IV SA/Po 707/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Karol Pawlicki (spr.) Sędziowie WSA Maciej Dybowski WSA Bożena Popowska Protokolant st. sekr. sąd. Monika Zaporowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 listopada 2010 r. sprawy ze skargi Ł.M na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie z dnia [...] czerwca 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego uchyla zaskarżoną decyzję WSA/wyr.1-sentencja wyroku Pismem z dnia 24 marca 2010 r. Ł.M zwróciła się z wnioskiem o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej w latach 1942-1945. Decyzją z dnia [...] kwietnia 2010 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, działając na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. nr 87, poz. 395 ze zm.), odmówił przyznania uprawnienia do przedmiotowego świadczenia. W uzasadnieniu wskazano, że strona w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania, praca ta nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, o której wspomina uzasadnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. o sygn. K 49/07 (Dz. U. nr 220, poz. 1734) tzn. nie była połączona z wysiedleniem i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. We wniosku z dnia 14 maja 2010 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy Ł.M wyjaśniła, że w okresie okupacji niemieckiej pracowała w sąsiedniej miejscowości, ale nie przebywała w domu rodzinnym. Nowa okolica była jej nieznana, a rodzinę przez cały okres pracy widziała tylko dwa razy. Pracowała po 12 godzin na dobę u niemieckiego gospodarza i nie miała kontaktu z Polakami. Decyzją z dnia [...] czerwca 2010 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy swoją decyzję z [...] kwietnia 2010 r. W uzasadnieniu przytoczono fragmenty w/w wyroku Trybunału Konstytucyjnego i wskazano, że z treści orzeczenia wynika, że świadczenie pieniężne powinny otrzymać osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej połączony był z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu). Zdaniem organu – ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że strona wykonywała pracę przymusową w niewielkiej odległości od stałego miejsca zamieszkania w miejscowości O. (miejsce zamieszkania – B.). Praca ta nie przybrała szczególnie dotkliwej formy tzn. nie była połączona z wysiedleniem i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. W skardze z dnia 7 lipca 2010 r. Ł.M zarzuciła decyzji naruszenie prawa materialnego tj. art. 2 ust. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, a także przepisów postępowania tj. art. 7, 75, 86 i 107 kpa, i w związku z tym wniosła o uchylenie decyzji organu i przekazanie mu sprawy do ponownego rozpatrzenia. Skarżąca jeszcze raz podkreśliła, że pracowała przymusowo, została deportowana z domu rodzinnego, a w nowym miejscu pobytu nie mogła mówić po polsku. Odpowiadając na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny, zważył co następuje: Skarga w niniejszej sprawie okazała się zasadna. W aktach administracyjnych znajdują się: - "wniosek o przyznanie świadczenia" z 24 marca 2010 r., w którym skarżącą podała, że w 1942 r. została zabrana z domu rodzinnego do pracy przymusowej u niemieckiego gospodarza (k. 12-13), - zeznania świadków: S.M. i S.T., którzy potwierdzili fakt pobytu i pracy skarżącej w niemieckim gospodarstwie rolnym (k. 4 i 6) - mapka z zaznaczonymi na niej miejscowościami, których nazwy przywołuje skarżąca w swoim wniosku (k. 16). W zaskarżonej decyzji organ niewiele miejsca poświęcił analizie materiału dowodowego ograniczając się do odnotowania faktu pobytu skarżącej w niewielkiej odległości od stałego miejsca zamieszkania. Brak w ogóle ustaleń i rozważań nad okolicznościami samej deportacji (przymusowej zmiany miejsca pobytu). W tym miejscu należy przypomnieć, iż Trybunał Konstytucyjny w powoływanym wyroku o sygn. K. 49/07 stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności, związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. Z powyższego wynika, iż prowadząc postępowanie w sprawie przyznania świadczenia z tytułu deportacji organ miał obowiązek przeprowadzić postępowanie dowodowe celem ustalenia, czy skierowanie skarżącej do pracy we wskazanej przez nią miejscowości spełnia warunki uznania za deportację w rozumieniu ustawy i uzasadnia przyznanie świadczenia pieniężnego. Wbrew powyższemu, organ administracyjny zaniechał przeprowadzenia postępowania dowodowego w tym zakresie uznając, iż wykonywana praca nie przybrała szczególnie dotkliwej formy. Stwierdzić należy, iż sam fakt przewiezienia do pracy przymusowej w pobliże miejsca zamieszkania - wbrew stanowisku organu - nie wyklucza możliwości uznania wywiezienia za deportację. Trybunał Konstytucyjny w w/w wyroku, obok odległości od dotychczasowego miejsca zamieszkania, za równie ważne przy uznaniu wywiezienia do pracy przymusowej za deportację w rozumieniu ustawy wskazał znajomość okolicy i otoczenie rodziny i znajomych. W konkretnej sprawie oznacza to, że istotnym jest ustalenie, czy osoba deportowana mogła odwiedzać dom rodzinny, znajomych, przyjaciół. Nie bez znaczenia pozostaje wiek osoby deportowanej, a co za tym idzie zdolność do samodzielnej egzystencji, jak i warunki, w których osoba musiała funkcjonować w miejscu deportacji (gdzie spała, jak wyglądał dzień takiej osoby, jak się odżywiała), z zadania wykonywane przez osobę deportowaną adekwatne były do jej wieku. Często bowiem się zdarzało, że małe dzieci musiały ciężko pracować pod groźbą kary. Uwzględniając powyższe i przenosząc uwagi na tle ww. wyroku Trybunału Konstytucyjnego na grunt niniejszej sprawy skład orzekający uznał, że w stanie faktycznym sprawy doszło do uchybienia art. 7, 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (jt: Dz. U. z 2000r., nr 98, poz. 1071 ze zm. - dalej kpa). Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 kpa). Organ administracji publicznej jest obowiązany również w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 kpa) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenić, czy dana okoliczność została udowodniona (zasada swobodnej oceny dowodów – art. 80 kpa). Obowiązek rozpatrzenia całego materiału dowodowego jest związany ściśle z przyjętą zasadą swobodnej oceny dowodów. Swobodna ocena dowodów, aby nie przerodziła się w samowolę, musi być jednak dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem reguł tej oceny . Sąd rozpoznając przedmiotową skargę dostrzegł także naruszenie art. 107 § 1 i 3 kpa. Przepis ten wymaga, by uzasadnienie faktyczne decyzji w szczególności zawierało wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne – wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 145 §1 ust 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzekł jak sentencji wyroku. mb