IV SA/Po 392/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jerzy Stankowski (spr.) Sędziowie WSA Ewa Kręcichwost-Durchowska WSA Donata Starosta Protokolant St. sekr. sąd. Monika Zaporowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 06 listopada 2014 r. sprawy ze skargi Z. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] marca [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miasta i Gminy O. z dnia [...] grudnia [...] r. nr [...]. Decyzją z [...] grudnia 2013 r., nr [...] (dalej decyzja z [...] grudnia 2013 r.) Burmistrz Miasta i gminy O. (dalej zwany Burmistrzem albo organem I instancji) działając na podstawie art. 20 ust. 3, art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1, ust. 8-9, art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. 2006 r., nr 139, poz. 992 ze zm., dalej uśr) oraz art. 104 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks Postępowania Administracyjnego (t j. Dz.U. 2013 r., poz. 267 ze zm., dalej kpa) odmówił Z. T. (dalej wnioskodawca, odwołujący albo skarżący) umorzenia kwoty [...] zł tytułem nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych oraz ustawowych odsetek liczonych od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty. W uzasadnieniu organ I instancji wyjaśnił, że decyzją z [...] listopada 2013 r., nr [...] (dalej decyzja z [...] listopada 2013 r.), wnioskodawca został zobowiązany do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych tj. zasiłku rodzinnego i dodatku z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego za okres od 1 czerwca 2012 r. do 31 sierpnia 2013 r. Powyższa decyzja została wydana zgodnie z art. 30 ust. 1 uśr. Dnia [...] grudnia 2013 wpłynęło do Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Ostrzeszowie podanie wnioskodawcy o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Z treści przedłożonego pisma wynika, że wnioskodawca ma źródło dochodu jakim jest wynagrodzenie za pracę, natomiast po sprawdzeniu w Powiatowym Urzędzie Pracy drogą elektroniczną wynika, że małżonka od dnia [...] listopada 2013 r. została wyrejestrowana ze względu na podjęcie pracy, zaś wcześniej pobierała z PUP stypendium z tytułu odbywania stażu w kwocie netto [...] zł. Ponadto na chwilę obecną trzyosobowa rodzina wnioskodawcy nie korzysta ze wsparcia ośrodka pomocy społecznej, jak również wnioskodawca nie złożył podania o zasiłek rodzinny z dodatkiem na córkę ze względu na przekroczone kryterium dochodowe. W ocenie organu I instancji, w związku ze stałym źródłem dochodu wnioskodawca ma możliwość spłaty powstałego zadłużenia, jeżeli nie jednorazowo to poprzez rozłożenie należności na raty. W odwołaniu od powyższej decyzji wnioskodawca podkreślił, że uzyskiwany przez Niego dochód z trudem wystarcza na pokrycie bieżących wydatków dnia codziennego. Łączny dochód odwołującego oraz Jego żony wynosi [...] zł miesięcznie, z czego utrzymywana jest również chora córka odwołującego. W niniejszej sprawie organ I instancji pominął przedłożone rachunki ponoszone przez odwołującego w związku z dodatkowymi wydatkami chorej córki, kierując się jedynie kryterium dochodowym. Decyzją z [...] marca 2014 r., nr [...] (dalej decyzja z [...] marca 2014 r.) Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. (dalej SKO albo Kolegium) utrzymało w mocy decyzję z [...] grudnia 2013 r. W ocenie Kolegium, organowi I instancji nie można zarzucić przekroczenia granic uznania administracyjnego, ponieważ wskazał on szczegółowo, jakimi przesłankami kierował się przy podejmowaniu rozstrzygnięcia. W związku ze stałym źródłem dochodu rodziny istnieje możliwość spłaty zadłużenia, powstałego w wyniku nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Z tego także powodu organ I instancji nie zakwalifikował sytuacji rodzinnej odwołującego do szczególnie uzasadniającej zastosowanie w niniejszej sprawie wnioskowanego umorzenia. Kwestionując legalność powyższej decyzji wnioskodawca wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu (dalej WSA) skargę domagając się jej uchylenia oraz umorzenia postępowania zarzucając przekroczenie granic uznania administracyjnego, ponieważ Jego sytuacja rodzinna uzasadnia umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń. W uzasadnieniu skarżący zwrócił uwagę na trudną sytuację materialną Jego rodziny, w tym na konieczność ponoszenia wydatków związanych z chorobą Jego córki. W ocenie skarżącego, organy powinny kierować się również zasadami współżycia społecznego, a nie tylko kryterium dochodowym (k. 4-5 akt sądowych). W odpowiedzi na skargę z [...] kwietnia 2014 r., nr [...], Kolegium wniosło o jej oddalenie uznając argumenty przedstawione w skardze za niezasadne oraz podkreślając, że w związku ze stałym źródłem dochodu rodziny istnieją możliwości spłaty zadłużenia powstałego w wyniku nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych (k. 7-9 akt sądowych). Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga okazała się zasadna. Przedmiotem kontroli sprawowanej pod względem zgodności z prawem w niniejszym postępowaniu była decyzja Kolegium z dnia [...] marca 2014 r., w której utrzymano w mocy decyzję z dnia [...] grudnia 2013 r. o odmowie umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wypłaconych skarżącemu tytułem zasiłku rodzinnego na dziecko. O umorzenie kwoty pobranych świadczeń skarżący zwrócił się do organu I instancji podaniem z [...] grudnia 2013 r., akcentując swoją trudną sytuację materialną i rodzinną. Stosownie do art. 30 ust. 9 uśr, organ, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Przepis ten uprawnia właściwy organ administracji do umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń, w przypadku stwierdzenia, że zapłata należnej kwoty może spowodować niekorzystne skutki dotyczące sytuacji rodziny. Organ dysponuje w tym zakresie uznaniem administracyjnym, które nie oznacza jednak zupełnej dowolności w rozstrzygnięciu powstałej sprawy administracyjnej. Wydanie decyzji w sprawie umorzenia należności powinno być poprzedzone starannie przeprowadzonym postępowaniem wyjaśniającym, w trakcie którego dokonana zostanie analiza aktualnej sytuacji materialnej, życiowej i rodzinnej osoby zobowiązanej do zwrotu świadczenia, a w szczególności ustalenie, czy w sprawie zachodzą szczególne okoliczności uzasadniające umorzenie powstałej należności. W poddanej kontroli sądowej sprawie organy obu instancji nie ustaliły dokładnie stanu faktycznego sprawy i nie dokonały wszechstronnej analizy aktualnej sytuacji w jakiej znajduje się rodzina skarżącego. Ze zgromadzonych w aktach sprawy dokumentów nie wynika jak kształtuje się sytuacja materialna skarżącego i jego rodziny. Organ I instancji wskazał jedynie, że skarżący ma źródło stałego dochodu w postaci wynagrodzenia za pracę, a Jego małżonka od dnia [...] listopada 2013 r. została wyrejestrowana z ewidencji Powiatowego Urzędu Pracy ze względu na podjęcie pracy. Z decyzji tej nie wynika w ogóle ile wynosi miesięczny dochód skarżącego z tytułu umowy o pracę oraz gdzie jest obecnie zatrudniona skarżąca. Organy obu instancji nie zweryfikowały w ogóle twierdzenia skarżącego w tym przedmiocie, przedstawionego w podaniu z [...] grudnia 2013 r. Do szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny należy niewątpliwie choroba jednego z jej członków. Skarżący w podaniu z [...] grudnia 2013 r. poinformował organ I instancji, że Jego córka ma orzeczenie o lekkim stopniu niepełnosprawności wskazując, że na samą perukę dla dziecka wydał kwotę prawie [...] zł. Organy obu instancji pominęły zupełnie tę okoliczność w zapadłych decyzjach. Należy w tym miejscu podkreślić, że uzasadnienie decyzji organu II instancji poza zacytowaniem podstawy prawnej sprowadziło się do jednozdaniowego twierdzenia w którym zaakceptowane zostało rozstrzygnięcie podjęte przez organ I instancji. W ten sposób doszło do naruszenia nie tylko art. 107 §3 kpa, lecz także szeregu zasad ogólnych postępowania administracyjnego, w tym zasad prawdy obiektywnej, budzenia zaufania do organów władzy publicznej oraz dwuinstancyjności. Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela wypowiedziany w orzecznictwie sądowym pogląd, że w art. 30 ust. 9 uśr przyznano organowi administracji trzy osobne kompetencje: do umorzenia nienależnie pobranych świadczeń, do odroczenia terminu ich płatności oraz do rozłożenia płatności na raty. Z uwagi na to, że regułą jest obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, organ administracji powinien – po dokonaniu wnikliwej analizy sytuacji rodziny konkretnego świadczeniobiorcy – w pierwszej kolejności rozważyć, czy w danym przypadku wystarczające byłoby rozłożenie płatności na raty, ewentualnie odroczenie terminu płatności. Dopiero gdyby organ stwierdził, że ani rozłożenie na raty, ani odroczenie nie są środkami wystarczającymi dla ochrony sytuacji materialnej danej rodziny, to wówczas powinien rozważyć zasadność umorzenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia (wyrok NSA z 8 marca 2013 r., I OSK 1659/12, baza orzeczeń NSA). W rozpoznawanej sprawie organy obu instancji wypowiadając się na temat braku podstaw do umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych nie rozważyły w ogóle możliwości odroczenia ich spłaty albo rozłożenia na raty. Ponownie rozpoznając niniejszą sprawę organ I instancji powinien w sposób kompleksowy ustalić sytuację rodzinną skarżącego mając na uwadze, że wyjątkowy charakter samego umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych powinien każdorazowo zostać odniesiony do aktualnej i rzeczywistej sytuacji rodzinnej wnioskodawcy. Organ I instancji powinien ustalić dokładny dochód miesięczny rodziny skarżącego, sytuację zdrowotną Jego córki oraz ewentualne dalsze okoliczności, które mogłyby zostać uznane za szczególnie uzasadnione w rozumieniu art. 30 ust. 9 uśr. Podejmując rozstrzygnięcie w sprawie organ dysponując uznaniem administracyjnym powinien dokładnie wskazać jakimi kryteriami kierował się w tym zakresie. Mając powyższe na uwadze Sąd działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej ppsa) uchylił decyzję z 10 marca 2014 r. oraz poprzedzająca ją decyzję z 4 grudnia 2013 r.