IV SA/Po 982/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Izabela Bąk - Marciniak Sędziowie WSA Ewa Kręcichwost – Durchowska (spr.) WSA Donata Starosta Protokolant St. sekr. sąd. Małgorzata Błoszyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 lutego 2011 r. sprawy ze skargi G.S. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. z dnia [...] września 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego, oddala skargę Pismem z dnia [...] maja 2010 r. skarżąca G.S. zwróciła się z wnioskiem o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej w latach 1942-1945. Decyzją z dnia [...] lipca 2010 r., nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, działając na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395, z późn. zm. dalej - ustawa), w związku z Wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07 ( Dz. U. Nr 220, poz. 1734 ) odmówił skarżącej przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w wyżej wskazanej ustawie. W uzasadnieniu organ wskazał, iż zgodnie z art. 2 pkt 2 lit a ustawy, represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Wyrokiem z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 (Dz. U. z dnia 23 grudnia 2009 r. Nr 220, poz. 1734, dalej – wyrok Trybunału Konstytucyjnego) Trybunał Konstytucyjny stwierdził niezgodność art. 2 pkt 2 powołanej wyżej ustawy, w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Organ wskazał, iż w uzasadnieniu wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że "Trybunał Konstytucyjny nie ma (...) zastrzeżeń co do samej zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formą tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska." Zdaniem organu ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że strona w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania. Praca ta nie przybrała zatem szczególnie dotkliwej formy, o której mówi Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r., tzn. nie była połączona z wysiedleniem "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska." W zakreślonym terminie wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy złożyła G.S. podnosząc m.in., iż uzasadnienie decyzji jest błędne, mijające się z prawdą i krzywdzące. Wskazała, że w P. przy ul. [...] mieszka od urodzenia. W latach 1941-1942 pracowała u niemieckiej rodziny przy ul. [...]. W 1943 r. pracowała na peryferiach P. u innej rodziny niemieckiej (została pozbawiana kontaktów z domem rodzinnym). W czerwcu 1944 r. została wywieziona wagonem bydlęcym w okolice M [...] do kopania rowów obronnych. Tam zachorowała na szkarlatynę. Całą chorobę przeleżała w szopie. Nie miała opieki lekarskiej. Jedynym lekarstwem była aspiryna z wodą. Choroba spowodowała uszkodzenie słuchu prawego ucha. W listopadzie 1944 r. powróciła do P. do niemieckiej rodziny. Dopiero 20 stycznia 1945 r. po godzinie 22-ej została zwolniona do domu. Decyzją z dnia [...] września 2010 r., nr [...] na podstawie art. 138 §1 pkt 1 w zw. z art.127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1060 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2000 r., nr 98, poz. 1071 ze zm. dalej - kpa) oraz art. 2 pkt 2 lit. a, art. 3 ust 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji organ m.in. przywołał wywody zawarte w uzasadnieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2010 r. Nadto organ wskazał, iż ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, iż odwołująca pracowała w P., a więc w miejscu swojego zamieszkania przed wojną. Nie nastąpił więc fakt deportacji wskazany w ustawie. Praca ta więc nie przybrała szczególnej dotkliwej formy, o której mowa w wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Odnośnie pracy w M [...] i B. przy budowie fortyfikacji organ wskazał, że trwała krócej niż 6 miesięcy, a ponadto nie może tu być mowy o deportacji. Wprawdzie wiązała się z wywiezieniem z miejsca zamieszkania, ale nie było to w obce i odległe strony. W skardze z dnia [...] października 2010 r. skarżąca podniosła, iż uzasadnienie zaskarżonej decyzji jest nie tylko błędne ale i mija się z prawdą. Powołała się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego i powtórzyła argumenty zawarte w odwołaniu. Odpowiadając na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny, zważył co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153 poz.,1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, iż Wojewódzki Sąd Administracyjny w zakresie swojej właściwości ocenia zaskarżoną decyzję, postanowienie lub inny akt administracyjny wyłącznie z punktu widzenia zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania kwestionowanego aktu. Sąd orzekając w sprawie, nie kieruje się zasadami słuszności, czy też celowości i nie ocenia kwestionowanego w skardze rozstrzygnięcia z punktu widzenia zasad współżycia społecznego. Przede wszystkim zaś Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi, powołaną podstawą prawną, bądź poprawnością przytoczonej w skardze argumentacji (art. 134 par. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. 02/153/1270 ze zm., dalej - ppsa). Materialną podstawę prawną w sprawie stanowią przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. nr 87, poz. 395, z późn. zm.). Ustawa ta określa między innymi przesłanki nabycia uprawnienia do określonego w niej świadczenia pieniężnego. Zgodnie z treścią art. 1 ust. 1 ustawy, świadczenie to przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie oraz posiadają stałe miejsce zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Natomiast przez represję zgodnie z art. 2 pkt 2 ustawy, należy rozumieć deportację (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 - 1945 bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Na wstępie należy wskazać, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 stwierdził, że art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu tegoż wyroku Trybunał podniósł, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Trybunał ponadto wskazał, że obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, najczęściej nieprzyjaznym środowisku. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, można wymienić m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, ogólnie słuszny cel zaskarżonej ustawy (symboliczne zadośćuczynienie dla osób wywiezionych do pracy przymusowej) został wypaczony przez niepełne określenie kategorii osób uprawnionych do świadczenia deportacyjnego przewidzianego w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu. Z przepisu tego wynika, że beneficjentami świadczeń mogą być wyłącznie osoby wywiezione z terytorium państwa polskiego (i to definiowanego na dwa różne sposoby - w granicach przedwojennych lub powojennych) na terytorium ZSRR, III Rzeszy lub terenów przez nie okupowanych. W taki sposób do rangi warunku uzyskania świadczenia (cechy relewantnej jego adresatów) podniesione zostało przekroczenie granicy państwa polskiego (nie zawsze zresztą istniejącej w sensie prawnym i faktycznym oraz zmieniającej swój przebieg w trakcie działań wojennych). Spowodowało to wykluczenie możliwości przyznania świadczeń deportacyjnych osobom deportowanym (wywiezionym) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego. Biorąc pod uwagę powyższe należy uznać, iż w świetle zebranego w aktach sprawy materiału dowodowego jak również wykładni tego przepisu, dokonanej przez Trybunał Konstytucyjny, nie można uznać, iż skarżąca podlegała represjom w rozumieniu art. 2 ust. 2 ustawy. W przedmiotowej sprawie okoliczność wykonywania pracy przez skarżącą, jej przymusowy charakter oraz czas jej trwania pozostawał poza sporem. Kwestią sporną było, czy skarżąca została deportowana (wywieziona) do pracy. Jak wynika z akt niniejszej sprawy skarżąca, w chwili skierowania go do pracy przymusowej mieszkała w miejscowości P.. Natomiast praca przymusowa wykonywana była w miejscowości P., M [...] i B.. W świetle powyższych faktów należy uznać, iż jakkolwiek ciężka praca wykonywana przez skarżącą nosi znamiona pracy przymusowej, to jednak zważywszy na to, że była wykonywana w miejscu zamieszkania bądź w jego pobliżu, trudno jest w omawianym przypadku mówić o deportacji. Człowiek w warunkach przeniesienia jego centrum życiowego o kilka, czy kilkanaście kilometrów od miejsca pobytu dotychczasowego, nawet w przypadku braku dobrowolności tego przeniesienia, nie doświadcza trudu związanego z adaptacją do nowych warunków, porównywalnego z sytuacją osoby, która znalazła się w miejscu oddalonym od miejsca zamieszkania o kilkaset, czy nawet kilka tysięcy kilometrów. Zawarte w wyroku Trybunału Konstytucyjnego tezy nie mogą podlegać dowolnej interpretacji, że każda z osób skierowanych do pracy przymusowej, w granicach państwa polskiego i poza jego granicami, choćby była to niewolnicza praca, lecz wykonywana w tej samej, czy też sąsiedniej miejscowości, podlegała deportacji. Mimo, iż Trybunał orzekł o nierównym traktowaniu osób deportowanych w granicach państwa polskiego w stosunku do osób deportowanych poza jego granice, na względzie mieć należy, iż nie każde wywiezienie jest deportacją. Skarżąca pracująca w rodzinnej miejscowości i wywieziona na 5 miesięcy na niewielką odległość od swojego miejsca zamieszkania, nie straciła więzi z rodzinnymi stronami. W ocenie Sądu w niniejszej sprawie skarżąca nie spełniła wszystkich przesłanek koniecznych do uzyskania świadczenia, bowiem co prawda wykonywała pracę przymusową jednakże nie została poddana w tym celu deportacji. Nadto pracę przymusową poza P. wykonywała przez okres krótszy niż 6 miesięcy. Zdaniem Sądu organ zarówno w pierwszej, jak i drugiej instancji, prawidłowo przeanalizował sytuację strony skarżącej w świetle obowiązujących przepisów, a także orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego i prawidłowo uznał, iż skarżąca nie spełniła ustawowych przesłanek nabycia uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Mając zatem na względzie przedstawione powyżej okoliczności faktyczne i prawne Wojewódzki Sąd Administracyjny stosownie do przepisu art. 151 ppsa orzekł jak w sentencji.