwca 2017 r. otrzymywała jednocześnie świadczenie alimentacyjne z funduszu alimentacyjnego oraz należności od dłużnika alimentacyjnego przekazywane wprost do wierzyciela lub za pośrednictwem organu prowadzącego postępowanie egzekucyjne. Co więcej, Skarżąca ustalenia organów w tym zakresie konsekwentnie kwestionowała. Pomimo to organy nie wyjaśniły na czym opierają swoje ustalenia, że faktycznie w okresie od [...] stycznia 2017 r. do [...] czerwca 2017 r. Skarżąca - otrzymywała - jednocześnie świadczenie alimentacyjne z funduszu alimentacyjnego oraz należności od dłużnika alimentacyjnego przekazywane wprost do wierzyciela lub za pośrednictwem organu prowadzącego postępowanie egzekucyjne. Przyjmując natomiast, że podstawą tych ustaleń było zaświadczenie Komornika Sądowego z dnia [...] maja 2017 r., wskazać należy że naruszono art. 7 kpa, bowiem w żaden sposób nie odniesiono się do argumentacji K. S., co wadliwości poczynionych ustaleń. Powyżej opisana wada postępowania powoduje, że w świetle zebranego w aktach sprawy materiału należało również stwierdzić naruszenie przepisu art. 23 ust 1 w zw. z art. 2 pkt 7 lit. a) ustawy, na co słusznie zwrócono uwagę w piśmie procesowym z dnia [...] lipca 2018 r. Z tych też przyczyn należało uchylić decyzje obu instancji. Ustosunkowując się do dalszych zarzutów skargi, należy wskazać, że w dniu [...] września 2015 r. weszła w życie nowelizacja ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów wprowadzona ustawą z dnia 24 lipca 2015 r. o zmianie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2015 r. poz. 1302), która w zasadniczy sposób zmodyfikowała dotychczasowy tryb postępowania. W poprzednim bowiem brzmieniu ustawa w art. 23 ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym stanowiła o "decyzji ustalającej" (ust. 3) i "decyzji o zwrocie" (ust. 4). Wyżej powołaną ustawą nowelizującą, która weszła w życie 18 września 2015 r. wykluczono to wyodrębnienie tworząc nowy rodzaj decyzji - o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń. Jest to decyzja integralna, rozstrzygająca jedną sprawę dotyczącą ustalenia i zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Podkreślić trzeba, że nie tylko literalne brzmienie przepisu nie pozostawia w tym zakresie żadnych wątpliwości, ale na etapie procesu legislacyjnego wyraźnie wskazano, że nowelizacja ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, służy jej doprecyzowaniu, aby wyraźnie z nich wynikało, że w przypadku nienależnie pobranych świadczeń jest wydawana jedna decyzja, w której rozstrzyga się zarówno o wysokości nienależnie pobranych świadczeń, jak i ich zwrocie (por. uzasadnienie do projektu ustawy z dnia 24 lipca 2015 r. o zmianie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy o świadczeniach rodzinnych, Projekt Sejmu RP VI kadencji, druk, nr 3584, www.sejm.gov.pl). Ustawa ta weszła w życie od dnia 18 września 2015 r. i poczynając od tej daty ustalenie kwoty nienależnie pobranego świadczenia oraz obowiązku jej zwrotu następuje w drodze jednej decyzji. Dlatego w tym zakresie zarzut skargi uznać należało za niezasadny. Reasumując, zaskarżoną decyzje i decyzję ją poprzedzającą wydano z naruszeniem przepisów postępowania - art. 7, art. 8, art. 77 § 1 , art. 80, art. 107 § 1 pkt 6 kpa, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy oraz z naruszeniem prawa materialnego - art. 23 ust 1 w zw. z art. 2 pkt 7 lit. a) ustawy, które miało wpływ na wynik sprawy. Wobec powyższego Sąd, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 135 ppsa orzekł jak w sentencji wyroku Przy ponownym rozpoznaniu sprawy rzeczą organów będzie poczynienie precyzyjnych ustaleń faktycznych i udokumentowanie ich w aktach sprawy. W następnej kolejności będzie należało dokonać oceny zebranego materiału dowodowego i na tej podstawie wydać rozstrzygnięcie, którego uzasadnienie będzie znajdowało oparcie w zebranym materiale dowodowym.