IV SA/Po 559/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Grażyna Radzicka Sędziowie NSA Ewa Makosz- Frymus (spr.) WSA Ewa Kręcichwost-Durchowska Protokolant sekr. sąd. Agata Tyll-Szeligowska po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 3 września 2008 r. sprawy ze skargi R. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] nr [...] w przedmiocie świadczeń rodzinnych 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy z dnia 26 marca 2007 r. nr [...] 2. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana /-/E.Kręcichwost-Durchowska /-/G.Radzicka /-/E.Makosz-Frymus WSA/wyr.1-sentencja wyroku Decyzją z dnia 18 grudnia 2006 r. nr [...] Wójt Gminy przyznał R. G. prawo do świadczenia w formie zasiłku rodzinnego, dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego oraz dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego na dziecko, K. G. Nadto odmówił R. G. prawa do zasiłku rodzinnego na dzieci: K. B. oraz A. B., dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu wychowywania dziecka, K. G., w rodzinie wielodzietnej oraz dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego przez K. B. W uzasadnieniu decyzji Wójt napisał, że dnia 07 sierpnia 2006 r. wnioskodawca złożył wniosek o przyznanie zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami. W składzie rodziny wskazał dzieci: K. B., A. B. i K. G. oraz matkę dzieci, M. B. Jak wynika z dokumentów wnioskodawca jest ojcem K. G. natomiast K. i A.B. są dziećmi M. B. z poprzedniego związku. Decyzją z dnia [...] listopada 2006 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze uchyliło decyzję Wójta Gminy z dnia [...] września 2006 r. nr [...] odmawiającą wnioskowanych świadczeń. SKO wskazało wówczas, że nie została wyjaśniona kwestia dochodu M. B., zaś tym dochodem, według wnioskodawcy, jest renta rodzinna na Jej dzieci. Ponadto oświadczenie o dochodzie niepodlegającym opodatkowaniu powinno być złożone przez M. B. Ponownie rozpoznając sprawę organ I instancji podkreślił, że wnioskodawca, zgodnie z ustawą o świadczeniach rodzinnych posiada uprawnienia jedynie do złożenia wniosku wobec dziecka urodzonego ze wspólnego związku z M. B., nie jest natomiast uprawniony do złożenia wniosku o przyznanie prawa do zasiłku rodzinnego dla dzieci M. B. Na podstawie złożonego wniosku organ I instancji przyjął pięcioosobowy skład rodziny wnioskodawcy aby wyliczyć dochód. Po zsumowaniu dochodów wnioskodawcy, M. B. oraz odliczeniu dochodu utraconego wnioskodawcy wyliczono miesięczny dochód na osobę w rodzinie w wysokości 487,13 zł. co oznacza dochód kwalifikujący do uzyskania świadczeń rodzinnych. Rozpoznając złożone odwołanie Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] stycznia 2007 r. nr [...] uchyliło decyzję organu I instancji w części dotyczącej odmowy przyznania prawa do wnioskowanych świadczeń oraz przyznało wnioskodawcy prawo do zasiłku rodzinnego na K. B. i A. B., dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu wychowywania dziecka, K. G., w rodzinie wielodzietnej oraz dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego przez K. B. W uzasadnieniu wskazano, że z akt sprawy wynika iż wnioskodawca wraz z M. B. oraz trojgiem dzieci tworzą rodzinę. Wnioskodawcę w świetle zebranego materiału należy uznać za faktycznego opiekuna dzieci M. B., z którą razem wychowuje zarówno wspólne dziecko jak i starsze dzieci. Zgodnie z art. 4 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych zasiłek rodzinny i dodatki do zasiłku rodzinnego przysługują 1. rodzicom, jednemu z rodziców albo opiekunowi prawnemu dziecka 2. opiekunowi faktycznemu dziecka 3. osobie uczącej się. Posiłkując się słownikową wersją słowa "faktyczny" (będący faktem, oparty na fakcie, rzeczywisty, realny, istotny) SKO uznało, że wnioskodawca jest osobą uprawnioną do świadczeń rodzinnych na K. i A. B. Pismem z dnia 12 lutego 2007 r. SKO zawiadomiło wnioskodawcę oraz organ I instancji o wszczęciu z urzędu postępowania administracyjnego w celu stwierdzenia nieważności decyzji z dnia [...] stycznia 2007 r. nr [...]. Postanowieniem z dnia [...] lutego 2007 r. SKO wstrzymało wykonanie przedmiotowej decyzji, zaś decyzją z dnia [...] marca 2007 r. nr [...] stwierdziło nieważność decyzji własnej z dnia [...] stycznia 2007 r. W uzasadnieniu napisano, że podstawą wydania analizowanej decyzji było uznanie, że w świetle okoliczności sprawy wnioskodawca, zamieszkując z M. B. jest opiekunem faktycznym jej dzieci. Jednakże, zgodnie z brzmieniem art. 3 pkt 14 ustawy o świadczeniach rodzinnych pojęcie opiekuna faktycznego dziecka oznacza osobę faktycznie opiekującą się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu o przysposobienie. SKO wskazało, że w przedmiotowej sprawie brak jest takiego wniosku. Decyzją z dnia [...] marca 2007 r. nr [...] Wójt Gminy, działając na podstawie art. 30, art. 32 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. nr 228, poz. 2255 ze zm., dalej jako ustawa o świadczeniach rodzinnych), art. 140, art. 107 kpa, działając z urzędu, zobowiązał wnioskodawcę do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych przyznanych na podstawie decyzji SKO z dnia 23 stycznia 2007 r., wraz z odsetkami. Organ I instancji poinformował, że kwoty nienależnie pobranych świadczeń zostaną potrącone z wypłacanych świadczeń rodzinnych począwszy od miesiąca kwietnia 2007 r. natomiast odsetki należy wpłacać na wskazany w decyzji numer konta. Uzasadniając organ I instancji wskazał, że do siedziby organu doręczono decyzję SKO z dnia 23 stycznia 2007 r. i tym samym strona postępowania utraciła uprawnienia do pobierania świadczeń przyznanych tą decyzją: zasiłku rodzinnego na K. B. i A. B., dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu wychowywania dziecka, K. G., w rodzinie wielodzietnej oraz dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego przez K. B. Organ zacytował treść art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych zgodnie z którym osoba która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne zobowiązana jest do ich zwrotu. W odwołaniu od decyzji odwołujący się ocenił, że wypłacone świadczenia nie są świadczeniami nienależnie pobranymi i nie powinny podlegać zwrotowi. Składając wniosek o przyznanie świadczeń dopełnił wszelkich niezbędnych formalności, nie złożył fałszywych dokumentów, nikogo nie wprowadził w błąd. Decyzją z dnia [...] maja 2007 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze działając na podstawie art. 138 §1 kpa utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu przytoczono treść art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych wskazując, że z materiału dowodowego w sprawie wynika, iż została stwierdzona nieważność decyzji SKO, na podstawie której wypłacono stronie świadczenia. Od decyzji stwierdzającej nieważność decyzji przyznającej świadczenia strona nie wniosła środka zaskarżenia. Stwierdzenie nieważności jest aktem deklaratoryjnym, który działa z mocą wsteczną (ex tunc) od daty wydania decyzji stwierdzającej nieważność decyzji administracyjnej dotkniętej wadą. Sprawa, która była przedmiotem decyzji uznanej za nieważną wraca do stanu, w jakim się znajdowała przed jej wydaniem, zatem organ I instancji słusznie zobowiązał stronę do zwrotu świadczeń rodzinnych. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skarżący wskazał, że wypłaconych pieniędzy nie wyłudził, jak również nie były to nienależnie pobrane świadczenia. Pobranie świadczeń było zgodne z decyzją wydaną przez SKO. Toczące się wobec rodziny skarżącego procedury to karuzela odmawiania, przyznawania, wypłacania i zwrotu świadczeń rodzinnych. Na dzień dzisiejszy skarżący pobiera świadczenia rodzinne na wspólne z M. B. dziecko, natomiast konkubina pobiera świadczenia na swoje dzieci. Gdyby organ I instancji wykazał trochę dobrej woli to już przy składaniu wniosku poinformowałby o tym, aby skarżący i konkubina złożyli odrębne wnioski o przyznanie świadczeń. W odpowiedzi na skargę organ administracji wniósł o jej oddalenie powtarzając argumenty zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest uzasadniona. Przedmiotem niniejszej sprawy jest decyzja utrzymująca w mocy decyzję nakazującą skarżącemu zwrot świadczeń uznanych za nienależnie pobrane. Ustawa o świadczeniach rodzinnych przewiduje możliwość wstrzymania wypłaty przyznanych świadczeń rodzinnych (art. 28) jak i obowiązania do ich zwrotu (art. 30). Zgodnie z art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. W art. 30 ust. 2 ustawodawca opisał sytuacje, w razie zaistnienia których pobrane świadczenie rodzinne uważa się za świadczenie pobrane nienależnie. W dniu wydania zaskarżonej decyzji za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uznawano: 1) świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania; 2) świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia. W ocenie Sądu w niniejszej sprawie nie miała miejsca żadna z wymienionych sytuacji. Wnioskodawca, składając wniosek o przyznanie świadczeń na urzędowym formularzu, wraz ze stosownymi załącznikami, podał wszelkie wymagane dane. Brak w aktach informacji aby już po przyznaniu świadczenia - czy to przez organ I instancji, czy to przez organ II instancji - wystąpiły jakiekolwiek okoliczności powodujące ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty. Również brak w aktach jakiejkolwiek informacji, aby któryś z organów przyznał lub wypłacił świadczenia na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów bądź został świadomie wprowadzony w błąd. Począwszy od 06 lipca 2007 r. ustawodawca przewidział jeszcze jedną sytuację, w której pobrane świadczenie rodzinne uważa się za świadczenie nienależnie pobrane. Dotyczy ona jednak koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego w przypadku przemieszczania się osób w granicach Unii Europejskiej i Europejskiego Obszaru Gospodarczego, czyli również nie ma zastosowania w niniejszej sprawie. W ocenie Sądu wyliczenie zawarte w art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych ma charakter zamknięty i nie może być poszerzane. Powyższe oznacza, że świadczenia wypłacone na podstawie decyzji SKO z dnia [...] stycznia 2007 r. nr [...], nie spełniają wyżej omówionych przesłanek opisanych w art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych a zatem nie powinny zostać uznane za świadczenie pobrane nienależnie. Ustawodawca w art. 9 zdanie drugie kpa nakazuje organom administracji czuwanie nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu winny udzielać im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. W art. 3 pkt 14 ustawy o świadczeniach rodzinnych zastrzeżone jest, że ilekroć mowa w ww. ustawie o opiekunie faktycznym dziecka - oznacza to osobę faktycznie opiekującą się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu rodzinnego o przysposobienie dziecka. W aktach administracyjnych brak informacji o takim działaniu wnioskodawcy. W związku z powyższym organ administracji rozpoznając złożony wniosek o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego winien poczynić niezbędne ustalenia - w tym przypadku sprawdzić, czy wnioskodawca wystąpił do sądu rodzinnego o przysposobienie dzieci, informując zarazem wnioskodawcę o obowiązującym prawie. Następnie, w razie uzyskania odpowiedzi przeczącej organ winien poinformować wnioskodawcę, że świadczenie z Jego wniosku może być przyznane tylko na wspólne dziecko, natomiast M. B., chcąc uzyskać świadczenie na rzecz starszych dzieci, winna złożyć stosowny wniosek. Tym bardziej organ administracji winien tak postąpić, skoro rozpoznanie złożonego wniosku potwierdziło spełnianie kryterium dochodowego (co jest warunkiem uzyskania zasiłku rodzinnego), a ze złożonego wniosku jednoznacznie wynikała wola otrzymania świadczenia na rzecz dzieci M. B. Takie zaniechanie organów administracji, w ocenie Sądu, jest błędem powodującym negatywne skutki dla skarżącego i dzieci pozostających również pod Jego opieką. Oprócz wymienionych wyżej argumentów z naruszeniem przepisu art. 30 ust. 6 ustawy o świadczeniach rodzinnych organ I instancji określił, że potrącanie pobranych świadczeń rozpocznie się już od następnego miesiąca po miesiącu, w którym zostało wydana decyzja tj. od kwietnia 2007 r. Tymczasem ustawodawca we wspomnianym przepisie określił, że dopiero ustalone ostateczną decyzją kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych podlegają potrąceniu z wypłacanych świadczeń rodzinnych. Tak sformułowany przepis ma na celu ochronę strony w trakcie ewentualnej kontroli instancyjnej wydanej decyzji i zapobieżenie sytuacji, w której organ II instancji uchyli decyzję określającą świadczenia jako nienależnie pobrane, a strona w międzyczasie otrzymuje świadczenia w obniżonej wysokości. Mając na uwadze powyższe przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ obowiązany jest rozważyć, czy wypłacone skarżącemu świadczenia mają charakter świadczeń nienależnie pobranych. Ponadto organ administracji winien również odnieść się do kwestii potrącania nienależnie pobranych świadczeń, o którym mowa w decyzji z dnia 26 marca 2007 r. nr [...], jeżeli takowe miały miejsce. W związku z powyższym, wobec stwierdzenia naruszenia przez organy administracji art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz rażącego naruszenia art. 9 kpa, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i lit. c) ppsa orzekł jak w sentencji. /-/ E. Kręcichwost-Durchowska /-/ G. Radzicka /-/ E. Makosz-Frymus za nieobecnego sędziego /-/ G. Radzicka AT