IV SA/Po 415/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Grossmann Sędziowie NSA Grażyna Radzicka WSA Anna Jarosz (spr.) Protokolant st. sekr. sąd. Justyna Hołyńska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 czerwca 2011 r. sprawy ze skargi M. S. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie z dnia [...] marca 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji w sprawie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie z dnia [...] grudnia 2010 r. nr [...]; 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie na rzecz skarżącej M. S. kwotę 100 (sto) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania. Prawomocnym wyrokiem z dnia 07 września 2010 r. sygn. akt IV SA/Po 685/10 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, rozpoznając skargę M. S. uchylił zaskarżoną decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] czerwca 2010 r. nr [...] oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu z dnia [...] maja 2010 r. nr [...]. Wskazanymi decyzjami Kierownik Urzędu odmawiał uchylenia decyzji własnej z dnia [...] grudnia 1999 r. nr [...] o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395, z późn. zm., dalej ustawa o świadczeniu pieniężnym). Uzasadniając wyrok Sąd wskazał, że decyzja odmawiająca przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego była wydana na podstawie art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym. Wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 (Dz. U. Nr 220 poz. 1734) przepis ten został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, ogólnie słuszny cel zaskarżonej ustawy (symboliczne zadośćuczynienie dla osób wywiezionych do pracy przymusowej) został wypaczony przez niepełne określenie kategorii osób uprawnionych do świadczenia deportacyjnego przewidzianego w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu. Spowodowało to wykluczenie możliwości przyznania świadczeń deportacyjnych osobom deportowanym (wywiezionym) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego. W ocenie Sądu organy błędnie zinterpretowały treść wyroku Trybunału. Trybunał podkreślił, iż podstawowe znaczenie ma kwestia "wyrwania" z dotychczasowego środowiska. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji, można wymienić m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi. Z akt sprawy wynika, iż skarżąca została deportowana z miejsca zamieszkania do miejscowości W. w marcu 1942 r. Tam przebywała do stycznia 1945 r. wykonując roboty przymusowe w gospodarstwie rolnym Niemki L. H. Przez cały okres wykonywania pracy przymusowej Skarżąca nie mogła odwiedzić rodzinnej miejscowości, rodziny, ani rodzeństwa. Jako dwunastoletnie dziecko wyrwana została z dotychczasowego środowiska do nieznanej okolicy, z dala od krewnych i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości - ciężka praca w gospodarstwie), była ona poddany dodatkowemu stresowi związanemu z koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, nieprzyjaznym miejscu pobytu. Sąd nakazał, aby podczas ponownego rozpoznawania sprawy organ ponowne przeanalizował treści wyroku Trybunału w kontekście sprawy a w szczególności rozważył możliwości wznowienia postępowania. Decyzją z dnia [...] grudnia 2010 r. nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, działając na podstawie art. 154 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t. j. Dz. U. z 2000 r. Nr 98 poz. 1071 ze zm., dalej kpa) art. 2 ust. 2 lit. "a", art. 3 ust. 1, art. 4 ust. 1-2, art. 4 ust. 4 ustawy o świadczeniu pieniężnym, odmówił uchylenia decyzji własnej z dnia [...] grudnia 1999 r. nr [...] o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Uzasadniając wskazał, że w celu dokładnego ustalenia stanu faktycznego sprawy został przeprowadzony dowód z ustnego przesłuchania strony. Kierownik Urzędu wskazał, że z uzasadnienia wyroku TK z dnia 16 grudnia 2009 r. wynika, że Trybunał nie ma zastrzeżeń co do samej zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Osoby bowiem dotknięte taką formą represji znajdowały się w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiedniej miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Organ wskazał, że dokonał oceny dotkliwości represji doznanych przez stronę w oparciu o całość zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego. Podczas przesłuchania skarżąca wskazała, że wykonywała pracę przymusową w miejscowości W. w okresie od [...] marca 1942 r. do stycznia 1945 r. Pracowała jako służąca i pracownik rolny w gospodarstwie należącym do L. H. Przez cały okres świadczenia pracy nie utrzymywała kontaktów z rodziną (rodzicami i rodzeństwem), nie mogła chodzić do szkoły. W piśmie z dnia [...] września 1999 r. skarżąca jednoznacznie wskazała, że "jako małoletnia, przed ukończeniem 16 r. życia, byłam represjonowana przez ciężką pracę przymusową u Niemca w miejscu zamieszkania. (..) Poza pracą przymusową u Niemca, musiałam opiekować się młodszym rodzeństwem". W związku z powyższym organ wskazał, że nie daje wiary obecnym zeznaniom strony, iż wykonywała pracę przymusową w oderwaniu od dotychczasowego otoczenia i rodziny. Nadto praca przymusowa była wykonywania w sąsiedniej miejscowości. W ocenie organu nie nastąpiło "wyrwanie" skarżącej z dotychczasowego środowiska, praca bowiem była wykonywana w znanej okolicy, w niewielkiej odległości od otoczenia rodziny i znajomych, w szerszym znaczeniu tego słowa. Ponadto skarżącej nie dotknęły inne utrudnienia charakterystyczne dla deportacji jak zmiana warunków klimatycznych czy społecznych, bariera językowa. W ocenie organu badanie przesłanki szczególnej dolegliwości represji, powinno być oparte na kryteriach w jakimś stopniu zobiektywizowanych, a nie wyłącznie na subiektywnych odczuciach wnioskodawcy. Skoro więc strona wykonywała pracę w pobliżu swojego miejsca zamieszkania, należało odmówić jej przyznania wnioskowanego świadczenia, z uwagi na brak zerwania więzi z dotychczasowym środowiskiem. Od opisanej decyzji wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy złożyła M. S. wskazując, że została deportowana i zmuszona do niewolniczej i przymusowej pracy w gospodarstwie rolnym. W chwili wysiedlenia skarżąca miała niecałe 12 lat, właściciel był niemieckojęzyczny, żyła pod presją psychiczną. Praca była wyczerpująca fizycznie i uciążliwa. Dwoje rodzeństwa skarżącej, po paru tygodniach pobytu w punkcie zbiorczym, zostało przydzielone do różnych rodzin niemieckich, matkę zabrano do prac przy okopach w K., a ojciec od początku wojny był nieobecny, najpierw siedząc w obozie jenieckim, a potem pracując na terenie III Rzeszy. Skarżąca podkreśliła, że rodzeństwem zaopiekowała się po przyjściu Armii Czerwonej, w styczniu 1945 r., bowiem matka wróciła dopiero miesiąc później. Niemiec, u którego skarżąca pracowała też miał dzieci, którymi skarżąca również się opiekowała. Decyzją z dnia [...] marca 2011 r. nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. Uzasadniając wskazał, że w pełni podziela stanowisko zawarte w decyzji pierwszoinstancyjnej. Z akt sprawy jednoznacznie wynika, że skarżąca, pracując w gospodarstwie niemieckim miała kontakt z innymi osobami narodowości polskiej, między innymi ze świadkami. Skarżącej nie dotknęły inne utrudnienia charakterystyczne dla deportacji: zmiana warunków klimatycznych czy społecznych, bariera językowa. Organ wskazał na orzecznictwo sądów administracyjnych, z którego wynika między innymi, że człowiek w przypadku przeniesienia jego centrum życiowego o kilka, czy kilkanaście kilometrów nawet w przypadku braku dobrowolności tego przeniesienia, nie doświadcza trudu związanego z adaptacją do nowych warunków, porównywalnego z sytuacją osoby, która znalazła się w miejscu oddalonym od miejsca zamieszkania o kilkaset czy nawet kilka tysięcy kilometrów. Na opisaną decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu wniosła M. S. wskazując, że nie zgadza się z zaskarżoną decyzję. Skarżąca powtórzyła wcześniej podnoszone argumenty podkreślając, że spełnia warunki do otrzymania świadczenia, bowiem była dzieckiem wyrwanym z rodzinnego środowiska i deportowanym do gospodarstwa rolnego do pracy, gdzie wszyscy mówili w obcym dla niej języku. W odpowiedzi na skargę organ administracji wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumenty zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W pierwszej kolejności należy zauważyć, że zgodnie z przepisem art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153,poz.1269 ze zm.) sąd administracyjny sprawuje w zakresie swej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Przedmiotem kontroli jest zbadanie, czy organy administracji publicznej w toku rozpoznania sprawy nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Czyni to według stanu prawnego i na podstawie akt sprawy, istniejących w dniu wydania zaskarżonej decyzji. Decyzja administracyjna jest zgodna z prawem, gdy jest zgodna z przepisami prawa materialnego i przepisami prawa procesowego. Uchylenie jej przez sąd administracyjny następuje w sytuacjach określonych w art. 145 § 1 ustawy z dnia 30.08.2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz.1270 ze zm.).dalej zwane p.p.s.a., tj w przypadku uchybienia przepisom prawa materialnego, jeżeli uchybienie to miało wpływ na wynik sprawy, w przypadku rozstrzygnięcia dotkniętego wadą uzasadniającą wznowienie postępowania, jak również w przypadku wad, jeżeli mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Skarga zasługiwała na uwzględnienie, bowiem zaskarżona decyzja została podjęta z naruszeniem przepisów prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Przede wszystkim należy wskazać, że zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. 1996, nr 87, poz. 395) świadczenie pieniężne przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie. Zgodnie zaś z art. 2 represją w rozumieniu t ustawy jest osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny 1939 – 1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych, a także deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny 1939 – 1945 lub ZSRR i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939r. do dnia 5 lutego 1946r. oraz po tym okresie do końca 1948r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. W kontekście przywołanych regulacji prawnych należy zwrócić uwagę na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r. (K 49/07), o czym była mowa wyżej. Należy zauważyć, że organ dokonał prawidłowej interpretacji wspomnianej regulacji prawnej prawa materialnego w oparciu o przywołany wyrok Trybunału Konstytucyjnego. Rolą organu było jednak również takie wyjaśnienie sprawy, które pozwoliłoby precyzyjnie określić czy skarżąca spełniła przesłankę z art. 2 ust 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym. W ocenie Sądu organ nie wyjaśnił stanu faktycznego sprawy w sposób zadowalający, a ponadto nie zastosował się w pełni do wytycznych wyroku z dnia 7 września 2010r. – do czego w myśl art. 153 p.p.s.a. był zobowiązany. Organ wprawdzie, w celu dokładniejszego wyjaśnienia sprawy, przeprowadził dowód z przesłuchania M. S., jednak jej zeznań w ogóle nie wziął pod uwagę podczas rozstrzygania sprawy, opierając się tylko (w dalszym ciągu) - na jej wniosku z dnia [...].09.1999r. – dosłownie go cytując w uzasadnieniu decyzji jako argumentu z odmownym załatwieniem sprawy. Takim argumentem jest na przykład cytat z wniosku "jako małoletnia, przed ukończeniem 16 roku życia byłam represjonowana przez ciężką pracę przymusową u Niemca w miejscu zamieszkania (...)". Z tego twierdzenia organ wysnuł wniosek, że skarżąca nie była "wyrwana" ze swojego środowiska rodzinnego i sąsiedzkiego, a nawet w pewnym momencie stwierdził, że praca wykonywana przez M. S., choć ciężka i przymusowa to wykonywana była w otoczeniu rodziny. Brak uzasadnienia do wysuwania takiej konkluzji w świetle zeznań skarżącej, a także jej odwołania, w których zawarła szczegółowy opis przebiegu pracy jak i warunków w jakich żyła w rozpatrywanym okresie. Skarżąca wyraźnie stwierdziła, że z rodzeństwem spotkała się dopiero po wyzwoleniu miejscowości, w której przebywała i odnalezieniu go w innych gospodarstwach rolnych niemieckich, do których byli przydzieleni z punktu zbiorczego. Wtedy właśnie opiekowała się nim aż do przybycia rodziców. Ponadto wyraźnie skarżąca oświadczyła, że nie otrzymywała przepustek i nie miała kontaktu z rodziną w jedynie sporadyczny ze świadkami, których zeznania znajdują się w aktach i to podczas pracy w odległym od domu polu. Świadkowie nie stanowili jej rodziny i pochodzili z innych niż jej rodzinna miejscowości. Przypisywanie zresztą skarżącej wykonywania pracy przymusowej w miejscu zamieszkania jest nielogiczne w kontekście stwierdzenia organu, że wykonywała ona tę pracę w nieodległej miejscowości od miejsca jej rodzinnej wsi. Ta niewielka odległość miała, w ocenie Sądu, małe znaczenie jeżeli się weźmie pod uwagę, iż skarżąca w momencie deportacji miała niecałe dwanaście lat i była małym dzieckiem. Odległość między rodzinną wsią a miejscem deportacji miałaby z pewnością większe znaczenie, gdyby skarżąca w tamtej chwili była osobą dorosłą a nie dzieckiem pozbawionym opieki dorosłych, kontaktu z rodzicami lub rodziną i zmuszonym do organizowania sobie życia od podstaw samodzielnie. Organ nie wziął również pod uwagę twierdzenia M. S., iż zmuszona ona była do przebywania i życia w środowisku obcojęzycznym – w gospodarstwie rozmawiano jedynie w języku niemieckim – co także powodowało stres i nieporozumienia. Tych wszystkich okoliczności organ nie wziął pod uwagę, nie wyjaśniając, z jakich powodów nie dał wiary twierdzeniom skarżącej, a jego wnioski wysnute były wyłącznie z powołaniem się na wniosek skarżącej z 1999r. Nie ulega wątpliwości, że obowiązkiem organu administracyjnego rozpoznającego sprawę jest zebranie i ocena materiału dowodowego zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów wyrażoną w art. 80 kpa. W wyniku kontroli legalności zaskarżonej decyzji w przedstawionym aspekcie Sąd stwierdził, że nie doszło w sprawie do prawidłowego ustalenia stanu faktycznego. Tymczasem tylko prawidłowo ustalony stan faktyczny, poprzedzony zebraniem kompletnego materiału dowodowego, może być podstawą zastosowania właściwej normy prawa materialnego i tym samym trafności merytorycznej rozstrzygnięcia. W ocenie Sądu organ wysuwając daleko idące wnioski, mające doniosłe skutki prawne dla strony, nie uzasadnił ich wystarczającymi argumentami i nie znalazły one pokrycia w zebranym materiale dowodowym, czym naruszono podstawowe zasady postępowania administracyjnego wyrażone w art. 7 i 77 kpa. Ponadto organ nie uzasadniając należycie swego stanowiska naruszył także art. 107 § 3 kpa, z którego wynika, że uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ przyjął za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej. Motywy, którymi kierował się organ, rozstrzygając daną sprawę, powinny znaleźć swój wyraz w uzasadnieniu, bowiem strony mają prawo znać argumenty i przesłanki podejmowanych rozstrzygnięć. Bez zachowania tego elementu decyzji, strony nie mają możliwości obrony swoich słusznych interesów. Uzasadnienie stanowi jeden z warunków sine qua non skutecznej kontroli decyzji administracyjnej przez sąd administracyjny. Prawidłowe uzasadnienie ma zatem nie tylko znaczenie prawne, ale i wychowawcze, bowiem pogłębia zaufanie stron postępowania do organów administracji publicznej. Ponownie rozpoznając sprawę organ ponownie przeanalizuje zebrany materiał dowodowy, należycie go oceni i wyciągnie odpowiednie, zgodne z logiką i odpowiednimi przepisami wnioski aby należycie rozpatrzyć wniosek skarżącej, mając także na uwadze poczynione wyżej uwagi. Ponadto organ, o ile będzie to konieczne uzupełni materiał dowodowy, na przykład w razie wątpliwości, ponownie przesłucha skarżącą lub świadków na okoliczności, które budzą wątpliwości – a w przypadku dania lub nie wiary danemu dowodowi - wyjaśni z jakich względów ma to miejsce. Biorąc powyższe pod uwagę, a więc stwierdzając naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, należało, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi uchylić zaskarżoną decyzję i decyzję ją poprzedzającą. O kosztach rozstrzygnięto na podstawie art. 200 p.p.s.a.