I SA/Rz 147/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący S. NSA Jacek Surmacz Sędziowie WSA Jarosław Szaro / spr./ WSA Kazimierz Włoch Protokolant ref. staż. Joanna Kulasa po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 maja 2017 r. sprawy ze skargi S. B. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] stycznia 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia składek i odsetek z tytułu nieuregulowanych należności na ubezpieczenie społeczne rolników należnych od niego i jego małżonki I. B. oddala skargę. Decyzją z dnia [...] listopada 2016r. nr [...], Prezes KRUS postanowił odmówić umorzenia odsetek z tytułu nieuregulowanych należności S. B. na ubezpieczenie społeczne rolników: na funduszu wypadkowo-chorobowo-macierzyńskim za okres od 1 kw. 2001r. do 4 kw. 2001r. oraz od 2 kw. 2009r. do 4 kw. 2012r. w kwocie 1.552zł; na funduszu emerytalno-rentowym za okres od 2 kw. 2001r. do 4 kw. 2001r. w kwocie 1.630zł oraz za okres od 3 kw. 2008r. do 1 kw. 2013r. w kwocie 2.550zł. Ww. decyzją organ odmówił również umorzenia składek z tytułu nieuregulowanych należności I. B. na ubezpieczenie społeczne rolników na funduszu wypadkowo-chorobowo-macierzyńskim za okres od 2 kw. 2001r. do 4 kw. 2001r. oraz od 3 kw. 2009r. do 2 kw. 2013r. w kwocie 1.857zł oraz na funduszu emerytalno-rentowym za okres od 2 kw. 200lr. do 4 kw. 2001r. w kwocie 446,82zł oraz za okres od 4 kw. 2008r. do 2 kw. 2013r w kwocie 3.897,05zł. Jak wynika z akt sprawy, w dniu 04.10.2016r S. B. złożył wniosek, domagając się umorzenia zaległości po zmarłej w dniu 22.08.2016r. małżonce oraz całości odsetek od zaległości z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne rolników. Wnioskodawca uzasadnił żądanie trudną sytuacją finansową w której znalazł się w związku ze śmiercią małżonki. Wskazał, że znacznie pogorszył się jego stan zdrowia i nie jest w stanie z jednego świadczenia emerytalnego, które otrzymuje prowadzić gospodarstwo domowe. Zaznaczył również, że jedynym dochodem jest świadczenie KRUS, z którego duża część jest potrącana na zaległe składki. Organ w toku postępowania, na podstawie zaświadczenia Urzędu Gminy we F. z dnia 25.10.2016r. ustalił, że Wnioskodawca nie figuruje na terenie gminy F. jako podatnik podatku rolnego z uwagi na to, ze gospodarstwo zostało wydzierżawione. W kartotece Wnioskodawcy widnieją zaległości z tytułu podatku rolnego w łącznej kwocie 377,89zł. Organ ustalił również, że Wnioskodawca nie jest znany Gminnemu Ośrodkowi Pomocy Społecznej w F. Nie otrzymywał pomocy publicznej de minimis w rolnictwie lub rybołówstwie, Prezes KRUS stwierdził, że Wnioskodawca podlegał ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy w okresach od 1.07.1977r. do 31.12.1988r. oraz od 1.05.1994r. do 19.05.2013r. jako rolnik. Decyzją z dnia [...].06.2013r. nr [...] zostało Wnioskodawcy przyznane prawo do świadczenia emerytalnego. Małżonka I. B. podlegała ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy jako małżonka rolnika w okresie od 1.07.1977r. do 2.04.2013r. Następnie decyzją z dnia [...].04.2013r. nr [...] zostało jej przyznane prawo do świadczenia emerytalnego. Na koncie Wnioskodawcy figuruje zadłużenie za okres od 2 kw. 2001r. do 2 kw. 2013r., które zostało rozłożone na raty i jest pokrywane potrąceniami z przyznanego świadczenia emerytalnego. W ewidencji KRUS Wnioskodawca figurował z małżonką jako właściciel gospodarstwa rolnego o powierzchni 9,95 hektarów fizycznych, co stanowi 12,32 hektarów przeliczeniowych do 20.05.2013r., tj. daty dzierżawy. Jego szacunkowa wartość wyliczona na podstawie ceny zakupu/sprzedaży użytków rolnych w II kwartale 2016r. według danych Głównego Urzędu Statystycznego obowiązujących od 19.09.2016r. dla gruntów ogółem w województwie podkarpackim wynosi 230.840zł. Zaległości w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne rolników za okres od 3 kw. 1995r. do 4 kw. 2000r. zostały zabezpieczone w dniu 3.04.2001r. hipoteką przymusową. Należności za okres od 3 kw. 1995r. do 4 kw. 1999r. zostały odpisane jako należności przedawnione. W zakresie sytuacji materialnej organ ustalił, że na terenie gospodarstwa rolnego znajduje się murowany otynkowany budynek mieszkalny, kryty blachą oraz drewniana stodoła z murowaną stajnią, budynek kryty dachówką - wymagający remontu. W budynku mieszkalnym znajdują się 4 pokoje, kuchnia, łazienka, woda z własnego ujęcia, doprowadzona jest energia elektryczna, gaz z butli. Stan budynku jest dobry. Gospodarstwo jest w całości wydzierżawione. Z informacji dotyczących dochodów Wnioskodawcy oraz ponoszonych wydatków wynika, że Wnioskodawca ponosi wydatki na: energię elektryczną ok. 199,44zł m-c, zakup lekarstw 70zł m-c, zakup butli z gazem 54zł m-c, opłatę za odpady komunalne 30zł m-c, opał na zimę 216,66zł m-c, środki spożywcze i higieniczne około 400zł m-c, ratę pożyczki w banku - 185,54zł m-c. Łączna kwota wydatków w skali jednego miesiąca wynosi więc 1.155,64zł i została obliczona na podstawie oświadczenia złożonego przez Wnioskodawcę podczas wizytacji pracownika KRUS w gospodarstwie. Powyższe kwoty zostały poparte rachunkami oraz fakturami. Prezes KRUS wskazał, że Wnioskodawca nie posiada innego źródła dochodu, utrzymuje się jedynie ze świadczenia emerytalnego KRUS, które po odliczeniu potrącenia na poczet zaległych składek z tytułu ubezpieczenia społecznego rolników stanowi kwotę 441,28zł. W związku z tym koszty utrzymania gospodarstwa domowego przekraczają jego możliwości płatnicze, więc otrzymuje pomoc od rodziny. Oceniając zasadność wniosku umorzeniowego Prezes KRUS stwierdził, że zadłużenie jest efektem wieloletniego nie wywiązywania się przez Wnioskodawcę z obowiązku opłacania składek na ubezpieczenie społeczne rolników. Organ stwierdził, że ponoszone przez Wnioskodawcę wydatki związane z utrzymaniem gospodarstwa domowego, zakupem żywności i lekarstw są kosztami stałymi ponoszonymi przez każdą rodzinę, nie mogą stanowić przesłanki do umorzenia zaległości z tytułu obowiązkowych składek na ubezpieczenie społeczne rolników. Nie zachodzą okoliczności do stwierdzenia całkowitej nieściągalności zadłużenia dlatego, że szacunkowa wartość posiadanego gospodarstwa kształtuje się na poziomie 230.840zł. Jednorazowa spłata zaległych należności z tytułu składek za zmarłą małżonkę oraz odsetek mogłaby spowodować brak możliwości zaspokojenia przez Stronę podstawowych potrzeb, jednak spłata tych należności w realizowanym już układzie ratalnym nie powinna mieć wpływu na ich zaspokojenie. Prezes KRUS wskazał również, że każdorazowe umorzenie zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników ma automatycznie wpływ na obniżenie dochodów własnych Funduszu Emerytalno- Rentowego, z którego są finansowane między innymi świadczenia emerytalne i rentowe, jak również Funduszu Składkowego, z którego wypłacane są świadczenia z ubezpieczenia wypadkowego, chorobowego i macierzyńskiego. S. B. złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Po jego rozpoznaniu Prezes KRUS decyzją z dnia [...] stycznia 2017r. nr [...] utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] listopada 2016r. W uzasadnieniu Prezes KRUS podtrzymał ustalenia faktyczne przedstawione w decyzji wydanej w I instancji oraz ponownie dokonał ich oceny. Organ dokonał tożsamych wniosków stwierdzając, że w niniejszej sprawie nie zachodzą podstawy do uwzględnienia analizowanego żądania Wnioskodawcy. Organ w uzasadnieniu wskazał na fakt, że powstałe zadłużenie jest efektem wieloletniego nie wywiązywania się z obowiązku opłacania składek na ubezpieczenie społeczne rolników. Ponoszone wydatki związane z utrzymaniem gospodarstwa domowego, zakupem żywności i lekarstw są kosztami stałymi ponoszonymi przez każdą rodzinę. Nie mogą więc stanowić przesłanki do umorzenia zaległości z tytułu obowiązkowych składek na ubezpieczenie społeczne rolników. Ponadto nie zachodzą okoliczności do stwierdzenia całkowitej nieściągalności zadłużenia, chociażby dlatego, że szacunkowa wartość posiadanego gospodarstwa kształtuje się na poziomie 230.840zł. Spłata należności z tytułu składek za zmarłą małżonkę oraz odsetek w realizowanym już układzie ratalnym nie powinna mieć wpływu na zaspokojenie podstawowych potrzeb. Każdorazowe umorzenie zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników ma automatycznie wpływ na obniżenie dochodów własnych Funduszu emerytalno-rentowego oraz Funduszu Składkowego. Prezes KRUS podkreślił, że w sprawie nie zachodzi sytuacja, która ze względu na ważny interes Wnioskodawcy uzasadniałaby podjęcie decyzji umorzeniowej. Postępowanie wyjaśniające nie wykazało, aby w gospodarstwie rolnym Strony miały miejsce okoliczności niezależne, których wystąpienie miałoby wpływ na powstanie zwłoki w opłacaniu składek, tj. pozbawienie zobowiązanego możliwości opłacania składek. W związku z powyższym decyzja o odmowie umorzenia całości odsetek od zaległości oraz zaległych składek na ubezpieczenie społeczne rolników zmarłej małżonki I. B. znajduje uzasadnienie w art. 41 a ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (tekst jedn. Dz. U z 2016r., poz. 277 ze zm., dalej: u.s.r.) oraz rozporządzeniu Komisji (UE) nr 1408/2013 r. z dnia 18 grudnia 2013r. w sprawie stosowania art. 107 i 108 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej do pomocy de minimis w sektorze rolnym (Dz. Urz. L 352, z 24.12.2013, str. 9). S. B. wniósł skargę na powyższą decyzję, wnosząc o jej uchylenie oraz decyzji organu I instancji. Skarżący zarzucił naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, w postaci obrazy art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2016r., poz. 23 ze zm., dalej: k.p.a.), poprzez nieustalenie wszystkich okoliczności faktycznych, na których powinno być oparte rozstrzygnięcie, a w szczególności przyczyn powstania zaległości, a także art. 107 § 2 i § 3 k.p.a. poprzez niedostateczne i niepełne uzasadnienie decyzji. W uzasadnieniu Skarżący argumentował, że organ nie uwzględnił okoliczności, które spowodowały powstanie przedmiotowego zadłużenia. Organ całkowicie pominął fakt, że zadłużenie powstało na skutek wzrostu oprocentowania kredytu zaciągniętego w 1989r. w wysokości 24000000 zł w celu zakupu traktora, w związku z reformami tzw. Planu Balcerowicza, w których stosownie do ustawy o uporządkowaniu stosunków kredytowych wprowadzono wysokie, proporcjonalne do inflacji oprocentowanie lokat i kredytów bankowych. Postawiło to Skarżącego i jego małżonkę w ciężkiej sytuacji, które spowodowała brak możliwości efektywnego wyjścia z długów i w związku z tym ciągły brak możliwości uiszczania należności za składki na ubezpieczenia społeczne. Ponadto nieurodzajne okresy w związku z nieudanymi zbiorami, (co również było okolicznością niezależną), spowodowały konieczność dalszych zaciągania kredytów w celu spłaty poprzednich. Rezultatem było popadnięcie w dalsze zadłużenie. Skarżący na dowód wskazał potwierdzenie spłaty pożyczek oraz dowód zakupu traktora. Skarżący zarzucił, że w zaskarżonej decyzji organ bardzo lakonicznie przedstawił jego sytuację materialną, całkowicie pomijając, że wraz ze śmiercią żony zmniejszyły się jego możliwości spłacania rat bez uszczerbku dla utrzymania siebie. Bez poborów małżonki Skarżący wskazał, że nie jest w stanie podołać spłacie długów. Skarżący wyjaśnił, że jest osobą starszą, schorowaną, nie ma możliwości dodatkowego zarabiania w celu realizacji elementarnych potrzeb życiowych. Mieszka wraz z bezrobotną córką oraz jej synem, który otrzymuje świadczenie alimentacyjne w wysokości 370zł. Skarżący zarzucił, że w zaskarżonej decyzji organ przedstawił jedynie okoliczności przemawiające za odmową umorzenia zaległości z całkowitym pominięciem argumentów przedstawionych we wniosku o umorzenie odsetek. Zdaniem Skarżącego uzasadnienia decyzji wydanych w I i II instancji nie zawierają obligatoryjnych elementów uzasadnienia. W odpowiedzi na skargę Prezes KRUS wniósł o jej oddalenie z przyczyn podanych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sad Administracyjny miał na uwadze, co następuje: Skarga nie jest uzasadniona. Podstawą wydania decyzji w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na rzecz Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego jest przepis art. 41a ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Przepis ten przewiduje, że decyzja wydawana przez organ ma charakter decyzji uznaniowej , opartej na tzw. uznaniu administracyjnym ( "organ może umorzyć" ) , przy czym wydanie tej decyzji musi zostać poprzedzone ustaleniem: - ważnego interesu zainteresowanego, - jego możliwości płatniczych, - stanu finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego. Po dokonaniu ustaleń w tym zakresie , opierając się na tych przesłankach , postępując w sposób swobodny ale nie dowolny organ może dokonać umorzenia składek lub umorzenia odmówić. Kontrola sądu decyzji uznaniowej organu emerytalno- rentowego nie może się przy tym ograniczyć jedynie do sprawdzenia poprawności dokonanych ustaleń faktycznych odnośnie trzech przesłanek opisanych powyżej ale musi się odnieść też do najistotniejszej części tej decyzji czyli dotyczyć również sposobu podjęcia decyzji uznaniowej , czy jest ona zgodna z materiałem wynikającym z akt sprawy czy też podjęta została ona arbitralnie w oderwaniu od realiów sprawy. Po dokonaniu oceny przesłanek umorzenia organ musi wskazać dlaczego podjął decyzje negatywną dla podatnika jeżeli ustalone przesłanki zasadniczo przemawiają za umorzeniem należności. W przedmiotowej sprawie organ zbadał ważny interes płatnika składek a także jego możliwości płatnicze. Na przesłankę ważnego interesu płatnika należności składają się takie elementy, jak jego sytuacja majątkowa i rodzinna, wystąpienie nagłych zdarzeń losowych, którym nie można było się przeciwstawić ani ich przewidzieć, niemożność polepszenia sytuacji pomimo podejmowanych starań z wykorzystaniem posiadanych przez płatnika możliwości. Przy przesłance możliwości płatniczych organ bierze pod uwagę dochody osiągane przez płatnika , jego majątek ze szczególnym uwzględnieniem możliwości zaspokojenia z niego należności. Możliwości płatnicze pozostają w związku z wydatkami ponoszonymi przez wnioskującego o umorzenie na utrzymanie własne i osób pozostających na jego utrzymaniu. W końcu oceniając stan finansów ubezpieczeń organ bierze pod uwagę stosunek wpłat składek do wypłat świadczeń. Ta przesłanka nie będzie przy tym, w ocenie sądu, wymagała znacznej analizy skoro jest faktem powszechnie znanym, że fundusz ubezpieczeń rolniczych jest dotowany z budżetu państwa ( co każdorocznie przewiduje ustawa budżetowa ). Co do zasady stan finansów będzie sprzeciwiał się umorzeniu należności, bowiem każda należność nie wpływająca do funduszu pogarsza jego złą sytuację rozumianą jako stosunek wpłat składek do wypłat rent i emerytur. Przenosząc powyższe rozważania prawne na grunt ustaleń faktycznych należy stwierdzić, że w niniejszej sprawie ważny interes płatnika przemawia za umorzeniem składek. Wnoszący znalazł się w trudnej sytuacji życiowej. Zmarła jego żona, jego sytuacja materialna nie jest dobra. Utrzymuje się z bardzo małej renty, nie posiada praktycznie innych dochodów. Na swoje utrzymanie musi comiesięcznie wydawać praktycznie wszystkie otrzymane środki. W takiej sytuacji przesłanka ta jest spełniona. Nie jest jednoznacznie spełniona przesłanka możliwości płatniczych wnioskującego jako przemawiająca za umorzeniem należności. Niewątpliwie przesłanka ta jest w pełni spełniona jeżeli wnoszący nie posiada żadnych możliwości płatniczych do zapłaty należności . W przedmiotowej sprawie tak nie jest. Co prawda S. B. posiada bardzo małe bieżące dochody, jednakże posiada majątek, którego wartość pozwala na zapłatę zaległych składek. Jak wynika z akt sprawy gospodarstwo rolne składa się z części S. B. ( 5,72 ha przeliczeniowego ) i zmarłej I. B. (6,59 ha przeliczeniowego ). Posiada on więc swoje gospodarstwo , jak też jest spadkobierca części gruntów żony. Wartość gospodarstwa przekracza wartość należności. Podkreślić trzeba, że S. B. nie prowadzi działalności rolniczej. Jednocześnie należy wskazać, że wydzierżawia on gospodarstwo rolne osobie obcej za cenę podatku od nieruchomości. Takie wydzierżawienie jest poniżej wartości gruntów. Na skutek wynajmu pozbawia się on możliwości otrzymywania dopłat unijnych do gruntów rolnych, a więc sam w ten sposób pogarsza swoje możliwości płatnicze. Wynajęcie 10 ha gospodarstwa rolnego za cenę podatku rolnego jest działaniem na jego niekorzyść. Możliwości płatnicze skarżącego oceniane w sposób obiektywny nie przemawiają więc jednoznacznie za umorzeniem składek. Rolą organu było w tych okolicznościach faktycznych podjęcie decyzji w zakresie umorzenia i wykazanie dlaczego taka decyzja została podjęta. Organ wskazał na możliwości płatnicze skarżącego ( zaspokojenie z majątku ) oraz wskazał na dalsze okoliczności, które jego zdaniem powinny mieć znaczenie przy umorzeniu należności , a które to okoliczności w ocenie sądu wypływają z zasad sprawiedliwości i słuszności, a przez to są przez sąd akceptowane jako jedna z przyczyn odmowy umorzenia należności. W ocenie sądu słusznie organ powołał się, w ramach uznania administracyjnego na okoliczności, w których doszło do powstania należności. Organ powołał się mianowicie, że do powstania tych należności doszło na skutek wieloletniego niepłacenia składek, w sytuacji gdy organ miał wielokrotnie monitował skarżącego i przynaglał go do zapłaty. Skarżący na skutek podjętej decyzji nie płacił składek i aktualnie jako słuszne może być ocenione odmówienie umorzenia należności. Płatnik nie może liczyć na to, że przez lata będzie się uchylał od płacenia składek według własnego uznania, aby po otrzymaniu świadczeń wystąpić o ich umorzenie. Pozytywna decyzja organu byłaby w tym zakresie niewychowawcza i wskazywała by innym płatnikom na możliwości niepłacenia składek i uzyskania pomimo tego świadczeń. W tej sytuacji organy miały prawo podjąć decyzje o odmowie umorzenia składek i decyzja ta nie narusza prawa. Nie będą przy tym miały znaczeni okoliczności dla których rolnik odmawiał zapłaty składek i tylko na marginesie należy podnieść brak zbieżności czasowej zakupu traktora powołanego w skardze z niepłaceniem składek ( zakup miał nastąpić w roku 1989, a składek nie płacono w latach 2001 i 2008 – 2013 ). Nie doszło również do przedawnienia składek skoro, jak wynika z decyzji, należności te zostały zabezpieczone hipoteką . ( art. 41b ust.2 usr ). Z tych względów sąd skargę oddalił na podstawie art. 151 ppsa.