IV SA/Po 884/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jerzy Stankowski Sędziowie WSA Izabela Bąk - Marciniak (spr.) WSA Maciej Busz Protokolant st.sekr.sąd. Krystyna Pietrowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 kwietnia 2016 r. sprawy ze skargi K. O. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...]września 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego. 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzająca ją decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] maja 2015 r. nr [...], 2. przyznaje adwokatowi W. S. od Skarbu Państwa (Prezesa Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu) wynagrodzenie w kwocie 240 (dwieście czterdzieści) zł podwyższone o kwotę 55,20 (pięćdziesiąt pięć 20/100) zł stanowiącą podatek od towarów i usług – łącznie 295,20 (dwieście dziewięćdziesiąt pięć 20/100) zł tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej Decyzją z dnia [...]maja 2015 r. nr [...] wydaną na podstawie art. 2 pkt 1 i 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (T.j. Dz.U. z 2014r., poz.1001), Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił K. O. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w ww. ustawie. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ stwierdził, iż dowody przedstawione przez wnioskodawcę - oświadczenia świadków A. G.i J. L. dotyczące wywiezienia wnioskodawcy do pracy przymusowej przy kopaniu rowów przeciwczołgowych w 1944r. w miejscowościach B. i S. są niewystarczające i nie mogą być wzięte pod uwagę jako dowody w niniejszej sprawie. Świadek A. G. w swoim oświadczeniu powołuje się na męża M. G. zmarłego jak ustalił organ w 1997r., nie zna zatem opisywanych zdarzeń z własnego doświadczenia. J. L. natomiast również nie mogła być świadkiem wywiezienia strony do pracy przymusowej w 1944r, gdyż w okresie od kwietnia 1941r. do maja 1945r. przebywała i pracowała przymusowo na terytorium Niemiec. Z tego tytułu zostało jej przyznane świadczenie pieniężne. Organ stwierdził, iż K. O. nie przedłożył jakichkolwiek innych dowodów potwierdzających wywiezienie go do pracy przymusowej w czasie II wojny światowej na okres co najmniej 6 miesięcy. rodzaj represji zastosowanej wobec jego rodziców. K. O. wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy podnosząc, iż czuje się pokrzywdzony wydaną decyzją. Podniósł, iż spełnia warunki do uzyskania uprawnienia do świadczenia pieniężnego, gdyż został deportowany przymusowo przez Niemców [...].1944r. do miejscowości B. D. następnie B. K. oraz S. w którym przebywał do [...].12.1944r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych po ponownym rozpatrzeniu wniosku K. O. decyzją z dnia [...] września 2015r. nr [...] utrzymał w mocy własną decyzję z dnia[...] czerwca 2015r. [...] Organ wyjaśnił, iż art. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich przewiduje prawo do świadczenia pieniężnego dla osób, które podlegały represjom określonym w ustawie. Nie dotyczy to jednak wszystkich represji jakim obywatele polscy byli poddawani w okresie wojennym i powojennym. Rodzaje represji, których doznanie uprawnia do ubiegania się o przyznanie świadczenia pieniężnego, zostały wymienione w art. 2 powoływanej ustawy. Organ wskazał, iż do wydania decyzji pozytywnej o przyznaniu uprawnienia do świadczenia pieniężnego konieczne jest łączne występowanie następujących przesłanek: - osoba została deportowana (wywieziona) do pracy przymusowej w granicach terytorium państwa polskiego sprzed 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny 1939-1945; - praca była wykonywana w warunkach deportacji przez okres co najmniej 6 miesięcy. Organ stwierdził, iż na podstawie dokumentów zgromadzonych w sprawie nie może potwierdzić w sposób wystarczający okoliczności podnoszonych przez stronę. Uprawnienie z do świadczenia pieniężnego nie przysługuje z tytułu samego wysiedlenia lecz z tytułu deportacji do pracy przymusowej. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego K. O. powtórzył argumentację i zarzuty wyrażone w wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, stwierdzając, iż spełnił warunek deportacji konieczny do uzyskania świadczenia pieniężnego. Odpowiadając na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje stanowisko. Postanowieniem z dnia 17 listopada 2015r. Sąd przyznał skarżącemu na jego wniosek prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, a postanowieniem z dnia 9 lutego 2016r. ustanowił dla niego na jego wniosek pełnomocnika z urzędu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Skarga zasługiwała na uwzględnienie Stosownie do art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153 poz. 1269), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności organów administracji publicznej. Jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem – art. 1 § 2 powyższej ustawy. Oznacza to, że badaniu w postępowaniu sądowoadministracyjnym podlega prawidłowość zastosowania przepisów prawa w odniesieniu do ustalonego w sprawie stanu faktycznego oraz trafność wykładni tych przepisów. Sąd uchyli akt wydany przez organu administracji, gdy narusza on prawo materialne lub procesowe w stopniu, mającym wpływ na wynik sprawy (art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1270 ze zm.- dalej p.p.s.a.). Jednocześnie zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd obowiązany jest zatem dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji także wtedy, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze. Przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie jest decyzja organu administracji, odmawiająca przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej na podstawie ustawy z dnia 31 marca 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ((T.j. Dz.U. z 2014r., poz.1001) - dalej: ustawą. Zgodnie z treścią art. 1 ust. 1 ustawy świadczenie to przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie. Przez represję stosownie do art. 2 pkt 2 ustawy rozumieć należy deportację (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945 lub terytorium Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Należy podkreślić, iż ustawodawca nie każdą represję objął działaniem ustawy, wyraźnie definiując pojęcie represji w rozumieniu art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym. Ustawa przewiduje świadczenia pieniężne tylko dla tych osób, wobec których okupanci stosowali represję pracy niewolniczej w zaostrzonej formie. Praca niewolnicza charakteryzowała się jej wykonywaniem ponad siły, w warunkach prowadzących do wyniszczenia i zazwyczaj w izolacji od dotychczasowego środowiska. W połączeniu z pracą o takich właściwościach deportacja stanowiła karę polegającą na skierowaniu skazanego do odległej miejscowości na przymusowy pobyt, zesłanie. Nie ulega bowiem wątpliwości, że sytuacja przymusowo zatrudnionych, izolowanych od dotychczasowego środowiska w wyniku deportacji (wywiezienia), była nieporównanie gorsza od sytuacji innych, przymusowo zatrudnionych osób, i to nawet wówczas, gdy warunki pracy były porównywalne (uzasadnienie uchwały 7 Sędziów NSA z 12.10.1998 - ONSA 1/99/1; który to pogląd w tej materii w pełni akceptuje Trybunał Konstytucyjny – cz. III pkt 2.2; 2.4; 3.5 uzasadnienia wyroku K 49/07). Stosownie do art. 4. ust. 1 ustawy uprawnienie do świadczenia jest przyznawane decyzją Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie wniosku zainteresowanej osoby, zaopiniowanego przez właściwe stowarzyszenie osób poszkodowanych, i dokumentów oraz dowodów potwierdzających rodzaj i okres represji. W zakresie postępowania dotyczącego ustalenia lub odmowy przyznania świadczenia mają zastosowanie przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego (ust 4). Z zeznań skarżącego wynika, że skarżący został wywieziony do pracy przymusowej jako 17 latek. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się powszechnie, że o deportacji w rozumieniu ustawy o świadczeniu pieniężnym można mówić nie tylko wówczas, gdy dziecko zostało wywiezione wraz z rodzicami na roboty przymusowe, ale i wtedy, gdy dziecko urodziło się podczas pobytu na deportacji swoich rodziców - w miejscu wykonywania robót przymusowych (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 sierpnia 2004 r. o sygn. akt OSK 135/04 czy z dnia 12 października 2006 r. o sygn. akt II OSK 1013/06 dostępne na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Należy w tym miejscu podkreślić, iż zgodnie z art. 4 ust. 4 ustawy w toku postępowania administracyjnego na organie orzekającym spoczywają określone w Kodeksie postępowania administracyjnego, a w szczególności w art. 77 § 1 i art. 80 obowiązki dotyczące wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego oraz oceny, na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Wskazane normy prawne nawiązują do treści jednej z naczelnych zasad postępowania administracyjnego, tj. zasady dochodzenia prawdy obiektywnej określonej w art. 7 kpa nakładającej na organ prowadzący postępowanie obowiązek wszechstronnego zbadania sprawy tak pod względem faktycznym jak i prawnym w celu ustalenia stanu rzeczywistego sprawy. W ocenie Sądu w rozpoznawanej sprawie organ administracji nie dopełnił wskazanych wyżej obowiązków, a ocena oświadczenia złożonego przez stronę oraz świadków nosi cechy dowolności i dokonana została z przekroczeniem granic swobodnej oceny dowodów. W wydanym na podstawie delegacji zawartej w art. 4 ust 3 ustawy rozporządzeniu z dnia 29 grudnia 1999 r. w sprawie wymaganych dokumentów i dowodów potwierdzających rodzaj represji i okres jej trwania oraz szczegółowego trybu postępowania przy składaniu i rozpatrywaniu wniosków o przyznanie świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Minister Pracy i Polityki Społecznej, określił przykładowo dokumenty potwierdzające fakty podlegania represjom w rozumieniu ustawy (§ 1 i § 2 rozporządzenia). Prawodawca przewidział jednakże, iż w przypadku braku możliwości przedstawienia przez wnioskodawcę dokumentów, dowodami w sprawie mogą być również oświadczenia co najmniej dwóch świadków (§ 3 ust. 1), a w uzasadnionych przypadkach, gdy brak jest możliwości udokumentowania doznanej represji dowodami wymienionymi w § 2 lub 3, dowodem może być również oświadczenie wnioskodawcy lub protokół z jego przesłuchania (§ 4 rozporządzenia). W rozpatrywanej sprawie K. O. wskazał, iż mimo usilnych poszukiwań nie udało mu się znaleźć dokumentów potwierdzających fakt pracy przymusowej przez bezpośrednich świadków, albowiem świadkowie ci już nie żyją. Trzeba zauważyć, iż brak dokumentów, a także śmierć bezpośrednich świadków wydarzeń z okresu II Wojny Światowej nie jest czymś wyjątkowym w sprawach kombatanckich i w żadnym wypadku nie uzasadnia negatywnej oceny innych dowodów zgromadzonych w sprawie zwłaszcza dowodu w postaci przesłuchania strony w trybie art. 86 kpa (którego w sprawie niniejszej rzetelnie nie przeprowadzono), a także innych świadków "pośrednich". Oczywiście dowody te podlegają ocenie organu, czy dana okoliczność została udowodniona, a ocena ta winna znaleźć swoje uzewnętrznienie w uzasadnieniu decyzji (art. 107 § 3 kpa). W przedmiotowej sprawie organ, wobec braku dokumentacji potwierdzającej okoliczność deportacji do pracy przymusowej, nie przesłuchał szczegółowo wnioskodawcy na tę okoliczność. Z uwagi na charakter wykonywanej przez skarżącego pracy – kopanie rowów wojskowych i budowa bunkrów nie można mówić, iż nie była to praca przymusowa, lecz podejmowana dobrowolnie w celu uzyskania środków na utrzymanie. W ocenie Sądu zaskarżona decyzja została wydana bez wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego oraz rzetelnej oceny, na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona co stanowi naruszenie wskazanych wyżej przepisów postępowania administracyjnego, w stopniu uzasadniającym uchylenie zaskarżonego rozstrzygnięcia na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. Sąd pragnie także zauważyć, iż Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z racji realizacji swoich zdań powinien posiadać szeroką wiedzę na temat instytucji, organizacji czy stowarzyszeń, które mogą dysponować dokumentacją lub wiedzą istotną dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy (np. o charakterze i kierunku deportacji mieszkańców miejscowości, w której mieszkał skarżący przeprowadzonych w czasie II Wojny Światowej). Organ powinien zatem w ramach swojej wiedzy, zgodnie z zasadami udzielania informacji (art. 9 kpa) oraz zasadą pogłębiania zaufania do władzy publicznej (art. 8 kpa), wskazać stronie instytucje, w które mogą posiadać niezbędne dokumenty lub inne dowody, a jednocześnie samemu powinien podjąć wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego (art. 7 kpa). Organ nie zwrócił się do Archiwum Państwowego w W., ani do Archiwum w P. z zapytaniem o informacje dotyczące możliwych źródeł dowodowych. Rozpatrując sprawę ponownie Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych powinien ponownie przesłuchać świadków występujących w sprawie, a także przesłuchać skarżącego w trybie art. 86 kpa. Organ winien również wystąpić do Archiwum Państwowego w P. w celu ustalenia, czy jednostka ta jest w posiadaniu dokumentów mogących pomóc w rozstrzygnięciu wątpliwości co do charakteru deportacji. Następnie organ dokona wnikliwej i wszechstronnej oceny zebranych w sprawie dowodów (ewentualnie po ich uzupełnieniu, jeżeli taka możliwość powstanie), zgodnie ze swoim uprawnieniem wynikającym z art. 80 kpa, a wydaną decyzję uzasadni zgodnie z wymogami art. 107 § 3 kpa. Nadto w tym miejscu należy wskazać, iż decyzja z dnia [...] września 2015r. utrzymuje w mocy inną decyzję aniżeli decyzję odmawiającą przyznania świadczenia. Zarówno data jak i numer tej decyzji zostały podane błędnie. Wobec powyższego na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a należało orzec jak w punkcie 1 sentencji wyroku. O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 p.p.s.a i w zw. z § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. z 2013 Nr 461). .