I SA/Rz 241/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący S.WSA Piotr Popek, Sędzia WSA Grzegorz Panek, Asesor WSA Jacek Boratyn /spr./, Protokolant sekr. sąd. Anna Kotowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 czerwca 2019 r. sprawy ze skargi Z.W. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] lutego 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranej emerytury rolniczej za miesiąc czerwiec 2018 roku uchyla zaskarżoną decyzję. Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (dalej: KRUS), po ponownym rozpatrzeniu sprawy, na wniosek Z. W. – zwanej dalej skarżącą, decyzją z dnia [...] lutego 2019 r., nr [...], utrzymał w mocy własną decyzję z [...] grudnia 2018 r., nr [...], w przedmiocie odmowy umorzenia skarżącej należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń. W stanie faktycznym przedmiotowej sprawy skarżąca, wnioskiem z dnia 10 września 2018 r., zwróciła się do Prezesa KRUS o umorzenie należności z tytułu nienależnie pobranego przez nią świadczenia emerytalnego jej zmarłego męża, w wysokości 1 139,14 zł. W uzasadnieniu złożonego wniosku podała, że jej małżonek opłacał synowi studia, a gdy zmarł, to w czerwcu 2018 r., kiedy pobrała świadczenie emerytalne nieżyjącego męża, nie miała środków na pokrycie związanych z tym wydatków. Skarżąca dodała również w złożonym wniosku, że jej syn stara się o rentę rodzinną po ojcu, niemniej jednak na dzień złożenia wniosku świadczenia tego jeszcze nie otrzymał. Skarżąca podkreśliła ponadto, że ona sama nie jest w stanie zwrócić tej kwoty, o umorzenie której wnosi, gdyż jest osobą całkowicie niezdolną do pracy, a pobierana przez nią renta z tego tytułu wynosi 870 zł miesięcznie, która to kwota nie starcza na opłaty, leki i godne życie. W związku z tym zwróciła się o umorzenie dochodzonych od niej należności. W piśmie z 26 października 2018 r. skarżąca uzupełniając uzasadnienie swojego wniosku podkreśliła, że nie zakupiła jeszcze opału na zimę, z powodu braku środków. Odnośnie sytuacji syna stwierdziła, że pobiera on rentę rodzinną po ojcu, które to świadczenie zostało mu przyznane do listopada 2018 r. Świadczenie to nie może być przyznane na dłuższy czas, gdyż syn w listopadzie ukończy wiek, do ukończenia którego renta rodzinna może być pobierana. Decyzją z dnia [...] października 2018 r. KRUS ustalił kwotę nadpłaconej mężowi skarżącej emerytury, w wysokości 1 139,14 zł i zobowiązał skarżącą do zwrotu tej kwoty. Przedmiotowa decyzja stała się prawomocna w dniu 15 listopada 2018 r. Prezes KRUS, decyzją z dnia [...] grudnia 2018 r., odmówił skarżącej umorzenia nienależnie pobranego przez nią w czerwcu 2018 r. świadczenia. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ nadmienił, że małżonek skarżącej zmarł 24 maja 2018 r., o czym placówka KRUS poinformowana została dopiero 29 czerwca 2018 r. przez syna skarżącej. Z powodu zbyt późnego poinformowania organu o tym fakcie, świadczenie J. W. zostało przekazane do doręczenia i pobrane przez skarżąca w dniu 8 czerwca 2018 r. Tymczasem świadczenie takie, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 299 z późn. zm., zwanej dalej ustawą o ubezpieczeniu) nie przysługiwało. Organ stwierdził dalej, że zgodnie z art. 41 a ust. 1 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, może umorzyć należności Kasy z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub części, jeżeli dłużnik nie posiada majątku, z którego można dochodzić zwrotu. Owym ważnym interesem zainteresowanego jest zaistnienie zdarzeń losowych, niezależnych od działań danej osoby, powodujących ograniczenie możliwości płatniczych. Takim interesem jest również potwierdzenie szczególnie trudnej sytuacji bytowej, w której konieczność zwrotu nienależnie pobranego świadczenia zagrażałaby podstawom egzystencji. Analizując sytuację skarżącej i jej syna organ stwierdził, że ich dochód obejmuje: rentę skarżącej, rentę rodzinną syna (do listopada 2018 r.) i pobierane przez niego stypendium socjalne, w wysokości 350 zł. To daje łączny dochód w wysokości 2 105,92 zł miesięcznie, przy wydatkach deklarowanych na ok. 800 zł. Na tej podstawie organ stwierdził, że sytuacji rodziny jest trudna, jednak nie odbiega od przeciętnej sytuacji dochodowej emerytów i rencistów w środowisku wiejskim. Jednocześnie Prezes KRUS podkreślił, że gdyby placówka KRUS została w odpowiednim czasie poinformowana o śmierci męża skarżącej, problem ze zwrotem nienależnego świadczenia by nie zaistniał. Wobec powyższego Prezes KRUS odmówił uwzględnienia wniosku. W następstwie ponownego rozpatrzenia sprawy, na wniosek skarżącej, organ, zaskarżoną decyzją z [...] lutego 2019 r., utrzymał w mocy swoje wcześniejsze rozstrzygnięcie. Analizując ponownie sytuację majątkową i dochodową skarżącej i jej syna organ stwierdził, że po utracie przez syna renty rodzinnej, dochód na członka rodziny zmniejszył się w ich gospodarstwie domowym do kwoty 614,06 zł na osobę (renta skarżącej to 878,12 zł, a stypendium socjalne syna to 350 zł). Organ wyliczył, że po odliczeniu udokumentowanych wydatków (294,90 zł) czysty dochód wynosi 466,61 zł na osobę. Oprócz tego Prezes KRUS ponownie podkreślił, że powstanie obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia jest wynikiem niezawiadomienia we właściwym czasie placówki KRUS o śmierci osoby uprawnionej (męża skarżącej). Prezes KRUS zwrócił też uwagę na możliwość wystąpienia przez skarżącą o rozłożenie na raty jej zaległości. Skargę na decyzję Prezesa KRUS złożyła skarżąca. W jej treści ponownie zwróciła uwagę na swoją wyjątkowo trudną sytuację materialną. Podkreśliła również swój zły stan zdrowia, który utrudnia normalne funkcjonowanie. Oprócz tego zauważyła także, że nie jest prawdą, iż jej warunki mieszkaniowe są dobre. W zimie 2018 r. zniszczeniu uległ bowiem dach budynku mieszkalnego, w następstwie czego woda przeniknęła do środka. Tylko dzięki pomocy ludzi udało się pokryć dach, niemniej jednak ściany i sufit są zawilgocone i zapleśniałe. Skarżąca dodała, że obecnie mieszka sama, wobec czego jest zmuszona korzystać z różnych odpłatnych pomocy. Syn studiuje w K., a wobec utraty prawa do renty rodzinnej brakuje mu środków na naukę. W tej sytuacji skarżąca pomaga mu w miarę możliwości. Prezes KRUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko w sprawie. W tym zakresie organ dodał, że wydatki skarżącej nie przekraczają jej dochodów, wobec tego nie zachodzi podstawa do umorzenia nienależnie pobranego świadczenia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje: Przedmiotem oceny Sądu w niniejszej sprawie jest rozstrzygnięcie Prezesa KRUS z [...] lutego 2019 r., odmawiające skarżącej umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia. Podstawą wydania zaskarżonej decyzji był przepis art. 41 a ust. 1 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu, zgodnie z którym Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, może umorzyć należności Kasy z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub części. Z treści zacytowanego wyżej przepisu wynika, że wskazany w nim organ, w sytuacji stwierdzenia zaistnienia wskazanych w nim przesłanek, może w ramach przyznanego mu uznania administracyjnego, umorzyć należności wnioskodawcy, z tytułu nienależnie pobranych świadczeń, w całości lub odpowiedniej części. Oznacza to, że Prezes KRUS jest władny do podjęcia tego rodzaju rozstrzygnięcia, niemniej jednak przedtem winien przeprowadzić postępowanie administracyjne, mające na celu ustalenie zaistnienie przesłanek umorzenia, gdyż jedynie w sytuacji ich stwierdzenia możliwe jest rozważenie zasadności wniosku o umorzenie. Postępowanie to winno odpowiadać wymogom jakie w tym zakresie precyzują regulacje ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 2096 z późn. zm., zwanej dalej K.p.a.) Niezależnie od powyższego dodać też należy, że podejmując rozstrzygnięcie w ramach uznania administracyjnego, uprawniony do tego organ winien w sposób jasny i jednoznaczny uzasadnić swoje rozstrzygnięcie, podając motywy, którymi się kierował przy jego podjęciu. W niniejszej sprawie Prezes KRUS odmówił uwzględnienia wniosku skarżącej, ograniczając się w uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia do stwierdzenia, że powstanie należności skarżącej było spowodowane niezawiadomieniem we właściwym terminie o śmierci męża, a także zwracając uwagę na możliwość rozłożenia na raty należności. Oprócz tego, w odpowiedzi na skargę, niejako uzupełniając swoją argumentację przedstawioną w zaskarżonej decyzji organ zauważył, że udokumentowane wydatki w gospodarstwie domowym skarżącym, nie przekraczają uzyskiwanych przez nią dochodów, w związku z tym jest ona w stanie spłacić swoje należności. Mając na uwadze powyższe stwierdzić należy, że odnosząc się do wniosku skarzącej Prezes KRUS przede wszystkim uchybił swoim obowiązkom w zakresie ustalenie zaistnienia przesłanek, o których mowa w art. 41 a ust. 1 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu, nie czyniąc właściwych ustaleń odnośnie sytuacji skarżącej materialno-bytowej skarżącej, a w dalszej kolejności nie uzasadnił w sposób właściwy podjętego rozstrzygnięcia. Jak stanowi powołany wyżej art. 41 a ust. 1 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu podjęcie rozstrzygnięcia w przedmiocie umorzenia możliwe jest w przypadku uzasadnionym ważnym interesem zainteresowanego, a okolicznościami, które w tym wypadku muszą być brane pod uwagę są możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego. Przytoczony przepis nie precyzuje co należy rozumieć pod pojęciem ważnego interesu zainteresowanego, niemniej jednak zwrócenie uwagi na konieczność rozważenia w ramach tej przesłanki między innymi możliwości płatniczych wnioskodawcy wskazuje na to, że w tym wypadku należy rozważyć jego sytuację materialno-bytową, która ma w tym wypadku doniosłe znaczenie. Realizując nakazy płynące z art. 7 i art. 77 K.p.a., a więc czyniąc zadość podstawowej zasadzie rządzącej postępowaniem administracyjnym – tj. zasadzie prawdy materialnej, organ prowadzący postępowanie w przedmiocie umorzenia należności winien podjąć więc wszelkie możliwe działania, zmierzające do właściwego i pełnego ustalenia możliwości płatniczych wnioskodawcy. W tym celu winien więc zebrać odpowiedni materiał dowodowy, a także dokonać jego właściwej oceny, zgodnie z zasadami logiki i doświadczenia życiowego. W niniejszej sprawie Prezes KRUS uchybił tym obowiązkom, jako że dokonując oceny sytuacji materialno-bytowej skarżącej oraz jej możliwości płatniczych ograniczył się w zasadzie do prostego zestawienia deklarowanych i udokumentowanych wydatków oraz dochodów, pomijając, właściwy kontekst tych okoliczności, a także dopasowując zakres poczynionych ustaleń do przyjętego a priori założenia, w zakresie wydanego rozstrzygnięcia. I tak, wydając decyzję z [...] grudnia 2018 r. organ rozważając sytuację skarzącej, w ramach dochodów w jej gospodarstwie domowym uwzględnił dochody syna z uzyskiwanej renty rodzinnej, pomimo tego, że w tym czasie syn skarzącej renty już nie pobierał, o czym organ wiedział. Tak więc przyjęty przez niego obraz sytuacji materialnej był nierzeczywisty i już w momencie rozstrzygania oderwany od stanu faktycznego sprawy. Oprócz tego w uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia pojawiło się stwierdzenie odnośnie tego, że sytuacja materialna skarżącej, choć trudna, to nie odbiega od od przeciętnej sytuacji dochodowej emerytów i rencistów w środowisku wiejskim. Takie stwierdzenie, zwłaszcza w kontekście uwzględnienia w dochodach świadczenia syna, którego w tym czasie już nie pobierał, jawi się nie tylko jako przedwczesne, ale również niepoparte żadnymi racjonalnymi argumentami. Nie sposób jest bowiem przyjąć, że dochody zdecydowanej większości emerytów, nawet w stosunkach wiejskich, kształtują się na tak niskim poziomie, jak to sugeruje organ. Rozpatrując ponownie sprawę, w następstwie złożenia przez skarżącą wniosku w tym przedmiocie, organ przyznając już fakt zmniejszenia dochodu w gospodarstwie domowym skarżącej i określając go na poziomie 616,04 zł na osobę stwierdził, że wobec tego, iż udokumentowane wydatki to tylko 294 zł, pod ich odliczeniu, na członka rodziny pozostaje ciągle 466,61 zł. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Prezes KRUS, poza przytoczeniem wyżej wymienionych danych, w ogóle nie odniósł się do możliwości płatniczych skarżącej, natomiast jedynie w odpowiedzi na skargę stwierdził, że kwota 466,61 zł na osobę miesięcznie, umożliwia spłatę należności, jako że stanowi nadwyżkę dochodów nad wydatkami. Ustosunkowując się do powyższego, na wstępie należy zauważyć, że uzasadnienie zaskarżonego rozstrzygnięcia, w zakresie uzasadnienia faktycznego i prawnego, jako zdawkowe i fragmentaryczne, nie odpowiada wymogom, jakie w tym zakresie określa art. 107 § 3 K.p.a. Wszelkie motywy, którymi kierował się organ wydając decyzję powinny być bowiem zawarte w jej uzasadnieniu. Za niedopuszczalną należy uznać sytuację, w której okoliczności te są przytaczane w odpowiedzi na skargę, która jest jedynie pismem procesowym, złożonym w postępowaniu sądowym. Strona powinna poznać motywy podjęcia skierowanej do niej decyzji z treści tejże decyzji. Nie ma też możliwości jej uzupełniania w jakimkolwiek zakresie. Tymczasem organ w niniejszej sprawie, w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji przytoczył i to wybiórczo jedynie suche fakty, stanowiące zestawienie liczbowe kwot dochodów i wydatków, po czym nie odniósł się ani do kompletności tych danych, ani ich znaczenia w kontekście ustawowych przesłanek umorzenia. Oprócz tego, czyniąc ustalenia faktyczne w sprawie, organ ograniczył się, zwłaszcza w zakresie ponoszonych wydatków, do stwierdzenia, że wysokość wydatków udokumentowanych to 294,90 zł. Mając jednak na względzie zasady logicznego rozumowania i doświadczenia życiowego stwierdzić należy, że nie sposób jest przyjąć, iż wydatki bytowe obejmują jedynie tzw. wydatki udokumentowane, tj. przeznaczone na opłaty za media czy też zakup ratalny podstawowego sprzętu AGD. Bez wątpienia skarżąca musi ponosić też koszty zakupu żywności leków czy też środków czystości, co organ w tym wypadku pominął. Tymczasem nawet w składanym oświadczeniu skarżąca określiła swoje wydatki na kwotę 800 zł miesięcznie. Podobnie w przypadku syna skarżącej nie sposób jest przyjąć, mając na uwadze przeciętny poziom wydatków bytowych, że wydatki na pobyt i studia w K. finansuje jedynie ze stypendium socjalnego, w wysokości 350 zł, uzupełniane pomocą od matki, która sama utrzymuje się ze świadczenia rentowego w minimalnej wysokości, co sugeruje organ. Takie stanowisko nie znajduje uzasadnienia w kontekście doświadczenia życiowego. Tak więc ustalenia organu w zakresie sytuacji skarżącej są niepełne, a zaprezentowana ocena dowodów zebranych w tym zakresie dowolna. W ponownie przeprowadzonym postepowaniu organ więc w sposób kompleksowy odniesie się do sytuacji materialnej skarżącej, oceniając wszelkie jej aspekty. W tym celu przede wszystkim jednoznacznie ustali czy skarżąca rzeczywiście pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym ze swoim synem, studiującym i uczącym się poza miejscem zamieszkania. Jeżeli fakt ten zostanie potwierdzony, to wówczas niezbędne będą ustalenia w zakresie rzeczywistej sytuacji materialnej i dochodów syna skarżącej. W tym celu przydatne będzie między innymi dokonanie analizy jego zeznania podatkowego za 2018 r., które może przyczynić się do bliższego ustalenia jego ewentualnych innych źródeł dochodów. Jeżeli zaś organ ustali, że skarżąca prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, to wówczas dokona analizy jej sytuacji materialno-bytowej, uwzględniając wszelkiego rodzaju wydatki, a nie tylko te, na potwierdzenie których skarżąca przedstawiła faktury i rachunki. Dopiero po dokonaniu wyżej wskazanych ustaleń organ będzie mógł rozważyć kwestię zaistnienia przesłanek zwolnienia, z art. 41 a ust. 1 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniach, a w sytuacji ich stwierdzenia, podejmie rozstrzygnięcie, w ramach uznania administracyjnego. Rozstrzygając w przedmiocie wniosku skarżącej Prezes KRUS uzasadni, w sposób jasny i konkretny swoje stanowisko, w odniesieniu do całokształtu okoliczności sprawy, uwzględniają jej kontekst w szerszym aspekcie niż tylko sposób powstania dochodzonych od skarżącej należności, który nie budzi wątpliwości. Mając na uwadze powyższe Sąd, z uwagi na wskazane wyżej uchybienia, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a i lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302, ze zm.), uchylił zaskarżoną decyzję. Na marginesie niniejszych rozważań, w kontekście wniosku pełnomocnika organu, o zasądzenie kosztów postepowania, w razie oddalenia skargi, zaznaczyć jedynie należy, że zgłoszony w tym przedmiocie wniosek nie znajduje podstawy prawnej w regulacjach P.p.s.a. i jako taki jest całkowicie bezzasadny. Zgodnie bowiem z art. 200 P.p.s.a., w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, zwrot kosztów postępowania przysługuje wyłącznie skarżącemu, w razie uwzględnienia jego skargi. Prawo takie nie przysługuje zaś organowi, którego aktu lub czynność, bądź bezczynność, była przedmiotem oceny sądu.