IV SA/Po 789/04

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia NSA Jerzy Stankowski (spr.) Sędziowie: sędzia WSA Maciej Dybowski as. sąd. Izabela Kucznerowicz Protokolant: ref.-staż. Małgorzata Błoszyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 kwietnia 2006 r. sprawy ze skargi B. S. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącego kwotę 100/sto/ złotych tytułem zwrotu kosztów sądowych. /-/I. Kucznerowicz /-/J. Stankowski /-/M. Dybowski MW Decyzją z dnia [...]., nr [...], na podstawie art. 105 § 1 kpa. w związku z art. 22 ust. 3 ustawy z dnia 24 I 1991 o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz.U. z 2002 r., nr 42, poz. 371 ze zm.), Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych umorzył postępowanie administracyjne w sprawie wniosku M. B. S. o przyznanie uprawnień kombatanckich z uwagi na złożenie przez zainteresowanego wniosku po terminie określonym z art. 22 ust. 3 cytowanej ustawy. Po podjęciu z urzędu postępowania o ponowne rozpatrzenie sprawy, zawieszonego postanowieniem z dnia 28 I 2003 r. z uwagi na rozpatrywanie przez Trybunał Konstytucyjny pytania prawnego o zgodność art. 22 ust. 3 ustawy z art. 2, 19, 20 i 32 Konstytucji RP, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wydał w dniu [...], na podstawie art. 154 § 1 kpa. oraz art. 22 ust. 1 i art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b i c ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego decyzję o uchyleniu decyzji własnej o umorzeniu postępowania i odmówił jednocześnie przyznania uprawnień kombatanckich z tytułu pobytu przez Wnioskodawcę w obozie przejściowym w Środzie Wielkopolskiej. Organ stwierdził, że nazwa tego obozu nie figuruje w rozporządzeniu Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 IX 2001r. w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości (Dz.U. z 2001r., nr 106, poz. 1154). M. S. złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, wskazując, że 8 XII 1939 r. został aresztowany wraz ze swym ojcem, byłym powstańcem wielkopolskim i osadzony w utworzonym obozie przejściowym w Środzie Wielkopolskiej. Więźniów tego obozu przeznaczono do wywiezienia do Generalnej Guberni. Odwołujący się podkreślił, że dziwi go fakt, że nazwa obozu nie figuruje w rozporządzeniu Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 IX 2001r. M. S. załączył również do odwołania zaświadczenie Związku Kombatantów, Inwalidów byłych Więźniów Politycznych Koło Miejsko - Gminne w Środzie Wlkp., zgodnie z którym Odwołujący się przebywał w obozie przejściowym, w którym warunki nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych a osoby tam osadzone pozostawały cały czas w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Odwołujący się przedstawił także zaświadczenie z Archiwum Państwowego w Łodzi z dnia [...] 2002 r., z którego wynika, że został on wysiedlony wraz z rodziną do obozu w Środzie Wlkp. i figurował na liście osób przeznaczonych do wywiezienia do Generalnej Gubernii. Decyzją z dnia [...], nr [...], na podstawie art. 127 § 3 w związku z art. 138 § 2 kpa., Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych uchylił decyzję własną z dnia [...] i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. Organ wskazał, że w decyzji z dnia [...] bezzasadnie powołano jako podstawę prawną art. 154 kpa., który dotyczy uchylenia lub zmiany decyzji ostatecznej, a żadna z dotychczasowych decyzji w sprawie nie była decyzją ostateczną. Rozpatrując ponownie sprawę, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...], nr [...], na podstawie art. 127 § 3 i art. 138 § 1 pkt 2 kpa., uchylił decyzję własną z dnia [...] o umorzeniu postępowania i odmówił przyznania uprawnień kombatanckich z tytułu pobytu w obozie hitlerowskim w Środzie Wlkp. stwierdzając, że jego nazwa nie występuje w rozporządzeniu Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 IX 2001r. w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości. Również z dostępnych organowi materiałów źródłowych nie wynika, aby obóz w Środzie Wlkp. był obozem wychowawczym albo karnym w rozumieniu § 5 pkt 2 i 3 rozporządzenia. W skardze na powyższą decyzję M. S. podniósł te same argumenty, co w odwołaniu. W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał w całości swą dotychczasową argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Skarga okazała się zasadną. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 VII 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych ( Dz. U. z 2002 r., nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności organów administracji publicznej. W ramach tej kontroli Sąd ocenia czy organ administracyjny prawidłowo ustalił stan faktyczny, w sposób wyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy i czy prawidłowo zastosował właściwe normy prawne. W ocenie Sądu, zaskarżona decyzja i poprzedzająca ją decyzja z dnia [...] wydane zostały z naruszeniem przepisów prawa. Kierownik Urzędu dokonał wadliwej wykładni art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 24 I 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego przez przyjęcie, że organ wydający decyzję nie jest uprawniony do czynienia samodzielnych ustaleń, czy przedmiotowy obóz był innym miejscem odosobnienia, w którym pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, wobec nie ujęcia danego obozu w rozporządzeniu Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 IX 2001r. w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości (Dz.U. z 2001r., nr 106, poz. 1154). Należy wskazać, iż w przepisie tym ustawodawca upoważnił Prezesa Rady Ministrów, na wniosek Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, do określenia, w drodze rozporządzenia- po zasięgnięciu opinii Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej- Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu- miejsc odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, a także więzienia i obozy NKWD lub będące pod nadzorem NKWD, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości, oraz obozy, o których mowa w art. 3 pkt 2 i w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b) i lit. c) oraz w pkt 3. Zdaniem Sądu, wykładnia językowa wskazanego przepisu nie prowadzi do wniosku, że tylko pobyt w obozach wymienionych w rozporządzeniu, wydanym na podstawie art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego pozwala na spełnienie przesłanek z art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b i c tej ustawy. Przykładowo, Sądowi z urzędu wiadomym jest, że w poprzednim Wykazie Jednolitym Obozów z dnia 18 marca 1993 r. wydanym na podstawie art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy w brzmieniu pierwotnym, nie znalazły się w ogóle obozy przejściowe, aktualnie wymienione § 6 pkt 1- 10 rozporządzenia, bowiem wymieniono w punkcie IV wykazu jedynie Zamość i Zwierzyniec (obecnie wymienione w § 6 pkt 11 i 12 rozporządzenia w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości). Zdaniem Sądu, umocowanie w art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy w brzmieniu pierwotnym, dało Kierownikowi Urzędu uprawnienie do określenia miejsc odosobnienia, a nie do różnicowania pod względem podmiotowym uprawnień osób tam przebywających. Art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy w brzmieniu pierwotnym, nie upoważniał Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich (następnie Głównej Komisji Badania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu- Instytutu Pamięci Narodowej) do wskazywania osób uprawnionych do świadczeń z ustawy, a jedynie do wyrażenia opinii o faktach historycznych, tj. do określenia charakteru miejsc odosobnienia. Opinia Komisji nie była wiążąca dla Kierownika Urzędu, ani dla Sądu orzekającego w sprawie. Należy zresztą zauważyć, że także wspomniane rozporządzenie nie jest ostatecznym zamkniętym katalogiem obozów. Warto zauważyć, że zostało ono znowelizowane przez rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 21 X 2005 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości (Dz.U. z 2005 r., nr 214, poz. 1801 ze zm.), na mocy którego do listy miejsc odosobnienia określonych w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b) ustawy o kombatantach dodano obóz w Szczeglinie. Świadczy to zatem o tym, że wykaz obozów zawarty w rozporządzeniu nie jest kompletny i wymaga uzupełnienia bądź przez nowelizację tego aktu bądź też przez przeprowadzenie odpowiedniego dowodu wedle rygorów kpa. Przepis art. 7 k.p.a. wymaga, by w toku postępowania organy administracji publicznej stały na straży praworządności i podejmowały wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Jako dowolne należy traktować ustalenia faktyczne znajdujące wprawdzie potwierdzenie w materiale dowodowym, ale niekompletnym, czy nie w pełni rozpatrzonym. Zarzut dowolności zostaje wykluczony dopiero ustaleniami dokonanymi w całokształcie materiału dowodowego (art. 80 kpa.), zgromadzonego i rozpatrzonego w sposób wyczerpujący (art. 77 §1 k.p.a.), a więc przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku niezbędnego wydania decyzji o przekonującej treści ( por. wyrok NSA z dnia 4 lipca 2001 r., I SA 1768 / 99, LEX nr 54171 ). W myśl dyspozycji zawartej w art. 106 § 4 ustawy z dnia 30 VIII 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd administracyjny bierze pod uwagę fakty powszechnie znane, nawet bez powołania się na nie strony, a do postępowania dowodowego, o którym mowa w ww. § 4, stosuje się odpowiednio kodeks postępowania cywilnego ( art. 106 § 5 ustawy z dnia 30 VIII 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ). Utrwalonym w orzecznictwie Sądu Najwyższego i w doktrynie jest pogląd, że ustawowe określenie "fakty powszechnie znane" (art. 228 §1 kodeksu postępowania cywilnego, art. 77 §4 kodeksu postępowania administracyjnego, art. 168 kodeksu postępowania karnego) obejmuje również fakty historyczne, utrwalone w piśmiennictwie naukowym- te relacje o pewnych mających miejsce w przeszłości zdarzeniach, w tym także politycznych, które w sposób zgodny z zasadami metodologii naukowej, ujawnione zostały przez historyków ( por. m. in. wyrok SN z dnia 9 marca 1993 r., WRN 8/93, OSNKW 93/7-8/49; OSP 94/6/117 z glosą J. Tylmana; WPP 94/2/101 z glosą S. Przyjemskiego; PS 96/4/67 z omówieniem J. Kudowskiego). W niniejszej sprawie bezspornym jest, iż Skarżący wraz z rodziną w 1939 r. został wysiedlony do obozu przesiedleńczego w Środzie Wlkp. Z kolei, z szeregu publikacji naukowych traktujących o wysiedleniach ludności polskiej z Wielkopolski (przykładowo: Maria Rutowska, "Wysiedlenia ludności polskiej z Kraju Warty do Generalnego Gubernatorstwa 1939- 41", Instytut Zachodni 2003 r.; Czesław Łuczak "Polscy robotnicy przymusowi w III Rzeszy podczas II wojny światowej", Wydawnictwo Poznańskie 1974 r.) wynika, że Niemcy tworzyli szereg obozów o różnych nazwach (w tym "przesiedleńczy" czy "przejściowy") dla wysiedlanej ludności polskiej z Wielkopolski do Generalnego Gubernatorstwa, III Rzeszy czy do Austrii bądź krajów okupowanych przez III Rzeszę. Z badań historyków wynika, że poza obozami wymienionymi w rozporządzeniu, ludność polska osadzana była w różnych innych obozach (o różnych nazwach), a osoby w tych obozach przebywające pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. W szczególności obozy przejściowe, obozy przesiedleńcze, a także wychowawcze obozy pracy, w których umieszczano obywateli polskich, pozostawały do dyspozycji policji lub SS (Cz. Łuczak, op. cit., s.36, 48, 54, 55, 71, 77, 178-182). Kierownik Urzędu nie ustalił jednak, czy faktycznie istniała jakaś różnica pomiędzy przebywaniem Polaków w obozach koncentracyjnych, a w obozie wymienionym przez stronę. Te ustalenia byłyby o tyle istotne, iż jak wskazał NSA w wyroku z 6 lutego 1985 r., II SA 1789/84, ONSA 1985/1/5 o tym, czy obóz hitlerowski był obozem koncentracyjnym w rozumieniu ustawy o kombatantach (...) decyduje nie jego nazwa, zwłaszcza w nomenklaturze niemieckiej, ale jego funkcja w realizacji eksterminacyjnej polityki okupanta wobec Polaków, warunki życia w obozie, zadania obozu, przyczyny osadzania w nim ludności polskiej. W niniejszej sprawie rzeczą konieczną było więc ustalenie, jaki charakter i funkcję miał w 1939 roku obóz w Środzie Wlkp., czy osoby przebywające w tym obozie pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, a także czy i w jakim zakresie warunki pobytu osób w tym obozie różniły się od warunków, w jakich przebywały osoby będące więźniami obozu koncentracyjnego. Należy na marginesie zaznaczyć, że istnienie obozu w Środzie Wlkp. jest potwierdzone nie tylko świadectwem Archiwum Państwowego w Łodzi (który zresztą może dysponować dalszą dokumentacją dotyczącą tego obozu), lecz także w literaturze historycznej wspomina się, że ludność z "Okręgu Warty" (Wartegau) była transportowana do Generalnej Guberni ze Środy Wlkp. (M. Rutowska, s. 203). Może to świadczyć o istnieniu w tym mieście obozu przejściowego dla osób, których wywiezienie planowano. Na tle art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach (...) w brzmieniu pierwotnym, Sąd Najwyższy zaprezentował pogląd, że przyznanie uprawnień kombatanckich uzależnione zostało od spełnienia dwu warunków: 1) określonych przyczyn represji, do których zaliczono przyczyny polityczne, narodowościowe, religijne i rasowe; 2) przebywania z tychże przyczyn w hitlerowskich więzieniach, obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady lub w innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Zważyć również należy, iż organ administracji państwowej posiada zdecydowanie większe możliwości dotarcia do źródeł historycznych, na podstawie których weryfikacja taka byłaby możliwa, oczywiście o ile źródła takie zachowały się. Rozpatrując wniosek strony Kierownik Urzędu nie przeprowadził żadnych dowodów w celu ustalenia charakteru jej pobytu w powołanym obozie, zaś samej strony nie zobowiązano i nie pouczono, czy i w jaki sposób mogłaby powyższe udokumentować lub uprawdopodobnić. W ocenie Sądu wskazane uchybienia uzasadniają uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej jej decyzji w oparciu o przepis art. 145 §1 pkt 1 lit. a) i lit. c) oraz art. 135 ustawy z dnia 30 VIII 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. z 2002 r., nr 153, poz. 1270 z późn. zm. ). O kosztach orzeczono w oparciu o przepis art. 200 tej ustawy. Rozpoznając sprawę ponownie, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych winien przeprowadzić wyczerpujące postępowanie dowodowe dla szczegółowego ustalenia charakteru obozu w Środzie Wlkp., warunków pobytu oraz realizowanej w nim polityki eksterminacynej w stosunku do osób tam osadzonych. /-/ M. Dybowski /-/ J. Stankowski /-/ I. Kucznerowicz MW