IV SA/Po 486/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Witkowicz - Grochowska Sędzia WSA Monika Świerczak (spr.) Sędzia WSA Wojciech Rowiński po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 29 sierpnia 2024 r. sprawy ze skargi M. N. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 16 maja 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 12 września 2023 r. nr [...]. M. N. ( dalej jako: "Skarżący" ) wnioskiem z dnia 25 maja 2023 r zwrócił się do ZUS o przyznanie świadczenia wychowawczego 500+ na małoletnią wnuczkę A. C. na okres od 1.06.2023 r. do 31.05.2024 r. Do wniosku Skarżący załączył postanowienie Sądu Rejonowego w K. z dnia 19 maja 2023 r. sygn. akt [...], na mocy którego Sąd na czas trwającego postępowania o ograniczeniu władzy rodzicielskiej, powierzył wykonywanie bieżącej pieczy nad małoletnią A. C. jej pradziadkom M.K. i M. N. ( dalej jako: "pradziadkowie"). ZUS pismem z dnia 11 lipca 2023 r. wezwał wnioskodawcę do uzupełnienia wniosku i złożenia dokumentów potwierdzających umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej, poprzez złożenie zaświadczenia z Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie albo od innego organizatora pieczy zastępczej, które potwierdza umieszczenie dziecka w rodzinie zastępczej, wraz z datą umieszczenia. W dniu 14 lipca 2023 r. wnioskodawca złożył w ZUS zaświadczenie MOPS w K., w którym zostało wskazane, że pradziadkowie nie stanowią rodziny zastępczej dla małoletniej A. C., a została im na mocy w/w postanowienia Sądu powierzona piecza bieżąca nad małoletnią. W tym stanie rzeczy, organ w dniu 12 września 2023 r. wydał decyzję o odmowie przyznania prawa do świadczenia wychowawczego na okres świadczeniowy 1.06.2023. - 31.05.2024. W uzasadnieniu decyzji wyjaśniono, że zgodnie z art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci ( j.t. Dz.U.2024.421 dalej jako: "u.p.p.w.d." ) świadczenie może być przyznane matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, albo opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu opiekuna faktycznego, albo opiekunowi prawnemu dziecka, albo dyrektorowi domu pomocy społecznej, albo rodzinie zastępczej, osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektorowi placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektorowi regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej albo dyrektorowi interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego. Wnioskodawca w toku postępowania nie wykazał, że jest jedną z osób uprawnionych w rozumieniu ustawy do otrzymania świadczenia wychowawczego, stąd też świadczenie to nie mogło być przyznane. Od ww. decyzji Skarżący wniósł odwołanie., podnosząc m.in. że osobie, której legalnie powierzono pieczę bieżącą nad małoletnią i którą faktycznie sprawuje, odmowa przyznania świadczenia wnioskowanego w oparciu o formalną wykładnię art. 4 ust. 2 w zw. z art. 2 ust.10 u.p.p.w.d. nie uwzględnia istoty świadczenia wychowawczego oraz praw wynikających z Konstytucji RP i Konwencji o Prawach Dziecka, co stanowi naruszenie mających zastosowanie przepisów u.p.p.w.d. na poparcie swojego stanowiska Skarżący odwołał się do wyroku WSA w Gorzowie Wlkp. W międzyczasie Skarżący złożył zażalenie na przewlekłe prowadzenie postępowania. Do akt sprawy zostało też dołączone prawomocne postanowienie Sądu Rejonowego w K. z dnia 13 lipca 2023 r. o ograniczeniu władzy rodzicielskiej, w którym Sąd postanowił nie ograniczać władzy rodzicielskiej nad małoletnią A. C.. Jednocześnie Sad postanowił powierzyć bieżącą opiekę pradziadkom małoletniej, upoważniając ich do dokonywania wskazanych w tym postanowieniu czynności na rzecz małoletniej i ustalił, że miejscem zamieszkania małoletniej każdorazowo będzie miejsce zamieszkania jej pradziadków. W dniu 16 maja 2024 r. Prezes ZUS wydał decyzję utrzymującą w mocy decyzję ZUS z dnia 12 września 2023 r. przytaczając tę samą argumentację jak w decyzji I instancji i ponownie wskazał, że na mocy postanowień Sądu Rejonowego w K. z dnia 19 maja 2024 r. oraz z 13 lipca 2024 r. pradziadkom została powierzona bieżąca piecza, a zatem nie należą oni do katalogu uprawnionych do tego świadczenia, który został określony jednoznacznie w art. 4 u.p.p.w.d. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu Skarżący wskazał, że wraz z żoną są emerytami, którzy całe życie uczciwie wywiązywali się ze swoich obowiązków zawodowych i rodzinnych. Z tych samych względów podjęli się opieki nad prawnuczką dla jej dobra. Nie wyobrażali sobie bowiem, aby mogła zostać oddana do placówki opiekuńczo - wychowawczej. Pomimo nałożonych na nich obowiązków wychowawczo – opiekuńczych zostali pozbawieni przysługujących im świadczeń. W skardze jak w odwołaniu od decyzji Skarżący powołał się na naruszenie przepisów Konstytucji RP oraz Konwencji o Prawach Dziecka, wskazując że obecnie istniejące przepisy są krzywdzące dla dzieci, szczególnie tych pokrzywdzonych przez los. Wskazał również, że zaprezentowany w odwołaniu przez Skarżącego pogląd podzielił również Prezydent RP. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Pismem z dnia 7 sierpnia 2024 r. Rzecznik Praw Dziecka, na podstawie art. 8 § 2 p.p.s.a. w zw. z art. 10 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 6 stycznia 2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka (przywołanej dalej jako "u.r.p.d."), zgłosił swój udział w postępowaniu przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Poznaniu. Jednocześnie zaskarżonej decyzji zarzucił: - naruszenie przepisów postępowania, mające wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 6, 7 i art. 8 k.p.a., poprzez naruszenie wyrażonych w tych przepisach podstawowych zasad postępowania administracyjnego, - mające wpływ na wynik sprawy naruszenie prawa materialnego - art. 4 ust. 1 pkt 1 i 2 u.p.p.w.d w zw. z art. 72 ust. 1 zd. 1, art. 72 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (dalej jako: "Konstytucja RP") w zw. z art. 20 Konwencji o Prawach Dziecka, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r., a ratyfikowanej przez Rzeczpospolitą Polską dnia 30 kwietnia 1991 r.(dalej jako: "Konwencja o Prawach Dziecka"), polegające na uznaniu, że osobie sprawującej pieczę bieżącą nad dzieckiem na mocy prawomocnego postanowienia sądu rodzinnego nie przysługuje świadczenie wychowawcze. Wobec sformułowanych zarzutów Rzecznik Praw Dziecka wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz.U. z 2022 r., poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz.U. z 2024 r., poz. 935 – dalej jako: "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, sąd administracyjny ocenia, czy zaskarżony akt administracyjny (decyzja, postanowienie) jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami proceduralnymi normującymi podstawowe zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Istotą sporu w rozpoznawanej jest, czy w tak przyjętym stanie faktycznym organy orzekające w sprawie prawidło odmówiły Skarżącemu przyznania prawa do świadczenia wychowawczego na wnuczkę za okres świadczeniowy od 1 czerwca 2024 do 31 maja 2024 r. Zgodnie z art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d. świadczenie wychowawcze przysługuje: matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca (p. 1); opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu opiekuna faktycznego (p. 2); opiekunowi prawnemu dziecka (p. 3); dyrektorowi domu pomocy społecznej (p. 3); rodzinie zastępczej, osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektorowi placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektorowi regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej albo dyrektorowi interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego, o których mowa w ustawie z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (p. 4). Zgodnie z art. 2 p. 10 u.p.p.w.d. opiekunem faktycznym dziecka jest tylko osoba faktycznie opiekująca się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka. Natomiast art. 8 u.p.p.w.d. wskazuje na przypadki, w których świadczenie wychowawcze nie przysługuje. Zgodnie z art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d. świadczenie wychowawcze służy zaspokojeniu potrzeb dziecka, dbałości o jego dobro i ochronę. W stanie faktycznym rozpatrywanej sprawy Sąd Rejonowy w K. postanowieniem z dnia 19 maja 2023 r. Sygn akt [...] m.in. na podstawie art. 755 § 1 pkt 4 ustawy z dnia z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (j.t. Dz.U. z 2023 r., poz.1550 dalej jako: "K.p.c.), i art. 109 § 1 i § 2 pkt 5 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz., 2809 dalej jako: K.r.o.) w drodze zabezpieczenia na czas trwania postępowania o ograniczeniu władzy rodzicielskiej, powierzył bieżącą pieczę nad małoletnią A. C. jej pradziadkom, jednocześnie upoważniając ich do podejmowania w imieniu i na rzecz małoletniej wszelkich czynności i decyzji w sprawach dotyczących jej edukacji, leczenia uregulowanych w przepisach o ochronie danych osobowych oraz pobierania świadczeń pieniężnych należnych małoletniej. Następnie prawomocnym postanowieniem z dnia 13 lipca 2023 r. o tej samej sygnaturze Sąd Rejonowy w K. nie ograniczył władzy rodzicielskiej rodzicom nad małoletnią A. C., ale powierzył wykonywanie bieżącej pieczy nad małoletnią pradziadkom ustalając jednocześnie, że miejscem zamieszkania małoletniej będzie każdorazowo miejsce zamieszkania pradziadków. Sprawowanie faktycznej opieki nad dzieckiem przez pradziadków jest zatem w sprawie bezsporne. Zagadnieniem mającym istotne znaczenie w sprawie jest kwestia, czy w przypadku, gdy w sentencji postanowienia sądu opiekuńczego nie znajduje się stwierdzenie o umieszczeniu dziecka "w pieczy zastępczej", to osobie sprawującej "pieczę " na mocy orzeczenia sądu przysługuje świadczenie wychowawcze. W świetle orzecznictwa ograniczenie polegające na uznaniu, że zgodnie z art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d., osobie sprawującej "bieżącą pieczę" nad dzieckiem na mocy prawomocnego postanowienia sądu rodzinnego nie przysługuje świadczenie wychowawcze jest niezgodne art. 72 Konstytucji RP i naruszające art. 20 Konwencji Praw Dziecka. Zatem za przyznaniem takiego świadczenia przemawia bezpośrednie stosowanie Konstytucji RP jak i Konwencji o Prawach Dziecka. Sąd takie stanowisko podziela, wskazując jednocześnie, że nie jest to jedyna argumentacja, która dowodzi, że Skarżący spełnia kryterium podmiotowe do przyznania świadczenia wychowawczego. W ocenie Sądu, w oparciu o systemową wykładnię, świadczenie wychowawcze osobie sprawującej bieżącą pieczę nad dzieckiem należy się w wyniku bezpośredniego stosowania art. 4 ust. 2 pkt 5 u.p.p.w.d. Użyte bowiem w sentencji postanowień Sądu Rejonowego w K., sformułowanie "bieżąca piecza", które oznacza umieszczenie dziecka pod pieczą osób nie będących jego rodziną, w ocenie Sądu oznacza "pieczę zastępczą" (podobnie zob: Podstawa oraz skutki umieszczenia dziecka w tzw. pieczy bieżącej - dr. Maciej Domański - Prawo Rodzinne, Warszawa 2023 ). W orzecznictwie przyjmuje się, iż podstawę materialno - prawną zarządzeń, o których mowa w art. 569 § 2 K.p.c., a w tym zakresie także postanowień wydanych w trybie art. 755 § 1 pkt 4 cyt. ustawy, stanowi art. 109 K.r.o., który daje sądowi opiekuńczemu możliwość wydania odpowiedniego zarządzenia, jeżeli dobro dziecka jest zagrożone. Zgodnie natomiast z art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz. U. z 2022 r. poz. 447) piecza zastępcza jest bowiem sprawowana w przypadku niemożności zapewnienia dziecku opieki i wychowania przez rodziców". Zgodnie z art. 35 ust. 1 ustawy o wspieraniu rodziny i pieczy zastępczej, umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej następuje na podstawie orzeczenia sądu, z zastrzeżeniem ust. 2 oraz art. 35a, art. 58 ust. 1 pkt 2 i 3 i art. 103 ust. 2 pkt 2 i 3. Stosownie do art. 40 ust. 1 tej ustawy rodzina zastępcza oraz rodzinny dom dziecka zapewniają dziecku całodobową opiekę i wychowanie, w szczególności: 1) traktują dziecko w sposób sprzyjający poczuciu godności i wartości osobowej; 2) zapewniają dostęp do przysługujących świadczeń zdrowotnych; 3) zapewniają kształcenie i wyrównywanie braków rozwojowych i szkolnych; 4) zapewniają rozwój uzdolnień i zainteresowań; 5) zaspokajają jego potrzeby emocjonalne, bytowe, rozwojowe, społeczne oraz religijne; 6) zapewniają ochronę przed arbitralną lub bezprawną ingerencją w życie prywatne dziecka; 7) umożliwiają kontakt z rodzicami i innymi osobami bliskimi, chyba że sąd postanowi inaczej. Ponadto w myśl art. 112(1) § 1 K.r.o. obowiązek i prawo wykonywania bieżącej pieczy nad dzieckiem umieszczonym w pieczy zastępczej, jego wychowania i reprezentowania w tych sprawach, a w szczególności w dochodzeniu świadczeń przeznaczonych na zaspokojenie jego potrzeb, należą do rodziny zastępczej, prowadzącego rodzinny dom dziecka albo kierującego placówką opiekuńczo-wychowawczą, regionalną placówką opiekuńczo-terapeutyczną lub interwencyjnym ośrodkiem preadopcyjnym. Osoby sprawujące pieczę zastępczą na podstawie postanowienia o ograniczeniu władzy rodzicielskiej wykonują bieżącą pieczę nad wychowankiem, wychowanie a także reprezentację dziecka w sprawach z zakresu pieczy bieżącej nad dzieckiem i wychowywania go. Piecza bieżąca to piecza faktyczna nad dzieckiem, czyli troska o dziecko związana z oddziaływaniem na nie w trakcie codziennych czynności życiowych (zagwarantowanie mu bezpieczeństwa, pozostawanie z dzieckiem we wspólności domowej, zapewnienie mu opieki lekarskiej, racjonalnego żywienia, odpowiedniej odzieży, kulturalnych warunków bytu w tym warunków do systematycznego uczęszczania do szkoły, w końcu pomocy w usamodzielnianiu się). Sprawowanie bieżącej pieczy wiąże się z możliwością żądania odebrania dziecka zatrzymanego przez osobę nieuprawnioną, a także z obowiązkiem zapewnienia dziecku przez sprawujących pieczę zastępczą środków utrzymania i wychowania w sytuacji, gdy potrzeby dziecka nie zostały zaspokojone z innych źródeł oraz z obowiązkiem nadzoru nad powierzonymi dziećmi i – w razie wyrządzenia przez nich szkód – z ponoszeniem odpowiedzialności zgodnie z regułami przyjętymi w kodeksie cywilnym. Sprawujący pieczę bieżącą nad dzieckiem mogą też dochodzić świadczeń przeznaczonych na zaspokojenie jego potrzeb. Z kolei pojęcie "wychowania" rozumieć należy zabiegi mające na celu ukształtowanie człowieka pod względem fizycznym, moralnym, światopoglądowym i umysłowym oraz przygotowanie go do życia w społeczeństwie. Wychowując dziecko, osoby sprawujące pieczę zastępczą mają obowiązek zachowania ciągłości w wychowaniu dziecka (mówiąc potocznie, chodzi o to, co dobrego dziecko otrzymywało w przekazie wychowawczym od swoich rodziców) oraz jego tożsamości etnicznej, religijnej, kulturowej i językowej ( tak Andrzejewski Marek, Komentarz do art. 112(1) Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (w:) Andrzejewski Marek, Dolecki Henryk, Haberko Joanna, Lutkiewicz-Rucińska Anita, Olejniczak Adam, Sokołowski Tomasz, Sylwestrzak Anna, Zielonacki Andrzej, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, LEX, 2013, nr 152423 ). Jak wynika z powyższego zakres sprawowania bieżącej pieczy, z jaką mamy do czynienia w związku z wydaniem postanowienia rozstrzygającego merytorycznie co do istoty sprawy, czy w trybie postępowania zabezpieczającego, pokrywa się z zakresem pieczy sprawowanej przez rodzinę zastępczą . Przenosząc powyższe uwagi na grunt niniejszej sprawy zauważyć należy, że Sąd Rejonowy w K. zdecydował o powierzeniu sprawowania bieżącej pieczy nad małoletnią A. C. pradziadkom. Sąd pomimo, że nie posłużył się określeniem "ustanowienia pieczy zastępczej", a sformułowaniem "powierzenia bieżącej pieczy", to wydał orzeczenia na podstawie art. 109 § 2 pkt 5 w zw. z § 1 K.r.o., zgodnie z którym w sytuacji, gdy dobro dziecka jest zagrożone, sąd opiekuńczy może w szczególności zarządzić umieszczenie małoletniego w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka albo w instytucjonalnej pieczy zastępczej albo powierzyć tymczasowo pełnienie funkcji rodziny zastępczej małżonkom lub osobie, niespełniającym warunków dotyczących rodzin zastępczych, w zakresie niezbędnych szkoleń, określonych w przepisach o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej albo zarządzić umieszczenie małoletniego w zakładzie opiekuńczo-leczniczym, w zakładzie pielęgnacyjno-opiekuńczym lub w zakładzie rehabilitacji leczniczej. Należy dodatkowo zważyć, że w myśl art. 90 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, w przypadku osób i małżonków, niespełniających warunków dotyczących rodzin zastępczych w zakresie niezbędnych szkoleń, którym sąd powierzył tymczasowo funkcję rodziny zastępczej na podstawie art. 109 § 2 pkt 5 K.r.o., stosuje się odpowiednio przepisy art. 80-82, art. 86-87 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, a więc przepisy dotyczące prawa do świadczeń na pokrycie kosztów utrzymania dziecka umieszczonego w rodzinie zastępczej. Zgodnie zaś z art. 87 ust. 1 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, świadczenia i dodatki, o których mowa w art. 80 ust. 1 i art. 81, przyznaje się od dnia faktycznego umieszczenia dziecka w rodzinie zastępczej lub w rodzinnym domu dziecka do dnia faktycznego opuszczenia przez dziecko rodziny zastępczej lub rodzinnego domu dziecka. Mając na uwadze powyższe oraz fakt, że w powołanych aktach prawnych brak jest legalnej definicji "pieczy zastępczej", należy stwierdzić, że to sformułowanie wymaga szerokiej interpretacji. Zatem osobie sprawującej "bieżącą pieczę" na podstawie orzeczenia sądu, które wiąże wszystkie organy administracyjne i sądy, przysługują te wszystkie świadczenia publicznoprawne przysługujące osobie wykonującej "pieczę zastępczą" w tym świadczenie wychowawcze. Tym samym w stosunku do Skarżącego, jako osoby sprawującej pieczę nad małoletnią A. C., na podstawie orzeczenia sądu ma zastosowanie art. 4 ust. 2 pkt 5 u.p.p.w.d. Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 p.p.s.a uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję. Rozpatrując sprawę ponownie organy zobowiązane będą, uwzględnić wyrażoną w uzasadnieniu wyroku ocenę prawną. .