IV SA/Po 931/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Grażyna Radzicka Sędziowie WSA Ewa Kręcichwost-Durchowska WSA Izabela Bąk-Marciniak (spr.) Protokolant st. sekr. sąd. Laura Szukała po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 stycznia 2014 r. sprawy ze skargi J. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lipca 2013 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy K. z dnia [...] maja 2013r. nr [...]. Wójt Gminy K. na podstawie art.2,25,27 ust.1 i 1a, ust.9,art.28 ust.1 pkt 1,2,3,4 oraz art.30 ustawy z dnia 07 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2009r., nr 1, poz.7 ze zm. – zwanej dalej ustawą) decyzją z dnia 24 września 2012r. odmówił J. T. (zwanemu dalej skarżącym) umorzenia należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z ustawowymi odsetkami wypłaconych wierzycielce M. T. na rzecz dzieci: J. T. i M. T. w okresie świadczeniowym 2008/2009 w kwocie [...] zł, w okresie świadczeniowym 2009/2010 w kwocie [...]zł, w okresie świadczeniowym 2010/2011 w kwocie [...]zł. Po rozpoznaniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] listopada 2012r. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. Następnie po rozpoznaniu skargi Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu prawomocnym wyrokiem z dnia 7 marca 2013r. sygn. akt IV SA/Po 1258/12 uchylił decyzje organów obu instancji, wskazując argumenty jakie winny zostać uwzględnione przez organ przy ponownym rozpoznaniu sprawy. Sąd ten podkreślił, iż uzasadnienie zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej, aczkolwiek obszerne i prawidłowe w zakresie stanu faktycznego i powołanych przepisów prawa, nie wskazują w istocie rzeczy z jakich przyczyn odmówiono umorzenia skarżącemu obciążających go należności. Brak w nich najistotniejszego elementu z punktu widzenia strony, a więc odpowiedzi na pytanie dlaczego nie uwzględniono wniosku. Organ I instancji przechodząc do meritum, a więc do przyczyn dla których odmówiono wnioskowi skarżącego wskazał jedynie, że "rozumie trudną sytuację zdrowotną i finansową dłużnika alimentacyjnego, i to że dłużnik nie jest w stanie jednorazowo spłacić całości zadłużenia, jednak organ I instancji może przychylić się do rozłożenia na dogodne raty w/w należności." Z tego sformułowania nie można wywieść przyczyn dla których organ I instancji przyjął, że skarżącemu należy odmówić umorzenia należności alimentacyjnych. Co więcej, wynika z niego, że organ nie kwestionuje niemożności spłacenia zadłużenia przez skarżącego. Z kolei organ II instancji w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji również nie kwestionował trudnej sytuacji zdrowotnej i finansowej skarżącego, a w konsekwencji niemożności spłacenia przez niego należności. I również wskazał, że skarżący może zwrócić się o rozłożenie należności na raty. Brak wskazania konkretnych i rzeczowych przyczyn dla których organy administracji przyjmując, że skarżący ma trudną sytuację materialną i życiową odmówiły mu umorzenia należności nie pozwoliły stronie (a także organowi odwoławczemu i sądowi administracyjnemu) na dokonanie faktycznej kontroli prawidłowości wydanych decyzji. Brak powyższych elementów w uzasadnieniu decyzji organu I i II instancji uniemożliwił stronie skuteczną ochronę swych praw. Decyzja organu I instancji nie odpowiadała wymogom z art.107 § 1 i 3 kpa. Ponownie rozpoznając niniejszą sprawę organ I instancji powinien zlecić sporządzenie nowego rodzinnego wywiadu środowiskowego i w oparciu o nowy wywiad wydać stosowną decyzję, mając na uwadze wykładnię przytoczonych przepisów prawa przedstawioną przez Sąd w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia. Rozpoznając ponownie wniosek skarżącego organ winien mieć też na uwadze (po uprzednim zweryfikowaniu aktualności uprzednich ustaleń w tym zakresie), że skarżącemu odmówiono prawa do renty socjalnej oraz prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, że jest on osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku, jest niezdolny do pracy, choruje na gruźlicę, posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz korzysta z pomocy społecznej. W szczególności organ winien rozważyć celowość ewentualnego umorzenia należności w razie ustalenia, że jedyne dochody skarżącego pochodzą z pomocy społecznej, a szanse na zmianę tego stanu rzeczy są znikome. W takiej bowiem sytuacji długi skarżącego wobec Skarbu Państwa byłyby spłacane ze środków Skarbu Państwa, który dodatkowo ponosiłby koszty egzekucji komorniczej. Po ponownym rozpoznaniu sprawy Wójt Gminy K. decyzją z dnia [...] maja 2013r. nr [...] na podstawie art.2,25,27 ust.1 i 1a, ust.9,art.28 ust.1 pkt 1,2,3,4 oraz art.30 ustawy z dnia 07 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2009r., nr 1, poz.7 ze zm. – zwanej dalej ustawą) ponownie odmówił J. T. umorzenia należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z ustawowymi odsetkami wypłaconych wierzycielce M.T. na rzecz dzieci: J. T. i M. T. w okresie świadczeniowym 2008/2009 w kwocie [...]zł, w okresie świadczeniowym 2009/2010 w kwocie [...]zł, w okresie świadczeniowym 2010/2011 w kwocie [...]zł. W uzasadnieniu organ wskazał, iż skarżący jest dłużnikiem alimentacyjnym. Jego małżeństwo z Ma. T. rozwiązano przez rozwód wyrokiem Sądu Okręgowego w K. z dnia [...] grudnia 2008r. Skarżący ma troje dzieci: syna J.ur. w lipcu 1993r. i córkę M. ur. w czerwcu 1996r., a także córkę E. i B. Skarżący na mocy wyroków i ugód sądowych zobligowany był do płacenia alimentów na rzecz w/w M. i J. Ponieważ skarżący nie realizował w pełni obowiązku alimentacyjnego osobom uprawnionym wypłacono alimenty z funduszu alimentacyjnego z ustawowymi odsetkami licząc od dnia 01 grudnia 2008r. Uprzednio Wójt Gminy K. swoimi decyzjami dwukrotnie zobowiązywał skarżącego do zwrotu należności z tytułu otrzymanych przez osobę uprawnioną należności alimentacyjnych. Skarżący każdorazowo po otrzymaniu w/w wezwań zwracał się o umorzenie należności alimentacyjnych. W obydwu przypadkach odmówiono umorzenia wspomnianych należności. W dniu 26.04.2011r. skarżący oświadczył, że obecnie mieszka tymczasowo u siostry M. S., gdzie zajmuje pokój i łazienkę. Prowadzi odrębne gospodarstwo domowe, ponosi wydatki za opał, energię, gaz w kwocie 250 zł miesięcznie; oraz wydatki na leki i leczenie ok.100 zł miesięcznie. Sporadycznie korzysta z pomocy społecznej. Ostatnią pomoc otrzymał w postaci zasiłku celowego 200 zł. Jedynym źródłem utrzymania jest zasiłek stały w kwocie 389 zł miesięcznie przyznany na czas do 30.09.2014r. oraz zasiłek pielęgnacyjny 153 zł miesięcznie również przyznany do 30.09.2014r. Skarżący choruje na gruźlicę płuc i odmę płucną, ma orzeczoną niepełnosprawność w stopniu znacznym. Nie posiada zdolności do pracy. Podkreślono, że zgodnie z art.27 ust.1 ustawy z dnia 07 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (j.t. Dz.U. z 2009r., Nr 1, poz.7 ze zm.) dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej wraz z ustawowymi odsetkami. Według zaś art. 30 ust.2 w/w ustawy właściwy organ wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Ustalono, że skarżący zamieszkuje w domu swej siostry, gdzie ma zapewnione zamieszkanie i wyżywienie i nie ponosi kosztów w tym zakresie. Ustalono także, że skarżący nie udokumentował kosztów leczenia. Starał się o rentę chorobową, jednak ZUS odmówił mu renty z tytułu niezdolności do pracy. Skarżący dokonuje nieregularnych i niepełnych wpłat na poczet długu alimentacyjnego. Skarżący nie wnosił o obniżenie alimentów. Organ wskazał, że obowiązek alimentacyjny ciąży na rodzicach, a nie na podatnikach. Zauważył też, że rozumie, iż dłużnik nie jest w stanie spłacić jednorazowo całości zadłużenia. Jednocześnie wskazał, iż biorąc pod uwagę, że dłużnik płaci obecnie alimenty w niepełnej kwocie, w razie złożenia stosownego wniosku przez skarżącego może przychylić się do rozłożenia spornej należności na raty. Skarżący wniósł odwołanie od w/w decyzji. Wskazał, że decyzja jest niezrozumiała i krzywdząca. Podkreślił, że nie otrzymał renty socjalnej, otrzymuje pomoc z GOPS w O. M., a jego stan zdrowia nie rokuje nadziei na poprawę. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] lipca 2013r. nr [...]utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Kolegium podzieliło ustalenia faktyczne i rozważania prawne organu I instancji. Wskazało, że zgodnie z art.27 ust.1 ustawy z dnia 07 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (j.t. Dz.U. z 2009r., Nr 1, poz.7 ze zm.) dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej wraz z ustawowymi odsetkami. Z kolei art.27 ust.2 ustawy stanowi, ze organ właściwy wierzyciela wydaje, po zakończeniu okresu świadczeniowego lub po uchyleniu decyzji w sprawie przyznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego, decyzję administracyjną w sprawie zwrotu przez dłużnika alimentacyjnego należności z tytułu otrzymanych przez osobę uprawniona alimentów. Według art. 30 ust. 1 ustawy organ właściwy dłużnika może umorzyć należności o których mowa w art.28 ust.1 pkt 1,2 i 4 ustawy w wysokości 30%,50% lub 100% w przypadku, gdy egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna odpowiednio przez okres 3,5 lub 7 lat w wysokości nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów. Według zaś art.30 ust.2 ustawy organ może na wniosek dłużnika umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Kolegium wskazało na uznaniowy charakter unormowania zawartego w art.30 ust. 2 ustawy z dnia 07 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Przypomniało, że uznaniowość nie oznacza jednak dowolności. Organ rozstrzyga wniosek o umorzenie przedmiotowych świadczeń w ramach uznania administracyjnego. Zdaniem SKO organ I instancji prawidłowo ustalił sytuację rodzinną i dochodową skarżącego, a wyciągniętych z ustalonego stanu faktycznego wniosków nie można uznać za dowolne. Kolegium podkreśliło, że umorzenie należności alimentacyjnych na podstawie wspomnianego przepisu powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa i rodzinna zobowiązanego uniemożliwia mu wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Muszą jednak zachodzić szczególne okoliczności rodzinne i finansowe, które uzasadniają umorzenie zadłużenia alimentacyjnego. Zebrany materiał dowodowy nie wskazuje na to, by miały one miejsce. Organ podkreślił, że skarżący mieszka u swej siostry i szwagra, gdzie ma zapewnione całkowite utrzymanie i wyżywienie. Ma on trudną sytuację zdrowotną i finansową. Ma wykształcenie podstawowe, nie pracuje, jest zarejestrowany jako bezrobotny bez prawa do zasiłku, stan zdrowia nie pozwala mu na podjęcie pracy. Wymaga też systematycznego przyjmowania leków. Z informacji komornika wynika, że od skarżącego nieregularnie egzekwowane były zaległości alimentacyjne. Z informacji GOPS w O. M. wynika, że skarżący korzysta z pomocy społecznej. Skarżący pobiera zasiłek pielęgnacyjny. Nadto otrzymywał zasiłek stały. Organ odkreślił, że skarżący w trakcie postępowania jedynie udokumentował wydatki na leki fakturą z 30.10.2012r. i 20.11.2012r., więcej wydatków nie udokumentował. Organ ponownie podkreślił, że strona ma zapewnione utrzymanie i wyżywienie przez siostrę, u której mieszka. W ocenie Kolegium nawet bardzo trudna sytuacja materialna i zdrowotna strony nie stanowi ani samodzielnej ani dodatkowej przesłanki umorzenia należności. W latach 2008/2013 wyegzekwowano kwotę [...] zł, a więc egzekucja nie była skuteczna w rozumieniu art.30 ust.1 ustawy. Organ powołał się na orzecznictwo sądów administracyjnych, a w szczególności na wyrok NSA z dnia 12 stycznia 2012r. o sygn. I OSK 1426/11, gdzie wyrażono pogląd, że "jedyną i konieczną przesłanką umorzenia należności z tytułu wypłaconych zaliczek jest skuteczna egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów, prowadzona przez minimum okres 3 lat. Nawet bardzo trudna sytuacja materialna dłużnika alimentacyjnego nie stanowi ani samodzielnej ani dodatkowej przesłanki umorzenia należności." Kolegium podkreśliło, że jakkolwiek nie kwestionuje trudnej sytuacji zdrowotnej i finansowej skarżącego, to obowiązek alimentacyjny ciąży bezwzględnie na każdym z rodziców, gdyż alimenty służą realizacji ochrony dobra dziecka, które jest wartością najwyższą. Zgodnie z konstytucyjną zasadą pomocniczości państwo ma obowiązek wspierania jedynie tych osób ubogich, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb i nie otrzymują należnego im wsparcia od osób zobowiązanych do ich alimentacji. Dalej organ podkreślił, że nie jest uzasadnionym pochopne przerzucanie obowiązku alimentacyjnego na ogół podatników. Skarżący zdaniem Kolegium aktualnie nie jest w stanie zwrócić długu alimentacyjnego, ale może zwrócić się o rozłożenie należności na raty. Z powyższych względów w ocenie Kolegium brak było podstaw do umorzenia skarżącemu zaległości alimentacyjnych. Skargę na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego złożył J. T. podnosząc w niej te same argumenty co w odwołaniu od decyzji organu I instancji. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie podtrzymując w pełni swoje dotychczasowe stanowisko i argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługiwała na uwzględnienie. Kontrola sądu administracyjnego, zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) i art. 3 § 1 i § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2012 r., poz. 270 - dalej Ppsa) polega na badaniu zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych. Kontrola ta sprowadza się do zbadania, czy w toku rozpoznania sprawy organy administracji publicznej nie naruszyły prawa materialnego i procesowego w stopniu istotnie wpływającym na wynik sprawy. Przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu i na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. Sąd administracyjny jest sądem kasacyjnym. W razie stwierdzenia istotnych uchybień sąd administracyjny nie ma więc kompetencji do merytorycznego rozstrzygnięcia danego postępowania, lecz jest upoważniony jedynie do uchylenia bądź stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji lub aktu. Na podstawie art. 134 § 1 Ppsa, w postępowaniu sądowoadministracyjnym obowiązuje zasada oficjalności. Zgodnie z jej treścią, sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami oraz powołaną podstawą prawną. Jednakże należy szczególnie podkreślić treść art.153 p.p.s.a., który stanowi, że ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu Sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność były przedmiotem zaskarżenia. Zatem treść rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie determinowała okoliczność , iż w przedmiotowej sprawie zapadł już wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu w dniu 7 marca 2013r. (sygn..akt IV SA/Po 1258/12). Zatem oceną prawną zawartą w wyroku z dnia 7 marca 2013r. związane były zarówno organy administracji, jak i Sąd, rozpatrując sprawę ponownie. Moc wiążąca orzeczenia nie jest związana tylko z samą treścią wyroku, ale także i z jego uzasadnieniem. Sąd w niniejszym składzie stoi na stanowisku, iż organy ponownie rozpoznając sprawę nie zastosowały się do oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania wyrażonych w powołanym wyroku. Należy przypomnieć, iż Sąd w sprawie IV SA/Po 1258/12 wskazał, że biorąc pod uwagę wskazany zakres właściwości sądu administracyjnego, przyznane przez ustawodawcę kompetencje orzecznicze tego sądu mają charakter zasadniczo kasacyjny. Podkreśla się bowiem, że sąd administracyjny nie może zastępować organów administracji publicznej w procesie administrowania (R. Hauser, Konstytucyjny model polskiego sądownictwa administracyjnego, w: red. J. Stelmasiak, J. Niczyporuk, S. Fundowicz, Polski model sądownictwa administracyjnego, Lublin 2003 r., str. 145). Przede wszystkim należy zauważyć, iż organy nie przeprowadziły ponownego postępowania wyjaśniającego, ani nowego, aktualnego wywiadu środowiskowego – zasadniczego dowodu w sprawie. Ostatni wywiad środowiskowy przeprowadzono bowiem w dniu 23 grudnia 2011r. Organ I instancji zwrócił się jedynie do GOPS o przekazanie aktualnych informacji na temat sytuacji rodzinnej i mieszkaniowej skarżącego. GOPS pismem z dnia 11 kwietnia 2013r. udzielił informacji jednakże głównie odnośnie pobieranych przez skarżącego świadczeń z GOPS. Po raz kolejny nie zbadano w sprawie wnikliwie sytuacji mieszkaniowej i zdrowotnej skarżącego. Organ II instancji podniósł w swej decyzji, że skarżący nie przedstawił żadnych dokumentów potwierdzających wysokość ponoszonych kosztów na leczenie. Organ zaś nie wezwał wyraźnie skarżącego do udokumentowania i przedstawienia na piśmie wydatków i kosztów leczenia. Wskazania co do dalszego postępowania zasadniczo stanowią konsekwencję oceny prawnej, określając sposób i kierunek działania przy ponownym rozpoznaniu sprawy. Związanie oceną prawną, jak i zawartymi w orzeczeniu wskazaniami, co do dalszego postępowania, powoduje, że determinują one działania każdego organu w postępowaniu administracyjnym, podejmowane w sprawie, której dotyczyło postępowanie sądowoadministracyjne, aż do czasu jej rozstrzygnięcia. Niezastosowanie się przez organ administracji publicznej przy ponownym wydaniu decyzji do oceny prawnej wyrażonej przez sąd w wyroku, narusza zasadę związania organu oceną prawą i oznacza, że podjęty akt lub czynność są wadliwe. Wydanie decyzji o umorzeniu należności administracyjnych musi być poprzedzone dokładnym wyjaśnieniem rzeczywistej sytuacji strony w aspektach sytuacji dochodowej i rodzinnej, a uzasadnienie decyzji zawierać ocenę tej sytuacji. O ile ocena sytuacji strony jest dokonywana przy stosowaniu jej porównania do sytuacji innych dłużników alimentacyjnych, to porównanie powyższe powinno być na tyle konkretne, by dłużnik i sąd administracyjny rozpoznający skargę dłużnika, mogli skontrolować prawidłowość konkluzji organu o braku wystąpienia w sprawie uzasadnienia dla zastosowania w stosunku do strony wnioskowanej ulgi. Zatem decyzje takie winny być przekonująco i jasno uzasadnione, zarówno co do faktów, jak i co do prawa, tak by nie było żadnych wątpliwości, że wszystkie okoliczności istotne dla sprawy zostały wszechstronnie rozważone i ocenione, a ostateczne rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją. Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit.c p.p.s.a. orzekł jak w sentencji. MZ