IV SA/Po 930/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Anna Jarosz Sędziowie WSA Bożena Popowska (spr.) WSA Tomasz Grossmann Protokolant st. sekr. sąd. Laura Szukała po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 marca 2011 r. sprawy ze skargi Z.R. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] września 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego. I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] sierpnia 2010r. nr [...]; II. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz Z.R. kwotę [...] zł (słownie: [...]) tytułem zwrotu kosztów postępowania. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, działając na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznej Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm. – dalej ustawa), w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r. sygn. akt K 49/07 (Dz. U. z dnia 23.12.2009r. nr 220, poz. 1734), po rozpatrzeniu wniosku Z.R., decyzją z dnia [...] sierpnia 2010r. nr [...] odmówił stronie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej. Kierownik Urzędu wskazał, że Trybunał Konstytucyjny - uznając niezgodność art. 2 pkt 2 ustawy w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej - stwierdził, iż nie ma zastrzeżeń co do zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Kierownik Urzędu, powołując się na materiał dowodowy zgromadzony w sprawie stwierdził, że skarżąca wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania. Praca ta nie przybrała zatem szczególnie dotkliwej formy, o której mówi Trybunał, tzn. nie była połączona z wysiedleniem i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Z.R. we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wskazała, iż praca, którą wykonywała w gospodarstwie rolnym w D. w okresie od 12.1942 do 01.1945r. miała formę szczególnie dotkliwą połączoną z wysiedleniem i wyrwaniem z miejsca zamieszkania, gdyż miejsce wysiedlenia było skarżącej nieznane i obce. Z.R. zakwestionowała również bliską odległość od miejsca zamieszkania. Zdaniem skarżącej, dla 12 -letniej dziewczynki wywiezienie czy to na odległość 5, 10 czy 200 km nie ma znaczenia, jeśli jest pozbawiona kontaktu z rodziną i zmuszona do pracy przymusowej. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, po ponownym rozpatrzeniu sprawy, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji Kierownik Urzędu powołał się na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego sygn. akt K 49/07, w którym TK podzielił pogląd ustawodawcy, że wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Osoby te znajdowały się w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (n.p. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. W związku z powyższym Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych stwierdził, że nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do przyznania świadczenia pieniężnego, o którym mowa w ustawie. Mając powyższe na uwadze i uwzględniając, że z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, iż skarżąca skierowana została do pracy przymusowej z miejscowości Z. do znajdującej się w pobliżu miejscowości D., Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych - nie negując ciężkiej sytuacji skarżącej podczas wojny - uznał, że w przedmiotowej sprawie nie został spełniony zawarty w art. 2 pkt 2 lit. a ustawy warunek deportacji do pracy przymusowej. Z.R., kwestionując powyższe rozstrzygnięcie wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu podnosząc, iż wywiezienie dziecka w wieku 12 lat w nieznane miejsce i zmuszenie do pracy na granicy wytrzymałości, w oderwaniu od rodziny miało wpływ na jej psychikę i trudności w odnalezieniu się w nowym miejscu. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odpowiadając na skargę, wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Na rozprawie poprzedzającej wydanie wyroku Z.R. wyjaśniła, iż nie mieszkała wraz z rodziną i nie miała z nią żadnego kontaktu, gdyż matka wraz z rodzeństwem mieszkała w gospodarstwie rolnym oddalonym o 4 km, a ojciec przez 4 lata przebywał w Niemczech. Skarżąca wyjaśniła również, że w gospodarstwie rolnym pracowała od 6 rano do nocy, wykonując prawie wszystkie prace gospodarskie. Oprócz niej w gospodarnie zatrudniona była osoba do koni i pasienia krów. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Przedmiotem kontroli sądowoadministracyjnej w niniejszej sprawie jest ocena decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, odmawiającej Z.R. uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej. Podstawę prawną powyższej decyzji stanowił art. 2 pkt 2 ustawy, zgodnie z którym represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 roku, na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945, bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 roku do dnia 5 lutego 1946 roku oraz po tym okresie do końca 1948 roku z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 roku sygn. akt: K 49/07 (Dz. U. z dnia 23 grudnia 2009r. Nr 220, poz. 1734) uznał, że w/w art. 2 pkt 2 ustawy w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. Z powyższego wynika, iż prowadząc postępowanie w sprawie przyznania świadczenia z tytułu deportacji organ miał obowiązek wyjaśnić, czy strona faktycznie była wywieziona z miejsca zamieszkania w celu wykonywania pracy przymusowej, zaś w przypadku potwierdzenia tego faktu należało ustalić, czy skierowanie skarżącej do pracy spełnia warunki uznania za deportację w rozumieniu ustawy i uzasadnia przyznanie świadczenia pieniężnego. Ustalenia te, stanowiące podstawę rozstrzygnięcia, winny znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji. Odnosząc powyższe do niniejszej sprawy Sąd stwierdza, iż organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji przytoczył fragmenty uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z wyroku z dnia 16 grudnia 2009 roku sygn. akt: K 49/07, a rozpoznaniu niniejszej sprawy poświęcił 5 linijek tekstu. Jak wynika z uzasadnienia decyzji ( przedostatni akapit), organ przyjął, iż wywiezienie w celu wykonywania pracy przymusowej miało miejsce, choć nie wskazał dowodów, na jakich oparł swe wnioski. Po stwierdzeniu wywiezienia "z rodzinnej miejscowości Z. do znajdującej się w pobliżu miejscowości D.," organ stwierdził, iż:" Nie nastąpił więc fakt deportacji wskazany w ustawie z dnia 31.05.1996r." Za zbędne organ uznał wskazanie okoliczności, które za takim wnioskiem przemawiają. Sąd przy uwzględnieniu wykładni zawartej w uzasadnieniu wyroku TK nie podziela stanowiska organu przyjętego w niniejszej sprawie, iż stwierdzenie, że nie nastąpił fakt deportacji, nie wymaga żadnych wyjaśnień. Zdaniem Sądu, organ administracyjny zaniechał przeprowadzenia postępowania dowodowego w tym zakresie uznając, iż wywiezienie nastąpiło w celu wykonywania pracy przymusowej, ale praca wykonywana w pobliżu miejscu zamieszkania nie przybrała szczególnie dotkliwej formy. Organ pominął zupełnie część materiału dowodowego przedłożonego przez skarżącą wraz z wnioskiem o przyznanie świadczenia pieniężnego (dokument dotyczący Niemca M., ankieta biura dowodów osobistych, oświadczenia strony i świadków). Odnosząc się do stanowiska organu, iż wywiezienie w celu pracy do miejscowości znajdującej się w pobliżu miejsca zamieszkania nie jest deportacją w rozumieniu ustawy z dnia 31.05.1996r. Sąd wyraża pogląd, iż sam fakt przewiezienia do pracy przymusowej w pobliże miejsca zamieszkania nie wyklucza możliwości uznania wywiezienia za deportację. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 roku sygn. akt: K 49/07, obok odległości od dotychczasowego miejsca zamieszkania, za równie ważne przy uznaniu wywiezienia do pracy przymusowej za deportację w rozumieniu ustawy wskazał m. in. znajomość okolicy i otoczenie rodziny i znajomych. W konkretnej sprawie oznacza to, że istotnym jest ustalenie, czy osoba deportowana mogła odwiedzać dom rodzinny, znajomych, przyjaciół. Nie bez znaczenia pozostaje wiek osoby deportowanej, a co za tym idzie zdolność do samodzielnej egzystencji, jak i warunki, w których osoba musiała funkcjonować w miejscu deportacji (gdzie spała, jak wyglądał dzień takiej osoby, jak się odżywiała), a także, czy zadania wykonywane przez osobę deportowaną adekwatne były do jej wieku. Często bowiem się zdarzało, że małe dzieci musiały ciężko pracować pod groźbą kary. Stwierdzenie takie skutkuje tym, że deportacja uzyskiwała bardziej dotkliwą formę. W niniejszej sprawie brak jednak takich ustaleń, o jakich mowa wyżej. Uwzględniając ogólnikową argumentację zawartą w uzasadnieniu decyzji, bez oceny zgromadzonej dokumentacji, i bez ustalenia, że jest ona wystarczająca do rozstrzygnięcia sprawy, skład orzekający uznał, że organ naruszył art. 7, 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (jt: Dz. U. z 2000r., nr 98, poz. 1071 ze zm. - dalej kpa). Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 kpa). Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 kpa) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona (zasada swobodnej oceny dowodów – art. 80 kpa). Obowiązek rozpatrzenia całego materiału dowodowego jest związany ściśle z przyjętą zasadą swobodnej oceny dowodów. Swobodna ocena dowodów, aby nie przerodziła się w samowolę, musi być dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem reguł tej oceny, tj.: po pierwsze – opierać się należy na materiale dowodowym zebranym przez organ, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w przepisach prawa. Po drugie – ocena powinna być oparta na wszechstronnej ocenie całokształtu materiału dowodowego i po trzecie – organ powinien dokonać oceny znaczenia i wartości dowodów dla toczącej się sprawy, z zastrzeżeniem ograniczeń dotyczących dokumentów urzędowych, które mają na podstawie art. 76 § 1 kpa szczególną moc dowodową. Organ może odmówić wiary określonym dowodom, jednakże dopiero po wszechstronnym ich rozpatrzeniu, wyjaśniając przyczyny takiej ich oceny. W końcu, po czwarte – rozumowanie, w wyniku którego organ ustala istnienie okoliczności faktycznych powinno być zgodne z zasadami logiki. Ponadto stwierdzić należy, że Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych nie odniósł się do zarzutów podniesionych we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy, co jest sprzeczne z unormowaną w art. 7 kpa zasadą prawdy obiektywnej. Na rozprawie poprzedzającej wydanie wyroku skarżąca podniosła, że jej ojciec przez 4 lata przebywał w Niemczech, zaś matka wraz z rodzeństwem przebywała w gospodarstwie rolnym oddalonym o 4 km od miejsca pobytu skarżącej. Powyższe okoliczności, tj. dotyczące braku kontaktu z rodziną, przy uwzględnieniu wykładni zawartej w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 grudnia 2009r. mogą mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Jednak organ - wbrew ciążącemu na nim obowiązkowi - zaniechał przeprowadzenia postępowania dowodowego w tym zakresie, naruszając zasadę prawdy obiektywnej. Zgodnie z tą zasadą, organy administracji publicznej "podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy". W myśl tej zasady, organ prowadzący postępowanie ma obowiązek zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, aby ustalić stan faktyczny sprawy zgodny z rzeczywistością. W szczególności jest obowiązany dokonać wszechstronnej oceny okoliczności konkretnego przypadku na podstawie analizy całego materiału dowodowego, a stanowisko wyrażone w decyzji uzasadnić w sposób wymagany przez przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego (np. wyrok NSA z dnia 26 maja 1981 r., SA 810/81, ONSA 1981, nr 1, poz. 45). Sąd rozpoznając przedmiotową skargę dostrzegł także naruszenie art. 107 § 1 i 3 kpa. Przepis ten wymaga, by uzasadnienie faktyczne decyzji w szczególności zawierało wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne – wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Tymczasem, jak już wskazywano, uzasadnienie decyzji obu instancji - poza powołaniem tezy wyroku Trybunału Konstytucyjnego i fragmentów uzasadnienia tegoż wyroku - zawiera tylko jedno zdanie odnoszące się do odmowy przyznania świadczenia. W zdaniu tym organ w sposób autorytatywny wskazał, że w sprawie nie została spełniona przesłanka deportacji w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy. Brak dogłębnej analizy okoliczności sprawy i dokonanie szczegółowych ustaleń w tym zakresie narusza wspomniany art. 107 § 1 i 3 kpa. Mając na uwadze wskazane wyżej naruszenia zasad postępowania organ administracji publicznej rozpoznając ponownie sprawę, przed wydaniem decyzji powinien przeprowadzić postępowanie dowodowe mające na celu ustalenie czy wywiezienie do wsi D. w celu pracy przymusowej wiązało się z "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Ponadto organ odniesie się do okoliczności podniesionych przez skarżącą w złożonym przez nią wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy, z uwzględnieniem wyjaśnień złożonych przed Sądem na rozprawie. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 145 §1 ust 1 pkt 1a oraz c ustawy z dnia 30 sierpnia 2004r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w pkt 1 sentencji wyroku. O kosztach (pkt 2 wyroku) orzeczono na podstawie art. 200 ppsa. Nie orzeczono o wykonalności zaskarżonej decyzji (art. 152 ustawy) albowiem z uwagi na negatywny charakter rozstrzygnięcia nie podlegało ono wykonaniu.