IV SA/Po 649/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jerzy Stankowski Sędzia WSA Maciej Busz (spr.) Asesor sądowy WSA Katarzyna Witkowicz-Grochowska Protokolant st.sekr.sąd. Justyna Hołyńska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 września 2018 r. sprawy ze skargi [...] na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Kaliszu z dnia 9 maja 2018 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia nienależnie pobranego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Ostrowa Wielkopolskiego z dnia 20 marca 2018 r. nr [...]; 2. umarza postepowanie administracyjne. IV SA/Po 649/18 UZASADNIENIE Prezydent Miasta Ostrowa Wlkp. decyzją z 20.03.2018r. nr [...] wydaną na podstawie art. 20 ust.1 i ust.3, art.25 ust.1, art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1 i ust. 8 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U., z 2017r., poz.1952 z pózn. zm., dalej u.ś.r.), art.104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2017r, poz,1257, dalej jako k.p.a.) oraz upoważnień Prezydenta Miasta Ostrowa Wielkopolskiego z dnia 1 lipca 2004 r. oraz z dnia 23 września 2008 r. po rozpatrzeniu sprawy uznał zasiłek rodzinny na dziecko [...]ę [...]ą wypłacony za okres od 01.04.2017 r. do 31.10.2017 r. w wysokości 665 zł za nienależnie pobrane świadczenie. W jej uzasadnieniu wyjaśniono, że na wniosek [...]ki [...]i z dnia 12.01.2017 r. przyznano jej zasiłek rodzinny na dziecko [...]ę [...]ą na okres od 01.04.2017 r. do 31.10.2017 r. wraz z jednorazowym dodatkiem z tytułu urodzenia dziecka. Organ wskazał, że decyzją z dnia 25.01.2017r., nr [...] przyznano skarżącej świadczenie rodzicielskie na dziecko [...]ę [...]ą na okres od 16.12.2016r. do 15.12.2017r. w wysokości 1000 zł miesięcznie. Organ wskazał również, że świadczenie rodzicielskie za okres od 18.12.2016r. do 28.02.2017r. wypłacono skarżącej w lutym 2017r. Mając na uwadze powyższe, organ przeliczył dochód rodziny i ustalił, że miesięczny dochód rodziny wyniósł 2.766,99 zł, w przeliczeniu na osobę w rodzinie 922,33 zł. Organ ustalił, że dochód rodziny przekracza kryterium dochodowe uprawniające do pobierania świadczeń rodzinnych i od 01.04.2017r. zasiłek rodzinny na dziecko [...]ę [...]ą nie przysługuje. Wyjaśniono, że ustalenie i wypłata zasiłku rodzinnego następuje na wniosek strony. We wniosku w części VII znajduje się pouczenie o tym, komu i na jakich zasadach przysługuje zasiłek rodzinny, oraz wymienione są przypadki kiedy zasiłek rodzinny nie przysługuje. Pouczenie zawiera informację o obowiązku powiadomienia organu wypłacającego świadczenia rodzinne o zmianach mających wpływ na prawo do zasiłku rodzinnego, a w szczególności zaistnienia okoliczności dotyczących uzyskania dochodu. We wniosku w części I pkt 5.3 znajduje się informacja, że uzyskanie dochodu, zgodnie z art. 3 pkt 24 lit. i cyt. ustawy oznacza uzyskanie dochodu spowodowane uzyskaniem świadczenia rodzicielskiego. W pouczeniu znajduje się informacja, że niepoinformowanie właściwego organu prowadzącego postępowanie w sprawie świadczeń rodzinnych, o których mowa powyżej, może skutkować powstaniem nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, a w konsekwencji - koniecznością ich zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Zgodnie z art. 25 ust.1 u.ś.r., w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w tym na wysokość otrzymywanych świadczeń, osoba pobierająca świadczenia rodzinne jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego świadczenia rodzinne. Organ podkreślił, że w dniu składania wniosku, tj. 12.01.2017r., skarżąca stwierdziła, że zapoznała się z warunkami uprawniającymi do wnioskowanego świadczenia. Także decyzja z dnia 25.01.2017r. przyznająca jej prawo do zasiłku rodzinnego na dziecko [...]ę [...]ą na okres od 01.01.2017r do 31.10.2017r. zawiera pouczenie o obowiązku powiadomienia o zmianach mających wpływ na prawo do zasiłku rodzinnego. Decyzję odebrała ona w dniu 27.01.2017r. Organ wskazał, że w okresie od 01.04.2017 r. do 31.10.2017r. wypłacił skarżącej zasiłek rodzinny oraz dodatki w łącznej wysokości 665zł. Organ wskazał, że art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. stanowi, że za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Ponieważ skarżąca nie zgłosiła uzyskania dochodu, który spowodował przekroczenie kryterium dochodowego uprawniające do pobierania zasiłku rodzinnego wypłacono jej zasiłek rodzinny oraz dodatki od 01.04.2017 r. do 31.10.2017r. w wysokości 665 zł, które uznano na podstawie art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. za nienależnie pobrane, tj. wypłacone pomimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do nich, a o których jak wykazano skarżąca była prawidłowo pouczona. Skarżąca pismem z dnia 6 kwietnia 2018 r. wniosła odwołanie od ww. decyzji. W uzasadnieniu wyjaśniła, że w dniu 12 stycznia 2017 złożyła w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej równocześnie dwa wnioski: 1. wniosek o przyznanie świadczenia wychowawczego na córkę [...]ę [...]ą na okres od 01,01.2017r. do 30.09.2017r.; 2. wniosek o przyznanie zasiłku rodzinnego dla córki [...]i [...]iej na okres od 01.01,2017r. do 31.10.2017r. oraz dodatku z tytułu urodzenia dziecka Oba wnioski złożyła równocześnie do jednej osoby w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w Ostrowie Wlkp. Wnioski te składała po raz pierwszy w życiu do osoby, która profesjonalnie tym zajmuje się w MOPS. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Kaliszu decyzją z 09.05.2018r. nr [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W jej uzasadnieniu wyjaśniono, że podstawę materialnoprawną niniejszego rozstrzygnięcia stanowi art. 30 ust. 1 u.ś.r., zgodnie z którym osoba która pobrała nienależne świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Definicję nienależnie pobranego świadczenia zawiera art. 30 ust. 1 u.ś.r., który między innymi stanowi, że za nienależnie pobrane świadczenie rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacane mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń w całości lub części jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Organ odwoławczy podkreślił, że na mocy decyzji z dnia 25 stycznia 2017 r. znak: [...] przyznano odwołującej prawo do świadczenia rodzicielskiego na córką [...]ę [...]ą w kwocie 1000 zł miesięcznie na okres od dnia 16.12.2016 r. do dnia 15.12.2017 r. Dlatego też organ I instancji zasadnie przeprowadził postępowanie w celu ustalenia, czy uzyskanie dochodu przez odwołującą nie spowodowało przekroczenia ww. kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. W tym też celu organ doliczył do miesięcznego dochodu rodziny uzyskanego w 2015 r., tj. kwoty 1766,99, zł kwotę dochodu uzyskanego przez odwołującą, czyli 1000 zł. Po zsumowaniu tych kwot miesięczny dochód rodziny wyniósł 2766,99 zł. W związku z tym dochód w przeliczeniu na osobę wyniósł 922,33 zł i tym samym przekroczył kwotę kryterium dochodowego (674 zł) uprawniającego do otrzymania świadczeń rodzinnych, a co za tym idzie organ zasadnie uznał świadczenia rodzinne wypłacone od 1 kwietnia 2017 r. do 31 października 2017 r. za świadczenia nienależnie pobrane. Ponadto w ocenie Kolegium zaistniała również druga przesłanka warunkująca nakazanie zwrotu nienależnego świadczenia. Kolegium podkreśliło, iż strona miała świadomość konieczności zgłaszania wszelkich zmian w jej sytuacji życiowej i dochodowej. Obowiązek taki wynika z art. 25 uś.r., zgodnie z którym w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych osoba, o której mowa w art. 23 ust. 1 jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenia rodzinne. Informacja o konieczności zgłaszania powołanych zmian została zawarta na druku wniosku o świadczenia rodzinne, który strona wypełniła w dniu 12 stycznia 2017 r., jak i w decyzji z dnia 25 stycznia 2017 r. przyznającej wnioskodawczym świadczenia rodzinne. Pomimo tej wiedzy odwołująca nie zgłosiła faktu uzyskania świadczenia rodzicielskiego. Skargę na powyższą decyzję wniosła w ustawowym terminie do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu [...]ka [...]a wnosząc o: 1. uchylenie decyzji w całości względnie 2. przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji. 3. odstąpienia od domagania się zwrotu wypłaconego świadczenia. Zarzuciła organom naruszenie przepisów postępowania dotyczących sposobu przyznawania i ustalania świadczeń oraz ustalania dochodów w momencie składania wniosków do tej samej instytucji, brak prawidłowej oceny i organizacji pracy organu w momencie składania wniosku, gdyż możliwa była ocena wszystkich dokumentów jednocześnie, aby do wypłaty świadczenia nie doszło. Skarżąca podniosła też fakt wykorzystania pieniędzy na cele związane z utrzymaniem bieżącym rodziny i fakt ,że nie jest już wzbogacona. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Kaliszu w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie podtrzymując swą dotychczasową argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Sąd administracyjny sprawuje w zakresie swej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, co wynika z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2017 r. poz. 2188 ze zm.). Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302, zwana dalej "P.p.s.a."). Stosownie do tego przepisu sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W myśl art. 145 § 1 P.p.s.a., Sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia lub stwierdzenia ich nieważności, ewentualnie niezgodności z prawem, gdy dotknięte są one naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania, innym naruszeniem przepisów postępowania, jeśli miało ono istotny wpływ na wynik sprawy, lub zachodzą przyczyny stwierdzenia nieważności decyzji wymienione w art. 156 k.p.a. lub innych przepisach. W myśl art. 151 P.p.s.a. w razie nieuwzględnienia skargi w całości albo w części Sąd oddala skargę odpowiednio w całości albo w części. Zgodnie z art. 145 § 3 P.p.s.a. w przypadku, o którym mowa w § 1 pkt 1 i 2, sąd stwierdzając podstawę do umorzenia postępowania administracyjnego, umarza jednocześnie to postępowanie. Przedmiotem niniejszego postępowania jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Kaliszu z dnia 09 maja 2018 r., nr [...], utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta Ostrowa Wlkp. z dnia 20 marca 2018 r., nr [...]. Podstawą prawną zaskarżonej decyzji, jak i decyzji organu I instancji, jest art. 30 u.ś.r. stanowiący, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne jest obowiązana do ich zwrotu. Przepis art. 30 zawiera kilka jednostek redakcyjnych, a definicja świadczenia nienależnie pobranego zawarta jest w ust. 2 art. 30 u.ś.r. i wymienia 5 przesłanek powodujących w niebudzących wątpliwości okolicznościach stanu faktycznego zakwalifikowanie, że wypłacone świadczenie rodzinne było nienależnie pobrane. Nie budzą wątpliwości okoliczności stanu faktycznego w niniejszej sprawie, gdyż wyznaczają je data złożenia wniosków o świadczenia rodzinne i zasiłek rodzinny, daty wydania decyzji i daty doręczenia tych decyzji skarżącej. Z akt sprawy wynika, że wniosek o przyznanie świadczeń rodzinnych (zasiłku rodzinnego) skarżąca złożyła 12 stycznia 2017 r. We wniosku tym zawarto pouczenie o obowiązku niezwłocznego poinformowania organu prowadzącego postępowanie o uzyskaniu dochodu w formie świadczenia rodzicielskiego. Podobne pouczenie zawierał wniosek skarżącej o przyznanie świadczenia rodzicielskiego z 12 stycznia 2017 r. Zarówno decyzja o zasiłku rodzinnym, jak i decyzja o świadczeniu rodzicielskim, zostały wydane tego samego dnia, tj. 25 stycznia 2017 r. przez tę samą osobę: Zastępcę Dyrektora MOPS [...]. Na obu decyzjach widnieje również podpis Zastępcy Kierownika Działu Świadczeń Rodzinnych - [...]i [...]iej. Tym samym w ocenie Sądu bez żadnych wątpliwości można uznać, że organ wydający decyzję miał pełną wiedzę na temat sytuacji rodzinnej i zarobkowej skarżącej wynikającą z obu wniosków i załączników do nich.. Organy wywiodły, że w dacie doręczenia decyzji o zasiłku rodzinnym oraz decyzji o świadczeniu rodzinnym, czyli 27.01.2017 r., skarżąca posiadała wiedzę o obowiązku poinformowania organu o przyznaniu świadczenia rodzicielskiego. Należy zwrócić uwagę, że dla rozpatrzenia wniosku o świadczenie rodzicielskie, jak i zasiłki rodzinne wnioskowane przez skarżącą, właściwym jest jeden i ten sam organ. Zatem wydając decyzję dla świadczeń rodzinnych, o które wnioskowała skarżąca, w dacie ich wydania organ I instancji miał pełną wiedzę o stanie majątkowym wnioskodawczyni. Wiedzę tę organ I instancji miał z urzędu, a nadto podstawą do wydania obydwu decyzji przez organ były wnioski skarżącej z 12 stycznia 2017 r. (tego samego dnia) wraz z załącznikami. Organ I instancji wydał dwie decyzje w tym samym dniu 25 stycznia 2017r., czyli sytuacja dochodowa i jej skutki dla strony były organowi znane we wskazanej dacie. Innego założenia nie można poczynić, gdyż byłoby sprzeczne z zasadami zawartymi w art. 6, art. 7, art. 8 i art. 9 k.p.a., a także z zasadami logicznego myślenia. Z art. 6 k.p.a. wynika, że organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa. Kodeks postępowania administracyjnego nakłada na organy administracji obowiązek prowadzenia postępowania w taki sposób, aby pogłębić zaufanie do organów państwa (art. 8 k.p.a.), z czym powiązana jest zasada udzielania informacji określona w art. 9 k.p.a. Zatem strona postępowania powinna być informowana w takim zakresie, w jakim konieczne jest, by z powodu nieznajomości prawa nie poniosła szkody. Organ nie może również wykorzystywać błędu strony lub jej nieporadności bez umożliwienia jej wyjaśnienia budzących się w sprawie wątpliwości i dlatego zobligowany jest do podjęcia wszystkich niezbędnych czynności służących dokładnemu wyjaśnieniu stanu faktycznego oraz załatwieniu sprawy, mając na względzie nie tylko interes społeczny, ale nader wszystko, w kontekście zasad pogłębiania zaufania obywateli do organów administracji publicznej oraz zasady czuwania przez te organ nad interesem strony i innych osób biorących udział w postępowaniu, słuszny interes odwołującego się obywatela. Realizując zasadę informowania stron określoną w art. 9 k.p.a. organ winien był wezwać skarżącą celem wyjaśnienia skutków związanych z rozpoznaniem wniosku o żądane świadczenia. Stanowiłoby to zarazem realizację zasady prawdy obiektywnej i ochrony słusznego interesu obywatela zawartą w art. 7 k.p.a. Z przepisu tego wynika, że w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Istotnym elementem stanu faktycznego było ustalenie kryterium dochodowego, które miało znaczenie na wynik sprawy zakończonej decyzją o przyznaniu zasiłków rodzinnych na małoletnie dziecko. Skoro podstawą działania organu I instancji były wnioski skarżącej z tego samego dnia, a decyzje wydane zostały 25 stycznia 2017 r., to organowi I instancji już od 12 stycznia 2017 r. (dnia złożenia obu wniosków) znana była okoliczność o przekroczeniu kryterium dochodowego, które wykluczało powstanie uprawnienia do zasiłku rodzinnego i dodatków do tego zasiłku, o które wnioskowała skarżąca. Rolą organu I instancji było wezwanie skarżącej i poinformowanie o stanie faktycznym sprawy i wpływu świadczenia rodzicielskiego na uprawnienia do zasiłku rodzinnego na dzieci. Takich czynności nie podjął organ I instancji. Natomiast organ I instancji zawiadomieniem z 21.11.2017 r. powiadomił o wszczęciu postępowania w sprawie nienależnie pobranych świadczeń. Argumentacja organów obydwu instancji sprowadza się do uznania przyznanych zasiłków rodzinnych i dodatków do tych zasiłków za nienależne z tej przyczyny, że skarżąca pobrała nienależnie świadczenie, gdyż nie wywiązała się z obowiązku poinformowania organu o uzyskaniu dochodu. Uzyskanie dochodu przez skarżącą nastąpiło w wskutek działania samego organu (wyniku decyzji przez organ) w dniu przyznania zasiłku rodzinnego na dziecko oraz świadczenia rodzicielskiego na dziecko. Decyzje w obu sprawach wydał nie tylko ten sam organ, ale także ta sama osoba - [...] - Zastępca Dyrektora MOPS. Organ uznając wypłacone zasiłki za nienależnie pobrane świadczenia w istocie wywodzi negatywny skutek dla skarżącej z faktu, że nie poinformowała ona tego organu o tym, że wydał on decyzję o świadczeniu rodzicielskim. Uzyskanie dochodu przez stronę nastąpiło bowiem nie w wyniku własnych starań strony, a w wyniku decyzji wydanej przez ten sam organ tego samego dnia. Nie należy podważać treści obowiązku informowania organów o zmianie sytuacji wnioskodawcy, ale realizacja tego obowiązku ma sens wówczas, gdy na skutek okoliczności, tylko na podstawie realizacji obowiązku informacyjnego przez stronę organ może powziąć taką informację. W rozpoznawanej sprawie taka sytuacja nie wystąpiła. Sąd zwraca ponadto uwagę na art. 7b k.p.a., który statuuje zasadę współdziałania organów administracji publicznej w niezbędnym zakresie do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i prawnego sprawy (por. wyrok WSA w Rzeszowie z 17.08.2018r., sygn. akt II SA/Rz 615/18, dostępny pod adresem: https://orzeczenia.nsa.gov.pl/). W ocenie Sądu w realiach niniejszej sprawy nie można mówić o instytucji nienależnie pobranego świadczenia z art. 30 ust. 2 u.ś.r., gdyż wszystkie okoliczności związane z dochodem strony były organowi I instancji znane z urzędu od 12 stycznia 2017 r., a już na pewno w dniu 25 stycznia 2017 r. w momencie wydania przez tę samą osobę ww. dwóch decyzji. Nie zasługuje więc na aprobatę stanowisko organów orzekających, że skarżąca nie wywiązała się ze swego obowiązku. Skarżącej nie można zarzucić, że pobierając zasiłek działała niezgodnie z prawem. Wywodzenie przez organy orzekające, że brak informacji o uzyskanym dochodzie w formie świadczenia rodzicielskiego od skarżącej wypełnia normę art. 30 ust. 2 u.ś.r. jest niezasadne, z tego względu, że na organie również ciążył obowiązek informowania strony i działanie organu zgodnie z przepisami prawa, co zostało wyżej przedstawione odnośnie zasad postępowania przez organ określonych w art. 6, art. 8, art. 9 k.p.a. Ponadto Sąd zwraca uwagę na fakt, że decyzje z dnia 25 stycznia 2017 r. nie zostały zaskarżone, zmienione, ani uchylone, w związku z czym pozostają w obrocie prawnym jako decyzje ostateczne. Fakt ten również świadczy o tym, że żadne z przedmiotowych świadczeń nie jest nienależne, skoro w obrocie prawnym są decyzje je przyznające. Skutki błędnych działań organu I instancji nie mogą być przenoszone na stronę. Z tych przyczyn Sąd działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) w zw. z art. 135 P.p.s.a. uchylił decyzje organów obydwu instancji. Na podstawie art. 145 § 3 P.p.s.a. Sąd umorzył postępowanie administracyjne w tej sprawie, ponieważ w okolicznościach niniejszej sprawy nie można uznać świadczenia pobranego przez skarżącą za nienależnie pobrane, a właśnie to (uznanie świadczenia za nienależnie pobrane) było przedmiotem postępowania administracyjnego. W związku z powyższym bezprzedmiotowe jest prowadzenie dalszego postępowania w tym zakresie.