IV SA/Po 538/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia NSA Ewa Makosz-Frymus Sędziowie: sędzia WSA Maciej Dybowski (spr.) sędzia WSA Ewa Kręcichwost-Durchowska Protokolant: sekr. sąd. Monika Wiśniewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 czerwca 2006 r. sprawy ze skargi L. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie pozbawienia uprawnień kombatanckich uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...]nr [...] /-/E.Kręcichwost-Durchowska /-/E.Makosz-Frymus /-/M.Dybowski KB/ sygn. IV SA/Po 538/05 U Z A S A D N I E N I E Prawomocnym wyrokiem z dnia [...]października 2003 r.- sygn. II SA/Po [...]Naczelny Sąd Administracyjny Ośrodek Zamiejscowy w Poznaniu uchylił decyzję z dnia [...]maja 2001 r. nr [...] i poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] listopada 2000 r. nr [...]o pozbawieniu L. K. uprawnień kombatanckich. W uzasadnieniu Naczelny Sąd Administracyjny w szczególności wskazał, że Skarżący w toku postępowania weryfikacyjnego podał, że od 1943 r. należał do AK na terenie powiatu czarnkowskiego; wskazał osobę, która przyjmowała Go do organizacji i odbierała przysięgę a nadto podał funkcję, jaką pełnił w tej organizacji. Kierownik Urzędu obowiązany był do rozpoznania i rozstrzygnięcia w postępowaniu weryfikacyjnym w sprawie o pozbawienie uprawnień kombatanckich wniosku Skarżącego, wskazującego na zachowanie tych uprawnień z tytułów określonych w ustawie o kombatantach. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] nr [...] na podstawie art. 25 ust.2 p.2 ustawy z 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (j.t. Dz.U. 42/02/371- dalej ustawa) pozbawił L. K. uprawnień kombatanckich , przyznanych przez ZW ZBoWiD (zaświadczenie z dnia 30 grudnia 1983 r.) z tytułu udziału w walkach zbrojnych o utrwalanie władzy ludowej w okresie od maja do października 1945 r. i od listopada 1945 do lipca 1946 r. W uzasadnieniu decyzji wyjaśniono, iż w okresie zaliczanym jako działalność kombatancka L. K. pełnił służbę w organach Milicji Obywatelskiej. Na podstawie "całokształtu zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego" ustalono, że L. K. uzyskał uprawnienia kombatanckie wyłącznie z tytułu walki zbrojnej o utrwalanie władzy ludowej w ww okresie w ramach służby w Milicji Obywatelskiej, co potwierdzają dokumenty w aktach ZBoWiD, w tym zaświadczenie Komendy Wojewódzkiej Milicji Obywatelskiej z dnia [...]sierpnia 1978 r. W sprawie brak dowodów świadczących, by strona spełniała przesłanki art. 25 ust. 2 pkt 2 zd. 2 ustawy, warunkujące zachowanie dotychczasowych uprawnień kombatanckich. Oświadczenia L. G. - K. i J. G. , potwierdzające służbę Zainteresowanego w AK należy odrzucić, bowiem osoby te nie były bezpośrednimi świadkami działalności konspiracyjnej, pochodzącymi z tego samego środowiska kombatanckiego, należącymi w tym samym okresie do tej samej formacji, organizacji bądź oddziału. Działalności Zainteresowanego nie potwierdza pismo Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej Okręgu z dnia [...]maja 2004 r. i pismo Instytutu Pamięci Narodowej z dnia [...]kwietnia 2004 r. W niniejszej sprawie nie zastosowano art. 1 ust. 2 pkt 3 ustawy. W ocenie organu, postępowanie dowodowe przeprowadzono w sposób wnikliwy, z rozpatrzeniem całego zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, stosownie do treści art. 7 i art. 77 § 1 kpa. L. K. , wnosząc o ponowne rozpatrzenie sprawy podniósł, że w decyzji mylnie przywołano nazwisko obu świadków (winno być L. G. -K. i J. G. ), co mogło spowodować trudności w odszukiwaniu źródeł w IPN i ŚZŻAK . Obie te instytucje winny były powiadomić Zainteresowanego kopiami pism, kierowanych do Kierownika Urzędu, tym bardziej, że Kierownik Urzędu odpisy swych zapytań przesłał L. K. . Gdyby Zainteresowany otrzymał owe kopie pism, na pewno skontaktowałby się w celu "ewentualnego przypomnienia niektórych okoliczności związanych ze sprawą". Odwołujący ocenił, że obie te Instytucje "nie zadały sobie większego trudu i głębszej analizy tej sprawy, w poszukiwaniu źródła jakim było działanie T. P. w Armii Krajowej na terenie Puszczy Nadnoteckiej w okresie okupacji hitlerowskiej a później w" PSL. Zainteresowany przed T. P. złożył przysięgę na wierność i posłuszeństwo, którą do końca dotrzymał, nie ujawniając się przed organami Urzędu Bezpieczeństwa; decyzja ta była słuszna i pozwoliła nadal działać L. K. w konspiracji, aż do je rozwiązania- do chwili opuszczenia kraju przez dowódcę T. P. . W sprawie winien znaleźć zastosowanie art. 21 ust. 3 pkt 1 ustawy, na co wskazują zeznania śwd.: J. G. i L. G.-K. . Decyzję z [...]czerwca 2004 r. Odwołujący się ocenił jako bardzo krzywdzącą. Postępowanie w sprawie nie zostało przeprowadzone wnikliwie (art. 7 i art. 77 § 1 kpa). Odwołujący zakwestionował argumenty uzasadniające odmowę dania wiary zeznaniom śwd. J. G. i L. G.-K. , skoro zamieszkiwały One pod jednym dachem ze swym bratem T. P. w Klępiczu k. [...]. Pytana przez Zainteresowanego, czy należała do AK, J. G. odrzekła z oburzeniem, że to tajemnica. Odwołujący wskazał szereg nazwisk i faktów, mających potwierdzić jego udział w konspiracji. Decyzją z dnia [...]kwietnia 2005 r. nr [...]Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art.138 § 1 p.1 w zw. z art.127 § 3 kpa i art. 25 ust.2 p.2 ustawy z 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego- j.t. Dz.U.42/02/371 ze zm., utrzymał w mocy własną decyzję z [...].6.2004 r. Motywując decyzję Kierownik Ud/sKiOR powtórzył argumenty podniesione w decyzji z [...].6.2004 r. W ocenie organu oświadczenia śwd. J. G. i L. G. są niewiarogodne. Świadkowie o działalności konspiracyjnej Zainteresowanego posiadają od osób trzecich; świadkowie nie udokumentowali w żaden sposób swej działalności w AK. Strona nie wskazywała na swą przynależność do AK, ubiegając się o uprawnienia kombatanckie w ZBoWiD. Z pisma IPN Oddziału z [...]kwietnia 2004 r. wynika, że akta osobowe Zainteresowanego nie zawierają informacji dotyczących udziału P. K. w AK; ŚZŻAK Okręg nie potwierdził działalności Strony w AK. Brak było podstaw do zastosowania art. 1 ust. 2 pkt 3 ustawy. L. K. wniósł skargę do Naczelnego Sądu Administracyjnego na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z [...]kwietnia 2005 r. wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji. Skarżący zarzucił decyzji naruszenie: art. 2, art. 19, art. 63 Konstytucji RP; art. 75 § 1 i art. 77 § 1 kpa; pogwałcenie zasad zawartych w Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka (dalej - Konwencja); Międzynarodowym Pakcie Praw Obywatelskich Politycznych (dalej - Pakt). Zainteresowany przytoczył szereg argumentów, uprzednio prezentowanych we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. W ocenie Skarżącego, fakt Jego konspiracyjnej działalności winien być rozpatrywany pod innym kątem niźli art. 25 ust. 2 pkt 2 ustawy. Od chwili wkroczenia Armii Czerwonej na teren Puszczy Nadnoteckiej do końca II wojny światowej należało postrzegać jako walkę zbrojną u boku sprzymierzonych. Nie ujawnienie wobec ZBoWiD przynależności do AK wywołane było dochowaniem tajemnicy konspiracji i chęcią ochrony Siebie i świadków przed poważnymi szykanami ze strony władz byłego systemu. Świadkowie są wiarogodni; zeznanie L. G. -K. winno być rozpatrywane w szerszym kontekście art. 75 § 1 i 2 kpa. Potwierdzenie przez J. G. w oświadczeniu z dnia [...] listopada 2000 r. zaistniałych faktów przemawiało za przyjęciem, że była Ona zaprzysiężonym członkiem konspiracji AK, bo w przeciwnym wypadku nie byłaby dopuszczona do tajemnic. Brak odpowiednich zapisów czy wspomnień z tamtego okresu może wynikać z faktu opuszczenia kraju przez dowódcę T. P. w 1946 r. z uwagi na szalejący terror UB. Organ orzekający w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga okazała się zasadną, choć w części zarzuty Skarżącego nie okazały się trafne. Zgodnie z art.25 ust.2 p.2 ustawy z 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (j.t. Dz.U. 142/97/950 ze zm.), pozbawia się uprawnień kombatanckich osoby, które na mocy dotychczasowych przepisów uzyskały uprawnienia kombatanckie wyłącznie z tytułu działalności w latach 1944-1956 w charakterze "uczestników walk o ustanowienie i utrwalenie władzy ludowej" lub innych tytułów niż wymienione w art.1 ust.2, w art.2 i art.4. Skarżący wykazywał, że zachodziły wobec Niego przesłanki do zachowania tych uprawnień, bowiem od 1943 do 8 maja 1945 r. pełnił służbę w polskiej podziemnej organizacji- Armii Krajowej (art. 2 pkt 3 ustawy), a po wkroczeniu armii ZSRR do 1946 r. w polskiej podziemnej organizacji niepodległościowej na terytorium Państwa Polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., a organizacja ta stawiała sobie za cel niepodległość i suwerenność Rzeczypospolitej ( art. 2 pkt 5 ustawy ). W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjętym jest, że sama służba w Milicji Obywatelskiej nie stanowi przesłanki zachowania uprawnień kombatanckich (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14.10.1999 r.- III RN 93/99- OSNAP 15/00/572). Jednakże dla spełnienia przesłanek z art. 2 p. 5 ustawy obojętne jest, czy Skarżący uczestniczył w walkach o polskość i wolność narodową przeciwko hitlerowcom w szeregach MO, czy też jako ochotnik, podlegający dowództwu wojskowemu oficerów radzieckich ( art. 1ust. 2 p. 4 ustawy), bądź polskich ( art. 1 ust. 2 p. 1 ustawy). W piśmiennictwie historycznym wskazuje się na udział w tych walkach pododdziałów Inspektoratu Rejonowego Armii Krajowej ( jako zawiązków 7 psk i 58 pp AK; Marian Woźniak w: M. Woźniak, Ludwik Misiek "Okręg Poznański Armii Krajowej w końcowej fazie okupacji (1943-45)"- Fundacja Archiwum Poznańskie Armii Krajowej i Walki o Suwerenne Prawa Narodu- Poznań 1995 s. 26-27), bądź ochotników. Utrwalonym w orzecznictwie Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego utrwalonym jest pogląd, że wniosek osoby, której uprawnień kombatanckich dotyczy postępowanie o pozbawienie tych uprawnień na podstawie art.25 ust.2 p.2 ustawy, wskazujący na zachowanie uprawnień z tytułów określonych w ustawie, winien być rozpoznany i rozstrzygnięty w postępowaniu weryfikacyjnym w sprawie o pozbawienie uprawnień kombatanckich (uchwała 7 S NSA z 4.3.2002-OPS 13/01-Pr.Pracy 6/02/42). Zachowanie uprawnień dotyczy sytuacji, gdy zainteresowany otrzymał lub mógł otrzymać uprawnienia kombatanckie także z innych tytułów określonych w ustawie- w szczególności z tytułu uczestniczenia w walkach w jednostkach Wojska Polskiego oraz zmilitaryzowanych służbach państwowych z oddziałami Ukraińskiej Powstańczej Armii ( art. 1 ust. 2 p. 6 ustawy; uzasadnienie uchwały 7 S SN z 21.12.1993- II UZP 25/93- OSNC 11/94/200 s.4-5, akceptowanej przez A.Świątkowskiego "Uprawnienia inwalidów wojennych, wojskowych ,kombatantów ,osób represjonowanych, inwalidów z wypadków przy pracy i chorób zawodowych oraz ich rodzin" DW ABC 1997 s.97). Skarżący już w życiorysie załączonym do deklaracji członkowskiej ZBoWiD dnia [...]listopada 1983 r. podniósł , że po wyzwoleniu od stycznia 1945 r. " w nadleśnictwie [...] na placówce Leśnictwa [...] , gdzie organizował jednostkę MO do ochrony lasu i wsi". Do deklaracji dołączono nadto dwa odpisy maszynowe dokumentów: z dnia 30 stycznia 1945 r., upoważniającego L. K. z [...]do zorganizowania Milicji Obywatelskiej oraz czuwania nad utrzymaniem porządku nad miejscowościami [...] wieś i [...] leśnictwo, podpisany nieczytelnie, z pieczęciami: Magistratu Miasta Pow. [...] i Miejskiego Urzędu Bezpieczeństwa i Porządku Publicznego; z dnia 1 lutego 1945 r., wskazujący, że Polska Milicja Narodowa upoważnia L. K. z leśnictwa [...] do noszenia broni i strzeżenia mienia publicznego, z nieczytelnym podpisem i pieczęcią Miejski Urząd Bezpieczeństwa i Porządku Publicznego (k. 3, 5, 6 akt administracyjnych). Potwierdzona "za zgodność" kserokopia tego ostatniego dokumentu, znajduje się na k. 18 akt administracyjnych. Z zaświadczenia z dnia [...]listopada 2000 r. l. dz. [...] Komendy Wojewódzkiej Policji wynika, że okresu sprzed 1 maja 1945 r. nie zaliczono Zainteresowanemu do okresu służby w Milicji Obywatelskiej i ze wcześniejszych zaświadczeń z dnia: [...]sierpnia 1978 nr [...] KW MO w Poznaniu; [...]października 1983 r.- l. dz. [...] WUSW (k. 25, 45- 48 akt administracyjnych). W życiorysie z dnia 12 lutego 1946 r. Zainteresowany nie wskazywał na przynależność do Polskiej Milicji Narodowej, a podał jedynie, że "1.4.45" wstąpił w szeregi Milicji Obywatelskiej, gdzie jest do dnia 12.II.1946 r. (k. 67-68 akt administracyjnych). W tymże samym życiorysie Skarżący wskazał, że od dnia 8 września 1944 r. do wyzwolenia był zatrudniony w kancelarii nadleśnictwa [...], "gdyż wstęp do lasu przez władze niemieckie był mi niedozwolony na podstawie posądzenia o [trudnoczytelne słowo- prawdopodobnie "kontakty"] z partyzantami" (k. 68 akt administracyjnych). W charakterystyce z dnia 12 czerwca 1946 r. ppor. Aleksandra Wizy- Komendanta Powiatowego MO i kaprala Strzyżańskiego- zastępcy do spraw polityczno- wychowawczych wynika, że "po wyzwoleniu: bierze czynny udział w zwalczaniu rozbitek [tak w oryginale] wojsk niemieckich" (k. 54 akt administracyjnych). Z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 1 i 3 kpa Kierownik Urzędu nie podjął żadnych starań, by owe okoliczności wyjaśnić, dowody te ocenić i w oparciu o tę ocenę dokonać ustaleń okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, które winny znaleźć odzwierciedlenie w pogłębionym uzasadnieniu decyzji. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 29.8.2001 r.- III RN 132/00 (OSNAP 5/02/ 101) wskazał, że funkcjonariusz MO, który na mocy rozkazu został skierowany do służby w specjalnej grupie operacyjnej utworzonej w celu walki z oddziałami Ukraińskiej Powstańczej Armii i podlegał dowództwu Wojska Polskiego, nie traci uprawnień kombatanckich na podstawie art. 1 ust. 2 pkt 6 ustawy. Pogląd ów Wojewódzki Sąd Administracyjny w niniejszym składzie podziela; nie ulega wątpliwości, że podległość dowództwu Wojska Polskiego bądź Armii Czerwonej w 1945 r. w starciach z wojskami niemieckimi bądź grupami Wherwolfu stanowiłaby wyczerpanie przesłanek- odpowiednio- art. 2 pkt 5 bądź art. 1 ust. 2 pkt 6 ustawy. Z monografii Piotra Majera "Milicja Obywatelska 1944-57. Geneza, organizacja, działalność, miejsce w aparacie władzy" (Wyd. Uniwersytetu Warmińsko- Mazurskiego Olsztyn 2004) wynika, że przynajmniej w początkowym okresie (do 1946 r.) dochodziło do samorzutnego zakładania placówek milicji bądź wstępowania do Milicji Obywatelskiej żołnierzy AK bądź innych polskich podziemnych formacji wojskowych lub organizacji niepodległościowych. W Obornikach, w celu ochrony porzuconego mienia, mieszkańcy utworzyli straż ( przykładowo- tamże- s. 53; Z. Jakubowski "Milicja Obywatelska 1944-48" PWN 1988 s. 97-103, a zwłaszcza s.101; H. Lawenda "Powstanie i działalność organów MO w Poznaniu w latach 1945-47"- Kronika Miasta Poznania 2/69/33). Nazwisko T. P. , J. G. i L. G. nie występują w "Encyklopedii konspiracji wielkopolskiej" pod. red. M. Woźniaka- Instytut Zachodni 1998, ani w monografii Edwarda Serwańskiego "Z dziejów wielkopolskiej konspiracji 1939-45" Wyd. Poznańskie 1999. Jednakże ocena oświadczeń tychże świadków, zaprezentowana w uzasadnieniach zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej, jawi się jako przedwczesna. Jeśli twierdzenia Skarżącego o faktach znajdują uprawdopodobnienie w życiorysie z dnia 16 lutego 1946 r. i z 21 listopada 1983 r., i w złożonych dnia 21 listopada 1983 r. odpisach dokumentów i w odpisach dokumentów składanych w postępowaniu weryfikacyjnym (k. 2, 3, 5, 6, 18-20, 49-51, 54-58, 67-68 akt administracyjnych), to obowiązkiem Kierownika Urzędu było staranne przesłuchanie w charakterze świadków J. G. i L. G.-K. , i w charakterze strony L. K. (art. 86 kpa). Nie ulega wątpliwości, że po upływie 60 lat coraz rzadziej można liczyć na świadków bezpośrednich owych zdarzeń. Samo bycie świadkiem pośrednim danego zdarzenia nie może stanowić podstawy do "odrzucenia" zeznań świadka. Dowód taki podlega ocenie w granicach swobodnej oceny dowodów ( art. 80 kpa). Świadkowie zamieszkiwali w domu rodzinnym T. P. i z tej przyczyny nie można wykluczyć, że uzyskali wiedzę o faktach istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Przy ocenie zeznań Strony nie będzie obojętnym przebieg służby w MO, a zwłaszcza przyczyna i tryb działań podjętych wobec L. K. po dniu 1 maja 1946 r. i zmiana oceny jego postawy wobec służby przed i po tej dacie (przy uwzględnieniu pobudek i kryteriów funkcjonariuszy oceniających - k. 60,58-49 akt administracyjnych). Nietrafnie Skarżący podnosi, że IPN i ŚZŻAK Okręg winny były doręczyć Mu odpisy swych pism. Adresatem owych pism był Kierownik Urzędu i organ administracji publicznej winien był włączyć je do akt sprawy ( co uczynił- k. 87, 70- 45). Kierownik Urzędu prawidłowo pouczył Stronę na podstawie art. 10 § 1 i art. 73 § 1 kpa o możliwości zapoznania się z zebranym materiałem dowodowym, wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów i zgłoszonych żądań; z możliwości tej Zainteresowany skorzystał w postaci wypowiedzi na piśmie (k. 96-99 akt administracyjnych). Niejasnym jest, co Skarżący rozumie pod sformułowaniem "jako novum winno być...rozpatrywane w szerszym kontekście prawnym wynikającym z art. 75 § 1 i 2 kpa" (k. 4 akt sądowych). Kierownik Urzędu trafnie owe środki dowodowe dopuścił, lecz wadliwie je ocenił (podając, że je "odrzuca", choć w polskiej kulturze prawnej taka kategoria nie występuje; z uwagi na treść oświadczeń nie zachodziła możliwość ich wyeliminowania- odpowiednio J. Krajewski w: "Kpc z komentarzem" W.Pr. 1989 t. 2 s. 607 uw. 20). Nade wszystko Kierownik Urzędu, nie przesłuchując obu świadków (w tym dla ustalenia, czy świadkowie należeli do AK, skąd czerpali wiedzę o faktach zawartych w oświadczeniach, czy w redagowaniu oświadczeń uczestniczył sam Zainteresowany i w jakim stopniu wpłynął na treść oświadczeń), ocenił te dowody przedwcześnie i bez rozpatrzenia tychże dowodów w kontekście pozostałych dowodów, zebranych w sprawie, czym naruszył art. 80 kpa. Obowiązkiem Kierownika Urzędu było dokonanie analizy dowodów i ocena materiału dowodowego nie później niż w momencie wydania decyzji rozstrzygającej sprawę, a motywy decyzji winny wynikać z uzasadnienia decyzji, jako jej integralnej części (art. 107 § 3 kpa; wyrok NSA z 8.9.1989 r.-II SA 390/89- OSP 6/91/140 z akceptującą glosą M. Mincer- Jaśkowskiej). W sprawie nie doszło do naruszenia wskazanych przepisów Konstytucji, Konwencji ani Paktu. Rozpoznając sprawę ponownie Kierownik Urzędu przeprowadzi dowody konieczne dla ustalenia okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy ( w tym sięgając do materiałów archiwalnych dotyczących działalności Skarżącego w Polskiej Milicji Narodowej, a następnie w MO) i starannie je oceni, a wynik ustaleń i oceny oraz akt subsumcji ( zawierający rozważania, czy Skarżący spełnia przesłanki art. 2 p. 5, art. 1 ust. 2 p. 3 bądź 6 ustawy), przy uwzględnieniu współczesnej wiedzy historycznej ( art. 77 § 4 kpa) zaprezentuje w uzasadnieniu decyzji spełniającym wymogi art. 107 § 3 kpa. Wobec powyższego obie decyzji należało uchylić (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c, art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz.U. 153/02/1270 ze zm.- dalej ppsa). Nie zachodziła potrzeba orzekania na podstawie art. 152 ppsa, wobec treści art. 26 ustawy. /-/E.Kręcichwost-Durchowska /-/E.Makosz-Frymus /-/M.Dybowski KB/