I SA/Rz 20/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący S.WSA Piotr Popek, Sędzia WSA Jarosław Szaro, Asesor WSA Jacek Boratyn /spr./, Protokolant sekr. sąd. Anna Kotowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 marca 2019 r. sprawy ze skargi G.W. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek za zatrudnionych pracowników w części finansowanej przez płatnika oraz osobę prowadzącą działalność gospodarczą na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie uchyla zaskarżoną decyzję. Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS), po rozpatrzeniu wniosku G. W. – zwanego dalej skarżącym, decyzją z dnia [...] listopada 2018 r., nr [...], odmówił skarżącemu umorzenia zaległości z tytułu: 1) - składek za zatrudnionych pracowników, w części finansowanej przez płatnika oraz za osobę prowadzącą działalność gospodarczą tj. składek na ubezpieczenie społeczne, w łącznej kwocie 33 576 zł, obejmującej należność główną, odsetki od tych zaległości, odsetki od składek finansowanych przez ubezpieczonych i koszty upomnienia, składek na ubezpieczenie zdrowotne, w łącznej kwocie 17 117,71 zł, obejmującej należność główną, odsetki od tych zaległości, odsetki od składek finansowanych przez ubezpieczonych i koszty upomnienia, składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych w łącznej kwocie 2 960,58 zł, obejmującej zaległości z tytułu składek, wyliczone od tej zaległości odsetki oraz koszty upomnienia, 2) składek osoby ubezpieczonej, będącej równocześnie płatnikiem tych składek, w łącznej kwocie 47 493,81 zł, tj. składek na ubezpieczenie społeczne, w wysokości 28 678,92 zł, obejmującej odsetki oraz koszty upomnienia, składek na ubezpieczenie zdrowotne w kwocie 16 373,71 zł, obejmującej odsetki oraz koszty upomnienia, a także składek Fundusz Pracy w wysokości 2 441,18 zł, obejmującej odsetki oraz koszty upomnienia. W stanie faktycznym przedmiotowej sprawy skarżący zwrócił się o umorzenie jego zaległości składkowych uzasadniając to tym, że od lutego 2014 r. jest osobą o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności (orzeczenie kwalifikujące go jako osobę niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym, obowiązuje do dnia 31 maja 2020 r.). Zaznaczył, że w 2012 r. uległ wypadkowi komunikacyjnemu, w wyniku którego do dziś ma problemy z chodzeniem i jest rehabilitowany. W konsekwencji tego, do 31 stycznia 2014 r., był osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności. Do dziś skarżący ma problemy z chodzeniem. Dwa razy do roku jest też rehabilitowany. Od września 2012 r., kiedy to uległ wypadkowi, nie może pracować. Wcześniej pracował w branży budowlanej, jednakże obecnie nikt go nie chce zatrudnić. Tak więc aktualnie nie posiada żadnego źródła dochodu. Do marca 2018 r. skarżący korzystał z pomocy społecznej, jednakże pomoc ta się zakończyła. W tej sytuacji skarżący pozostaje na utrzymaniu rodziców, którzy dostarczają mu środków koniecznego utrzymania. Wartość tej pomocy określił na kwotę 500 zł miesięcznie. Rodzice skarżącego utrzymują się ze świadczeń emerytalnych, których łączna wartość netto wynosi ok. 2 000 zł miesięcznie. Skarżący zaznaczył ponadto, że w 2009 r. zaciągnął kredyt na rozpoczęcie działalności gospodarczej, obecnie jednak nie ma za co spłacić zadłużenia z tego tytułu (zadłużenie to wynosi ok 35 000 zł). ZUS ustalił, że skarżący prowadził działalność gospodarczą w okresie od 5 maja 2008 r. do 2 października 2012 r., w zakresie robót budowlanych i wykończeniowych. Skarżący jest osobą bezrobotną, jednakże w okresach od 26 marca do 16 kwietnia 2018 r. i 23 kwietnia do 22 lipca 2018 r. pobierał stypendium z tytułu odbywania szkolenia. Skarżący nie jest właścicielem nieruchomości czy też pojazdów mechanicznych. Wobec skarżącego prowadzone jest postępowanie egzekucyjne, odnośnie zaległości z tytułu składek. Mając na uwadze powyższe organ stanął na stanowisku, że na podstawie zebranego w sprawie materiału dowodowego nie sposób jest stwierdzić, aby w stosunku do skarżącego zachodziły okoliczności, które skutkowałyby umorzeniem jego zaległości. Jeżeli chodzi o przesłanki umorzenia z art. 28 ust. 2 i ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. (Dz. U. z 2017 r. poz. 1778, ze. zm., zwanej dalej ustawą o systemie ubezpieczeń społecznych), dotyczące nieściągalności zaległości, to ZUS stwierdził, że postanowieniem z [...] maja 2016 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego umorzył prowadzone wobec skarżącego postepowanie egzekucyjne, z powodu braku majątku, jednakże drugie postępowanie egzekucyjne, dotyczące składek za późniejszy okres, jest nadal prowadzone. Wobec niego nie sposób jest jednoznacznie stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających poniesione na egzekucję wydatki. ZUS podkreślił również, że obowiązkiem wierzyciela jest bieżące badanie sytuacji finansowej dłużnika, a w sytuacji stwierdzenia u niego określonego majątku, ponowne przystąpienia do egzekucji. W przypadku przesłanek umorzenia, wynikających z rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365, zwanego dalej rozporządzeniem) organ również nie stwierdził ich spełnienia przez skarżącego. W jego ocenie skarżący nie poniósł bowiem strat, w wyniku klęski żywiołowej, ani innego nadzwyczajnego zdarzenia. Ponadto, jeżeli chodzi o przesłankę związaną ze stanem zdrowia, to według organu skarżący nie wykazał, że na skutek tego rodzaju okoliczności nie jest w stanie uzyskiwać dochodów. W tym zakresie ZUS zwrócił uwagę, że z orzeczenia o niepełnosprawności nie wynika, aby skarżący został w sposób trwały wyeliminowany z rynku pracy. W zakresie przesłanki związanej z trudną sytuacją materialną organ zwrócił uwagę, że skarżący pobiera stypendium szkoleniowe, w ramach odbywanego stażu, nie korzysta też obecnie z pomocy społecznej. To pozwala więc stwierdzić, że zaspokaja swoje potrzeby materialne bez pomocy z zewnątrz. Skarżący nie wykazał też ponoszenia przez siebie jakichkolwiek wydatków. Zdaniem ZUS zaistnienie ostatniej z rozpatrywanych przesłanek, o których mowa w rozporządzeniu, musi mieć charakter trwały. W przypadku skarżącego nie można zaś stwierdzić, że w przyszłości nie będzie on osiągał dochodów w wysokości pozwalającej na spłatę zaległości składkowych. Zaznaczył również, że skarżący ma możliwość ubiegania się o świadczenie rentowe, które może stanowić trwałe źródło dochodu. Niezależnie od powyższego w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji zauważono, że fakt istnienia zaległości skarżącego nie ma jakiegokolwiek wpływu na poziom zaspokajania przez niego potrzeb bytowych. ZUS stwierdził ponadto, że zaległość nie musi być zaspakajana jednorazowo, jako że istniej możliwość wystąpienia o rozłożenie jej na raty. Skargę na decyzję ZUS z dnia 13 listopada 2018 r. wniósł skarżący, domagając się jej uchylenia oraz wydania merytorycznego rozstrzygnięcia w sprawie, a ponadto zasądzenia kosztów postępowania. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie: • art. 83 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 28 ust. 2 i ust. 3 oraz art. 32 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, a także art. 83 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 28 ust. 3a i art. 32 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych i § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia poprzez błędne ustalenie, iż w jego przypadku nie zachodzą przesłanki do umorzenia należnych od niego składek, • art. 7 w zw. z art. 78 § 1 i art. 80 K.p.a. (ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r. poz. 1257 z późn. zm.)) poprzez brak dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienie sprawy, • art. 10 K.p.a. w zw. z art. 77 K.p.a. poprzez brak wyczerpującego zebrania dowodów i zaniechanie dokładnego wyjaśnienia sprawy, • art. 107 § 3 K.p.a. poprzez brak uzasadnienia i oceny wszystkich dowodów w sprawie, • nieprzeprowadzenie wszystkich wnioskowanych dowodów w sprawie, jako że ZUS nie zwrócił się do Naczelnika Urzędu Skarbowego z zapytaniem o udzielenie informacji o stan egzekucji. W uzasadnieniu skargi podkreślono, że skarżący nie ma żadnego majątku, z którego można by było prowadzić egzekucję należności. Nie ma też małżonki, ani dzieci, na których można by było przenieść odpowiedzialność za zaległości. Zdaniem skarżącego, wobec stwierdzenia braku majątku, z którego egzekucja mogłaby być prowadzona, twierdzenia organu odnośnie niewystąpienia nieściągalności jego zaległości są kuriozalne. Jest to też działanie nakierowane na utrzymywanie fikcyjnego zadłużenia, co jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Niezależnie od powyższego skarżący podkreślił, że organ nie zebrał w sposób wyczerpujący materiału dowodowego, niezbędnego do załatwienia sprawy. Skarżący podkreślił również, że nie korzysta z pomocy społecznej, gdyż wyczerpał już jej limit. Oprócz tego dodał, że z tytułu stypendium stażowego uzyskuje netto ok 700 zł (1 017,44 zł brutto), która to kwota nie starcza na utrzymanie, zakup leków oraz spłatę zadłużenia. ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje: Dokonując oceny legalności zaskarżonej decyzji stwierdzić należy, że została ona wydana z naruszeniem prawa. Rozstrzygający sprawę organ dopuścił się bowiem zarówno naruszenia przepisów prawa procesowego, jak i materialnego. Postępowanie w przedmiocie umorzenia zaległości składkowych, w formie w jakiej funkcjonuje na gruncie przepisów ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, obejmuje niejako dwa etapy, tj. pierwszy, w którym organ ustala spełnienie przez wnioskodawcę określonych w ustawie i rozporządzeniu przesłanek, od których w ogóle uzależniona jest możliwość podjęcia rozstrzygnięcia w przedmiocie umorzenia zaległości i drugi, w ramach którego, już po ustaleniu spełnienia przez wnioskodawcę którejś z przesłanek umorzenia, podejmuje on rozstrzygnięcia, w ramach przyznanego mu z woli ustawodawcy uznania administracyjnego. Jeżeli chodzi o ustalenie spełnienia zaistnienia przesłanek zwolnienia, to w tym zakresie organ zobligowany jest do przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego, obejmującego zebranie odpowiedniego materiału dowodowego, jak również dokonanie jego właściwej oceny. W tym zakresie winien uczynić zadość wymogom, jakie w tym zakresie przewiduje K.p.a. Dopiero po ustaleniu zaistnienia którejkolwiek z przesłanek umorzenia, organ może podając decyzję w przedmiocie wniosku, w ramach uznania administracyjnego, wyjaśniając w sposób jasny i logiczny swoje stanowisko. W okolicznościach niniejszej sprawy organ nie dokonał prawidłowego ustalenia stanu faktycznego, odnośnie spełnienia przez skarżącego przesłanek zwolnienia, gdyż nie zebrał odpowiedniego materiału dowodowego w tym zakresie, niezbędnego do ustalenia tychże okoliczności, a zaprezentowana ocena tego i tak niepełnego materiału dowodowego nosi cechy dowolności, tj. została przeprowadzona z przekroczeniem granicy swobodnej oceny dowodów. Poczynione na podstawie zebranych dowodów ustalenia są niejasne, nielogiczne i w pewnym zakresie wewnętrznie sprzeczne, natomiast wynikające z nich wnioski nie znajdują uzasadnienia w obowiązujących przepisach. Rozpatrzenie wniosku o umorzenie zaległości składkowych konkretnego wnioskodawcy wymaga przede wszystkim właściwego ustalenia jego sytuacji materialno-bytowej. Dopiero wówczas możliwe będzie bowiem stwierdzenie czy spełnia on określone przesłanki, od których uzależnione zostało przyznanie zwolnienia. W niniejszej sprawie ZUS, w zakresie poczynionych ustaleń, ograniczył się w zasadzie do sprecyzowania czasokresu prowadzenia przez skarżącego działalności gospodarczej oraz korzystania bez niego z pomocy społecznej. Na tym w zasadzie poprzestał, stwierdzając że obecnie skarżący, nie otrzymując wsparcia z pomocy społecznej, jest w stanie zaspokoić swoje potrzeby ze stypendium szkoleniowego. Takie podejście jest jednak niepełne i tendencyjne zwłaszcza, że skarżący w swoim wniosku wyraźnie zaznaczył, że jest zmuszony do korzystania ze wsparcia od rodziców. Wobec tego faktu należało się odnieść do przyczyn, z powodu których pomoc społeczna nie jest skarżącemu udzielana, zwłaszcza w kontekście tego, co legło u podstaw jej wstrzymania, tj. czy wynikało to z poprawy sytuacji skarżącego, czy też innych przyczyn. W skardze do Sądu skarżący zaznaczył, że zaprzestanie przez niego z korzystania z pomocy społecznej wynikało z wyczerpania jej limitu. Wprawdzie organ wydając decyzję nie był w posiadaniu tej informacji, jednakże mając na względzie podawane przez skarżącego okoliczności, wskazujące na to, że jego sytuacja w dalszym ciągu jest trudna, winien był wyjaśnić tę kwestię, poprzez ustalenie przyczyny zaprzestania korzystania przez skarżącego ze wsparcia z pomocy społecznej. Podobne uwagi odnieść należy do pobierania przez niego stypendium szkoleniowego, którego czas pobierania również był ograniczony, co w sposób jednoznaczny wynika z treści samego wniosku o umorzenie, w którym to skarżący podał, że stypendium otrzymuje do dnia 22 lipca 2018 r. Tak więc w dniu wydania zaskarżonej decyzji świadczenia tego skarżący miał już nie pobierać. Co prawda w skardze powołał się w dalszym ciągu na fakt pobierania stypendium, niemniej jednak okoliczność ta wymaga precyzyjnego ustalenia. Oprócz braków w zakresie materiału dowodowego, ocena zebranych w sprawie dowodów również nie odpowiada wymogom z art. 80 K.p.a. Stwierdzenie bowiem odnośnie możliwości samodzielnego zaspokajania potrzeb bytowych, a w konsekwencji posiadania środków na spłatę zadłużenia z samego stypendium szkoleniowego, co organ wyraźnie akcentuje, jest zbyt daleko idące. Świadczenie tego rodzaju, ze swej istotnym, ma na celu bowiem zapewnienie możliwości pokrycia przez uprawnioną do niego osobę wydatków związanych z odbywanym szkoleniem lub stażem, jest ono przy tym ograniczone czasowo i kwotowo (jego wartość jest zdecydowanie niższa niż kwota minimalnego wynagrodzenia za pracę). W tej sytuacji twierdzenia organu o możliwości sfinansowania z tego źródła nie tylko podstawowych wydatków bytowych, ale także innych wydatków, znacząco przewyższających wysokość samego stypendium, nie zasługują na akceptację. Również nie sposób się zgodzić ze stwierdzeniami organu odnośnie braku podstaw do przyjęcia, iż skarżący z uwagi na swój stan zdrowia nie ma możliwości uzyskania dochodu, umożliwiającego mu uregulowanie zaległości. W tym bowiem zakresie zauważyć należy, że konieczne jest przeanalizowanie możliwości podjęcia przez niego zatrudnienia, w odniesieniu do posiadanych kwalifikacji i realnych możliwości podjęcia pracy. W tej materii niezbędnym jest też odniesienie się do rodzaju odbywanego przygotowania zawodowego (stażu, szkolenia), mając na uwadze rodzaj pracy, do wykonywania której ono służy. ZUS, analizując poszczególne przepisy, statuujące podstawy umorzenia zaległości, dokonał również ich niewłaściwej wykładni, a także zastosowania w niniejszej sprawie. Niezasadne jest bowiem jego stanowisko, jeżeli chodzi o brak nieściągalności zaległości skarżącego, w rozumieniu art. 28 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Już bowiem w trakcie prowadzonego postępowania organ ten stwierdził, iż skarżący, który zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej nie posiada majątku, a jedno z prowadzonych wobec niego postepowań egzekucyjnych zakończyło się umorzeniem właśnie z tego powodu. Pominięcie więc przy wydawaniu decyzji tych faktów, które zgodnie z art. 28 ust 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych stanowią przesłanki do stwierdzenia nieściągalności zaległości, wobec okoliczności nieumorzenia, do czasu wydania zaskarżonej decyzji, innego postępowania egzekucyjnego, nie może stanowić podstawy do stwierdzenia, że o braku tejże nieściągalności nie można jeszcze mówić. Pogląd taki, jaki został zaprezentowany w zaskarżonej decyzji uznać należy za pozbawiony podstaw prawnych. Poza tym brak majątku u skarżącego organ sam przyznał w uzasadnieniu wydanej przez siebie decyzji, skoro zaś miał wątpliwości czy skarżący nie posiada jeszcze czy też nie pozyskał jakiegoś majątku, mógł zwrócić się do właściwego organu egzekucyjnego o stosowne informacje w tym przedmiocie. Rozważając przesłanki umorzenia, wynikające z rozporządzenia, organ również dopuścił się naruszenia przedmiotowych regulacji, w szczególności jeżeli chodzi o przesłankę związaną z zaspokojeniem potrzeb bytowych. Jak to już bowiem wyżej stwierdzono, sam fakt pobierania przez pewien okres stypendium szkoleniowego nie może świadczyć o tym, że kondycja finansowa skarżącego jest na tyle dobra, że pozwala mu na zaspokajanie potrzeb bytowych we własnym zakresie. Tak samo stwierdzenia odnośnie niemożności pogorszenia sytuacji skarżącego, poprzez nieumorzenie jego zaległości, zdają się przeczyć stanowisku organu. Prezentując tego rodzaju argumentację, z jednej strony przyznaje on bowiem, że sytuacja skarżącego, sama w sobie jest zła, po czym podnosząc brak możliwości jej pogorszenia dochodzi do odmiennych wniosków. Na marginesie dodać również należy, że wbrew stanowisku organu, przepisy rozporządzenia nie wiążą spełnienia omawianej przesłanki z trwałością sytuacji materialnej osoby ubiegającej się o przyznanie zwolnienia. Perspektywy poprawy położenia wnioskodawcy mogą mieć bowiem wpływ na podejmowanie decyzji w ramach uznania administracyjnego, natomiast odnoszenie ich do oceny aktualnej sytuacji zobowiązanego nie znajduje uzasadnionych podstaw. W niniejszej sprawie ZUS, wypowiadając się w kwestii spełnienia przez skarżącego przesłanek zwolnienia, dopuścił się naruszenia przepisów definiujących te przesłanki, w efekcie czego stwierdził ich niezaistnienie. W tej więc sytuacji stanowisko zaprezentowane w zaskarżonej decyzji nie może zostać uznane za prawidłowe, a samo rozstrzygnięcie, jako wadliwe podlega uchyleniu. W ponownie przeprowadzonym postępowaniu organ więc w pierwszej kolejności winien w sposób pełny i rzetelny ustalić sytuacje materialno-bytową skarżącego, a następnie odnieść ją do przesłanek zwolnienia, w znaczeniu jakie nadają im ustawowe definicje i obiektywne kryteria, do których prawodawca się odwołuje. Dopiero wówczas możliwe będzie przejście do kolejnego etapu, tj. podejmowania decyzji w przedmiocie umorzenia, w zakresie przyznanego ZUS uznania administracyjnego. Na obecnym bowiem etapie, wobec stwierdzenia przez organ niespełnienia przez skarżącego przesłanek umorzenia, rozważanie przez ZUS zasadności podjęcia tego rodzaju rozstrzygnięcia jest bezprzedmiotowe. Mając na uwadze powyższe Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302, ze zm.), uchylił zaskarżoną decyzję.