IV SA/Po 598/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Donata Starosta Sędziowie WSA Anna Jarosz (spr.) WSA Tomasz Grossmann Protokolant st.sekr.sąd. Justyna Hołyńska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 grudnia 2015 r. sprawy ze skargi M. O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Koninie z dnia [...] czerwca 2015 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia świadczeń uznanych za nienależnie pobrane z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Konina z dnia [...] kwietnia 2015 r. nr [...] Decyzją z dnia [...] kwietnia 2015r., nr [...], Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Koninie, działając z upoważnienia Prezydenta Miasta Konina (dalej organ I instancji lub Prezydent), na podstawie art. 23 i art. 25 ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2012 r. poz. 1228 ze zm. dalej Ustawa) oraz art, 104 i 108 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r,, poz. 267 ze zm. dalej kpa) - odmówił M. O. umorzenia świadczeń uznanych za nienależne pobranych z funduszu alimentacyjnego przyznanych na dzieci A. i N. O. za miesiąc grudzień 2014r. w łącznej wysokości [...] zł. W uzasadnieniu decyzji organ I instancji podał, że M. O. decyzją nr[...] z dnia [...].10.2014 r. miała przyznane świadczenia z funduszu alimentacyjnego na dzieci: A. O. w wysokości [...] zł miesięcznie oraz N. O. w wysokości [...] zl miesięcznie w okresie od dnia [...].10.2014 r. do dnia [...].09.2015 r. W dniu [...].12.2014 r. Strona dostarczyła do MOPR akt zgonu z dnia [...].12.2014 r. Nr [...] z którego wynika, iż w dniu [...].11.2014 r, zmarł dłużnik alimentacyjny S. O. Decyzją z dnia [...].02.2015 r., nr [...] uchylono decyzję z dnia [...].10.2014 r., nr [...]. Następnie decyzją z dnia [...].03.2015r. nr [...] ustalono, iż świadczenia z funduszu alimentacyjnego na w/w dzieci są świadczeniami nienależnie pobranymi za okres od [...].12.2014 r. do [...].12.2014 r. Pismem z dnia [...].03.2015 r. (data wpływu do Ośrodka [...].03.2015 r.) M. O. zwróciła się z prośbą o umorzenie nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego na w/w dzieci wraz z ustawowymi odsetkami z powodu trudnej sytuacji materialnej. Do złożonego pisma została przedłożona decyzja Urzędu Miejskiego w Koninie z dnia [...].10.2013 r. o rozłożeniu spłaty należności czynszowych na raty - za lokal komunalny przy ul. [...] w Koninie. Ustalono, że M. O. prowadzi gospodarstwo domowe z trójką dzieci. Strona jest zatrudniona na umowę o pracę na Oddziale [...] Wojewódzkiego Szpitala Zespolonego w Koninie od dnia [...].06.2012 r. do [...].05.2015 r. Syn A. O. jest zatrudniony na umowę o pracę tymczasową w firmie P. Sp. K. z siedzibą w Gdańsku od dnia [...].01.2015 r. do [...].02.2015 r. Natomiast syn J. O. ma zarejestrowaną działalność gospodarczą od stycznia 2013 r., którą zawiesi! w październiku 2013 r. w związku z podjęciem nauki w PWSZ w Koninie. M. O. w dniu [...].01.2015 r. złożyła wniosek w pomocy społecznej i został jej przyznany zasiłek celowy na zakup żywności w okresie od [...].01.2015 r. do [...].03.2015 r. w wysokości [...]zł miesięcznie. W związku z przekroczonym kryterium dochodowym Stronie odmówiono pomocy w formie zasiłku celowego oraz specjalnego zasiłku celowego na inne cele. Z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego przez pracownika Ośrodka wynika, iż Strona zgłaszała problemy zdrowotne rodziny, lecz nie przedstawiła dokumentacji kosztów leczenia. Strona ma przyznany dodatek mieszkaniowy w wysokości [...] zł oraz zasiłek rodzinny wraz z dodatkiem do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka A. O. oraz N. O. w łącznej wysokości [...] zł miesięcznie. Organ I instancji przytoczył treść art. 23 i 25 Ustawy i stwierdził, że w rozpatrywanej sprawie brak szczególnych okoliczności do umorzenia uznanych za nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. M. O. złożyła od tej decyzji odwołanie, w którym zwróciła się do organu II instancji o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, powołując się na trudną sytuację rodzinną i finansową. Decyzją z dnia [...] czerwca 2015r.,nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Koninie (dalej SKO), działając na podstawie z art. 138 § 1 pkt 1 kpa, art.23 i art.25 ustawy z dnia o pomocy osobom uprawnionym o alimentów - utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji w całości. W uzasadnieniu SKO podzieliło ustalenia faktyczne i prawne organu I instancji. Podało, iż stosownie do art. 23 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Z kolei w myśl art. 2 pkt 7) ww. Ustawy ilekroć w ustawie jest mowa o nienależnie pobranym świadczeniu - oznacza to świadczenia z funduszu alimentacyjnego: wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części, przyznane lub wypłacone w przypadku świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia, wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia, wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28 kolejność zaspokajania należności z egzekucji od dłużnika alimentacyjnego, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. Ponadto zgodnie z art.23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów organ właściwy wierzyciela oraz marszałek województwa mogą umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. W ocenie składu orzekającego Kolegium, przeprowadzone postępowanie nie wykazało aby okoliczności dochodowe i rodzinne odwołującej dawały podstawę do umorzenia świadczeń uznanych za nienależnie pobrane z funduszu alimentacyjnego. Okoliczności te muszą być bowiem szczególne. Chodzi tu o takie okoliczności- rodzinne i finansowe, które uzasadniają umorzenie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Z ugruntowanych już poglądów zarówno w piśmiennictwie prawniczym jak i sądownictwie administracyjnym wynika jednolite stanowisko, że szczególny przypadek oznacza w istocie wystąpienie w konkretnym wypadku osoby lub rodziny jakiegoś nagłego, niezależnego zdarzenia lub okoliczności faktycznych powodujących istotne pogorszenie sytuacji życiowej czy materialno-bytowej w sposób znaczący odbiegającej od dotychczasowej. Co do zasady postępowanie, ze względu na fakt, że ubieganie się o umorzenie (odroczenie, płatności, rozłożenie na raty) świadczenia nienależnie pobranego następuje w interesie strony zgodnie z ogólną zasadą rozporządzania przez jednostkę swoim prawem - zainicjowane jest na wniosek strony. Występowanie samej tylko trudnej sytuacji finansowej, na którą powołuje się odwołująca nie stanowi wystarczającej przesłanki umorzenia nienależnie pobranych świadczeń. Skargę na tę decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu złożyła M. O. (dalej skarżąca). Skarżąca wniosła o umorzenie długu z tytułu nienależnie pobranych świadczeń alimentacyjnych za miesiąc grudzień 2014r. motywując wniosek tym, że z dniem [...] maja 2015r. straciła pracę. W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o oddalenie skargi, podnosząc argumenty zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Skarga okazała się uzasadniona, ale z innych przyczyn niż podniesione w skardze. Obie wydane w sprawie decyzje nie mogą się ostać. Na wstępie należy podkreślić, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne, kierując się wspomnianym kryterium legalności, dokonują oceny zgodności treści zaskarżonego aktu oraz procesu jego wydania z normami prawnymi – ustrojowymi, proceduralnymi i materialnymi – przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu prawnego i zasadniczo na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. W świetle art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270, z późn. zm.; dalej ppsa) kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. Stosownie do art. 134 § 1 ppsa sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze – w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu. Dokonując tak rozumianej kontroli zaskarżonej decyzji SKO oraz – na mocy art. 135 p.p.s.a. – poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta Konina z dnia [...] kwietnia 2015r. Sąd doszedł do przekonania, że obie te decyzje nie mogą się ostać w obrocie prawnym z powodu ich przedwczesności. Materialnoprawną podstawę decyzji w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia stanowią przepisy ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. W myśl art. 23 ust. 1 Ustawy. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. Sąd podkreśla, że do zwrotu jest obowiązana osoba która "pobrała" nienależnie świadczenie. Zatem dopiero gdy decyzja uznająca dane świadczenie za nienależnie pobrane stanie się ostateczna, można zacząć mówić o takim świadczeniu, i w efekcie nakazywać jego zwrot. Natomiast w niniejszej sprawie nie został orzeczony obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Należy podkreślić, że w okolicznościach niniejszej sprawy nie może budzić wątpliwości, że wydanie przez Prezydenta Miasta Konina w dniu [...] lutego 2015r. ostatecznej decyzji o uchyleniu decyzji z dnia [...].10.2014r. przyznającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego uprawniało organy orzekające do wydania decyzji o uznaniu pobranego przez skarżącą świadczenia za nienależnie pobrane. Decyzja odmawiająca prawa do świadczeń za wskazany okres ( od dnia [...] do [...].12.2014r.) została przywołana przez organy obu instancji w uzasadnieniach decyzji odmawiającej umorzenia tego świadczenia. Jak podnosi się w orzecznictwie sadowoadministracyjnym, warunkiem wydania decyzji o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia jest uprzednie ustalenie (przesądzenie), że było to świadczenie pobrane nienależnie. Ponadto obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń obciąża osobę, która przyjmowała świadczenia ze świadomością, że jej się one nie należały. Obowiązek zwrotu jest więc determinowany uprzednim ustaleniem istnienia takiego stanu świadomości u podmiotu pobierającego świadczenie, co pozwala na skuteczne nałożenie obowiązku zwrotu. Jak podniósł Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach z dnia 2 października 2013 r. w sprawach o sygn. akt I OSK 2998/12 i sygn. akt I OSK 2297/12 (orzeczenia dostępne w Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych orzeczenia.nsa.gov.pl) ; "przepis art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych umożliwia organom administracji wydawanie decyzji o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych pod warunkami określonymi w tym przepisie. Oznacza to, że tylko w wypadku wypełnienia wszystkich przesłanek w nim określonych organ administracji może wydać decyzję o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego. Przepis ten zawiera również definicję ustawową pojęcia nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego (...). Powyższe oznacza, że aby można było nakazywać zwrot określonych świadczeń, to najpierw należy przesądzić, że były to świadczenia pobrane nienależnie. Dopiero po uprawomocnieniu się decyzji uznającej świadczenie rodzinne za nienależnie pobrane jest możliwe orzekanie w przedmiocie jego zwrotu przez osobę, która je pobrała. Przy czym podkreślić należy, że inny jest zakres obu tych postępowań. W postępowaniu o ustalenie nienależnie pobranych świadczeń należy zbadać, czy zachodzą przesłanki określone w art. 30 ust. 1 pkt 1- 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, natomiast w postępowaniu o zwrot nienależnie pobranych świadczeń bada się między innymi przesłanki z art. 30 ust. 3 i 5 (kwestie terminów). Tym samym stwierdzić należy, że zakres pojęciowy decyzji ustalającej, że świadczenie zostało pobrane nienależnie, a decyzji nakazującej zwrot nienależnie pobranego świadczenia nie jest tożsamy i o czym innym rozstrzygają takie decyzje". Przywołany pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego został co prawda wyrażony na gruncie ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j.: Dz. U. z 2013 r., poz. 1456), to jednak z uwagi na istotne podobieństwo regulacji prawnych dotyczących uznania świadczenia z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane oraz obowiązku zwrotu takiego świadczenia, istniejących na gruncie ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, stanowisko to należy w pełni podzielić w niniejszej sprawie, z tym zaznaczeniem, że w postępowaniu o ustalenie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego badaniu organu podlegają przesłanki określone w art. 2 pkt 7 lit. a/ - e/ ustawy, natomiast w postępowaniu o zwrot tych świadczeń bada się przesłanki określone w art. 23 ustawy. Odnosząc powyższe do okoliczności sprawy zauważyć należy, że brak decyzji orzekającej o obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w niniejszej sprawie determinował organy do braku możliwości rozstrzygania o ewentualnym umorzenia długu wraz lub bez odsetek, rozłożenia go na raty lub odroczenia terminu płatności. Do rozpatrzenia wniosku skarżącej o umorzenie należności wraz z odsetkami, znajdującego się we wniosku skarżącej i w odwołaniu skierowanym do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Poznaniu właściwy jest – jako organ I instancji – Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie w Koninie działający w imieniu Prezydenta Miasta Konina, w przypadku, gdyby w obrocie prawnym funkcjonowała ostateczna decyzja o zwrocie należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Mając powyższe na uwadze należało uznać, że decyzje organów obu instancji podjęte zostały z naruszeniem prawa, co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy i dlatego nie mogą pozostać w obrocie prawnym. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c oraz 135 ppsa orzekł jak sentencji wyroku. Organy ponownie rozstrzygając sprawę wezmą pod rozwagę powyższe rozważania Sądu.