IV SA/Po 968/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Maciej Dybowski Sędziowie WSA Bożena Popowska WSA Anna Jarosz (spr.) Protokolant st. sekr. sąd. Monika Zaporowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 07 kwietnia 2011 r. sprawy ze skargi S. O. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] kwietnia 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] marca 2010 r. nr [...] Dnia [...] lutego 2010 r. do Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wpłynął wniosek S. O. o przyznanie świadczenia pieniężnego na podstawie ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87 poz. 395, dalej ustawa o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym). Decyzją z dnia [...] marca 2010 r. nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów, na podstawie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 (Dz. U. Nr 220 poz. 1734) odmówił wnioskodawcy przyznania świadczenia pieniężnego. Uzasadniając wskazał, że pojęcie represji zawarte jest w przepisie art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym. Zgodnie z tym przepisem represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Przepis ten podlegał ocenie w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym, który wyrokiem z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 stwierdził niezgodność przepisu art. 2 pkt 2 ww. ustawy z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego. Uzasadniając wyrok Trybunał Konstytucyjny wskazał, że "nie ma (...) zastrzeżeń co do samej zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska ". Kierownik Urzędu podkreślił, że niezbędnym warunkiem uzyskania prawa do świadczenia pieniężnego przysługującym osobom deportowanym jest udowodnienie wykonywania pracy przymusowej połączonej z wysiedleniem (wyrwaniem) z dotychczasowego środowiska. Wskazał na pogląd Trybunału, że: "wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową (...), szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych". W związku z powyższym Kierownik Urzędu stwierdził, że nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do przyznania świadczenia pieniężnego, o którym mowa w ustawie. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że strona w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania, w miejscowości [...] i [...]. W ocenie organu praca ta nie była połączona z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska". Od opisanej decyzji wnioskodawca złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Podkreślił, że wykonywał pracę przymusową w warunkach deportacji, bowiem nie miał możliwości codziennego powrotu po pracy do domu, lecz zmuszony był latem do nocowania w miejscu wykonywania pracy. Decyzją z dnia [...] kwietnia 2010 r. nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t. j. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 z późn. zm.) utrzymał w mocy decyzję własną. Uzasadniając napisał, że skoro wnioskodawca wykonywał pracę przymusową w pobliżu miejsca stałego zamieszkania ([...]), to nie nastąpił więc fakt deportacji. Powtarzając argumenty zawarte w decyzji pierwszoinstancyjnej wskazał nadto, że świadectwa osób poddanych deportacji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Cierpiały na niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi i czasami trudny klimat i warunki przyrodnicze. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu S. O. określił stanowisko organu administracji jako krzywdzące. Podkreślił, że w był dwunastoletnim dzieckiem deportowanym do pracy przymusowej poza miejscem zamieszkania i nie miał kontaktu z rodzicami. W odpowiedzi na skargę organ administracji wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumenty zawarte w zakwestionowanej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest uzasadniona. W pierwszej kolejności Sąd podkreśla, że jego uprawnienia określone przepisami m. in. Art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm. – dalej p.p.s.a.) sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Przedmiotem kontroli sądowo administracyjnej w niniejszej sprawie jest ocena decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmawiającej S. O. uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej. Podstawę prawną decyzji stanowił art. 2 pkt 2 ustawy, zgodnie z którym represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach przed 1 września 1939r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945, bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939r. do dnia 5 lutego 1946r. oraz po tym okresie do końca 1948r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16.12.2009r., w sprawie sygn. K 49/07 (Dz. U. z 2009r., nr 220, poz. 1734) uznał, że w/w art. 2 pkt 2 ustawy w zakresie w jakim pomija przesłankę deportacji do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Tak więc deportacja do miejsca położonego w granicach Polski, poza miejsce zamieszkania osoby wywiezionej do pracy przymusowej – podlega także ustawie i w zależności od ustalonego stanu faktycznego osoby będące w takiej sytuacji mogą ubiegać się o świadczenie pieniężne w ramach ustawy. Wynika z tego to, że prowadząc postępowanie w sprawie przyznania świadczenia z tytułu deportacji organ ma obowiązek wyjaśnić, czy strona faktycznie była wywieziona z miejsca zamieszkania w celu wykonywania pracy przymusowej, a jeżeli tak, to należy ustalić czy konkretne skierowanie do pracy strony spełnia warunki uznania za deportację w rozumieniu ustawy i uzasadnia przyznanie świadczenia pieniężnego. Ustalenia te, stanowiące podstawę rozstrzygnięcia, winny znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji. Odnosząc to do niniejszej sprawy Sąd stwierdza, że organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji przytoczył fragmenty uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego ze sprawy K 49/07, a rozpoznaniu i analizie sprawy z wniosku skarżącego poświęcił jedynie parę linijek tekstu. Jak wynika z uzasadnienia decyzji (przedostatni akapit) organ przyjął, że nastąpiło wywiezienie do pracy przymusowej, nie wskazał jednak na jakich dowodach się oparł. Następnie organ przyjął, że ponieważ wywiezienie miało miejsce do miejscowości pobliskiej ("w pobliżu miejsca stałego zamieszkania -[...]") nie nastąpił fakt deportacji wskazany w ustawie z dnia 31 maja 1996r. Organ przy tym nie wskazał okoliczności, które za takim wnioskiem przemawiają. Sąd, uwzględniając wykładnię zawartą w uzasadnieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego w sprawie 49/07 nie podziela stanowiska organu, iż stwierdzenie, że nie nastąpił fakt deportacji nie wymaga wyjaśnienia. Organ, zdaniem Sądu, zaniechał przeprowadzenia postępowania dowodowego w tym zakresie, gdyż stwierdzając, że wywiezienie w celu wykonywania pracy przymusowej nastąpiło w pobliże miejsca zamieszkania i tym samym nie stanowiło szczególnej uciążliwości – pominął zupełnie część materiału dowodowego przedłożonego przez skarżącego wraz z wnioskiem o przyznanie świadczenia pieniężnego (zeznania świadków F. J. i C. P., zaświadczenie z dnia [...].08.1992r. –k. 3 akt admin., oświadczenia strony, ankieta Biura Dowodów Osobistych, kwestionariusz wypełniony przez skarżącego). Sąd w niniejszej sprawie wyraża pogląd, że sam fakt przewiezienia do pracy przymusowej w pobliże miejsca zamieszkania nie wyklucza możliwości uznania wywiezienia za deportację – co jest założeniem organu uwidocznionym w jego rozstrzygnięciu. Trybunał Konstytucyjny w swym wyroku, o którym była mowa, uznał, że obok odległości od dotychczasowego miejsca zamieszkania, za równie ważne przy uznaniu wywiezienia do pracy przymusowej za deportację w rozumieniu ustawy wskazał między innymi znajomość okolicy, otoczenie rodziny i znajomych. Oznacza to w konkretnej sprawie, że istotnym jest ustalenie, czy osoba deportowana mogła odwiedzać dom rodzinny, czy miała łączność z rodziną i znajomymi, w jakim była wieku, jakiego rodzaju pracę wykonywała, jak się odżywiała, gdzie nocowała, jak wyglądał jej dzień pracy i czy zadania które wykonywała były adekwatne do jej wieku, w jakim języku mogła porozumieć się z pracodawcą i otoczeniem. Należy pamiętać, że często małe dzieci (skarżący miał w czasie wojny 10-15 lat) musiały ciężko pracować, wykonując zadania często przerastające ich możliwości fizyczne – pod groźbą kary. Takie zaś stwierdzenie skutkuje tym, że deportacja miała bardziej dotkliwą formę. W niniejszej sprawie brak jest takich ustaleń o jakich była mowa. Uwzględniając to, że argumentacja zawarta w uzasadnieniu decyzji organu jest bardzo ogólnikowa, bez oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i bez ustalenia, że jest ona wystarczająca do rozstrzygnięcia sprawy Sąd uznał, że organ naruszył art. 7, 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14.06.1960r. kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000r., nr 98, poz. 1071 ze zm. - dalej kpa). Zgodnie z zasadami postępowania administracyjnego organ administracji publicznej stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 kpa). Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 kpa) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona (zasada swobodnej oceny dowodów – art. 80 kpa). Obowiązek rozpatrzenia całego materiału dowodowego jest związany ściśle z przyjętą zasadą swobodnej oceny dowodów. Swobodna ocena dowodów, aby nie przerodziła się w samowolę, musi być dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem reguł tej oceny, to jest : po pierwsze opierać się należy na materiale dowodowym zebranym przez organ, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w przepisach prawa. Po drugie – ocena powinna być oparta na wszechstronnej ocenie całokształtu materiału dowodowego i po trzecie – organ powinien dokonać oceny znaczenia i wartości dowodów dla toczącej się sprawy, z zastrzeżeniem ograniczeń dotyczących dokumentów urzędowych, które mają na podstawie art. 76 § 1 kpa szczególną moc dowodową. Organ może odmówić wiary określonym dowodom, jednakże dopiero po wszechstronnym ich rozpatrzeniu, wyjaśniając przyczyny takiej ich oceny. W końcu, po czwarte – rozumowanie, w wyniku którego organ ustala istnienie okoliczności faktycznych powinno być zgodne z zasadami logiki. Ponadto stwierdzić należy, że Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych nie odniósł się do zarzutów podniesionych we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, co jest sprzeczne z unormowaną w art. 7 kpa zasadą prawdy obiektywnej. W odwołaniu skarżący podniósł, że nie miał możliwości codziennego powrotu do domu rodzinnego zmuszony był nocować "u hitlerowskiego pracodawcy". Organ tej okoliczności tj. braku kontaktu z rodziną wbrew wykładni wyroku TK w sprawie K 49/07 nie wyjaśnił, nie przeprowadzając żadnego postępowania dowodowego w tej kwestii (ani w innych, o których była mowa wyżej) – tym samym naruszając zasadę prawdy obiektywnej, zgodnie z którą organ prowadzący postępowanie podejmuje "wszelkie kroki niezbędne do wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy" W szczególności obowiązany jest dokonać wszechstronnej oceny okoliczności konkretnego przypadku na podstawie analizy całego materiału dowodowego, a stanowisko wyrażone w decyzji uzasadnić w sposób wymagany przez przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego (por. wyrok NSA z dnia 26.05.1981r., SA810/81, ONSA 1981, nr 1 poz. 45). Sąd rozpoznając niniejszą sprawę dostrzegł również naruszenie art. 107 § 1 i 3 kpa. Przepisy te wymagają, by uzasadnienie faktyczne decyzji w szczególności zawierało wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne – wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Tymczasem uzasadnienie decyzji obu instancji – poza powołaniem tezy wyroku Trybunału Konstytucyjnego i fragmentów tego uzasadnienia – zawiera tylko jedno zdanie odnoszące się do odmowy przyznania świadczenia. Brak głębszej analizy przesłanek deportacji w konkretnej, niniejszej sprawie i konkretnych okolicznościach faktycznych oraz brak szczegółowych ustaleń w tym zakresie narusza wspomniany art. 107 § 1 i 3 kpa. Mając na względzie wskazane wyżej naruszenia przepisów postępowania, przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ przed wydaniem decyzji winien przeprowadzić postępowanie dowodowe mające na celu ustalenie, czy wywiezienie do miejscowości Szynfin w celu pracy przymusowej wiązało się z "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska a także ustalenie innych okoliczności pozwalających na rzetelne rozpatrzenie niniejszej sprawy. Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 145 § 1 ust. 1 pkt 1 a i c p.p.s.a, orzekł jak w punkcie 1 sentencji. Nie orzeczono o wykonalności zaskarżonej decyzji (art. 152 p.p.s.a.) bowiem z uwagi na negatywny charakter rozstrzygnięcia nie podlegało ono wykonaniu.