I SA/Rz 320/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący S.WSA Jarosław Szaro, Sędzia WSA Małgorzata Niedobylska, Sędzia NSA Jacek Surmacz /spr./, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 25 sierpnia 2022 r. sprawy ze skarg J.B. i W.B. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Rzeszowie z dnia 30 marca 2022 r., nr 1801-IEW.711.1.2022 w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie zarzutów dotyczących egzekucji administracyjnej 1) uchyla zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w D. z dnia 9 grudnia 2021 r., nr 1803-SEW.711.2.2021, 2) zasądza od Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Rzeszowie na rzecz skarżących J.B. i W.B. solidarnie kwotę 614 (sześćset czternaście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 30 marca 2022r. nr 1803-I E W.711.1.2022 Dyrektor Izby Administracji Skarbowej, po rozpatrzeniu zażalenia J. i W. B. (dalej: Skarżący) na postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w [...] z dnia 9 grudnia 2021r. nr 1803-SEW.711.2.2021, w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie zarzutów dotyczących prowadzenia egzekucji administracyjnej – utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie. Z treści zaskarżonego postanowienia oraz akt postępowania wynika, że Skarżący w dniu [...] grudnia 2012r. nabyli samochód, na którym Naczelnik Urzędu Skarbowego w [...] ustanowił zastaw skarbowy, zabezpieczający zaległości osoby trzeciej w podatku od towarów i usług za I i II kwartał 2011r. Po wszczęciu postępowania egzekucyjnego w stosunku do Skarżących, wnieśli oni zarzuty oparte na art. 33 §1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji ( Dz. U. z 2021r. poz. 735 ze zm. ) – zwanej dalej ustawą, w zakresie braku doręczenia upomnienia oraz tytułu wykonawczego, a także wygaśnięcie zobowiązania zabezpieczonego zastawem na skutek przedawnienia. Naczelnik Urzędu Skarbowego w [...] odmówił wszczęcia postępowania w sprawie zarzutów, twierdząc że środek ten nie przysługuje Skarżącym, którzy nie są zobowiązanymi, a jednie nabywcami przedmiotu obciążonego zastawem skarbowym. Po rozpatrzeniu zażalenia Skarżących, ocenę tę podtrzymał organ odwoławczy argumentując, że legitymację do wniesienia zarzutu w postępowaniu egzekucyjnym posiada jedynie zobowiązany, przeciwko któremu wystawiono tytuł wykonawczy i dokonano czynności egzekucyjnych. Podmiotowi, będącemu w dniu zajęcia rzeczy właścicielem rzeczy obciążonej zastawem skarbowym, przysługuje jedynie prawo wniesienia sprzeciwu na postawie art 27j ustawy. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie, Skarżący, wnosząc o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz poprzedzającego je postanowienia Naczelnika Urzędu Skarbowego w [...], zarzucili zaskarżonemu postanowieniu naruszenie: - art. 61a §1 w zw. z art. 123 i 124 ustawy z dnia14 czerwca 1960 –Kodeks Postępowania Administracyjnego ( Dz. U. z 2021r. poz. 2052 ze zm. ) – dalej: k.p.a. poprzez ich nieprawidłowe zastosowanie i wydanie postanowienia w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie prowadzenia egzekucji administracyjnej, zamiast wszczęcia przedmiotowego postępowania; - art. 28 k.p.a. w zw. z art. 33 §1 ustawy poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że stroną w przedmiotowym postępowaniu nie może być aktualny właściciel rzeczy obciążonej zastawem skarbowym, a jedynie pierwotnie zobowiązany; - art. 28 k.p.a. poprzez nieprawidłowe przyjęcie, że Skarżącym nie przysługuje przymiot strony postępowania; - art. 6 i 7 k.p.a., art. 138 §1 w zw. z art. 144 k.p.a. oraz art. 18 i art. 54 § 5 ustawy w zw. z art. 2, art. 7 Konstytucji RP, art. 1a pkt 20, art. 33 §1, art. 29 § 1, art. 38 ustawy poprzez ich niewłaściwie zastosowanie - naruszenie art. 7, 8 i 77 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez niedostateczne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy, niewyczerpujące zebranie i nierozpatrzenie przez Organ całego materiału dowodowego, skutkujące wydaniem postanowienia nie tylko naruszającego obowiązujące przepisy prawa, ale przede wszystkim nieuwzględniającego interesu społecznego i słusznego interesu obywateli, kładącego nacisk na instrumenty przymusu, a nie na argumenty racjonalne, reguły prawne oraz zasady współżycia społecznego. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2021 r. poz. 137) kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień, bądź innych aktów lub czynności wymienionych w art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329) dalej: P.p.s.a., sprawowana jest w oparciu o kryterium zgodności z prawem. Natomiast w myśl art. 134 § 1 P.p.s.a., Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (wyjątek przewidziany przez ustawodawcę w przedmiotowej sprawie nie zachodzi). W tak zakreślonych granicach kontroli legalności zaskarżonego postanowienia Sąd uznał wniesioną skargę za zasadną, jednakże z przyczyn jedynie częściowo zbieżnych z wnioskami wywiedzionymi w treści skargi. Oceniając, sporną w sprawie, kwestię środków ochrony przysługujących w postępowaniu egzekucyjnym nabywcy przedmiotu objętego zastawem skarbowym, należy w pierwszej kolejności podkreślić, że stan prawny w tej kwestii uległ zasadniczej zmianie, a wykładnia znowelizowanych przepisów dokonywana w aspekcie zasad ogólnych postępowania administracyjnego oraz powołanych w treści skargi konstytucyjnych zasad prawnych, przemawia za odstąpieniem od dotychczasowej praktyki ograniczania, osobom nie będącym zobowiązanymi, a jedynie właścicielami przedmiotu objętego zastawem skarbowym, możliwości podejmowania obrony swoich praw, do wnoszenia niektórych tylko środków zaskarżenia - na rzecz rozszerzenia katalogu tychże środków. Jak zasugerowano w treści skargi, prawo nabywców rzeczy obciążonej do wniesienia szerokiego katalogu środków zaskarżenia – m. in. zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym skierowanym do rzeczy obciążonej, było już na gruncie poprzedniego stanu prawnego wywodzone z istniejącego po stronie dłużnika rzeczowego interesu prawnego ( I SA/Ol 36/22). Zauważyć jednak zależy, że wraz ze zmianą stanu prawnego od 30 lipca 2020r., nie ma potrzeby czynienia tego rodzaju wykładni, gdyż istnieje wyraźny pozytywny przepis przyznający dłużnikom rzeczowym zakres ochrony prawnej analogiczny jak przysługujący osobom zobowiązanym. Ustawą z dnia 11 września 2019r. – o zmianie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz niektórych innych ustaw ( Dz. U. z 2019r. poz. 2070) – dalej: ustawa nowelizująca, wprowadzono od 30 lipca 2020r. do ustawy przepis art. 27i normujący podstawy formalne prowadzenia egzekucji w stosunku do właściciela przedmiotu objętego hipoteką przymusową bądź zastawem skarbowym. Przepis ten brzmi : §1. Jeżeli prawo własności rzeczy lub inne prawo majątkowe obciążone zastawem skarbowym lub hipoteką przymusową zabezpieczającymi należność pieniężną i odsetki z tytułu niezapłacenia jej w terminie zostało przeniesione na inny podmiot, podstawą do prowadzenia egzekucji z tej rzeczy lub prawa majątkowego jest: 1) tytuł wykonawczy wystawiony na zobowiązanego; 2) kolejny tytuł wykonawczy wystawiony zgodnie z art. 26ca § 1 pkt 2. § 2. Tytuł wykonawczy, o którym mowa w § 1 pkt 1 lub 2, jest podstawą do prowadzenia egzekucji z rzeczy lub prawa majątkowego obciążonych zastawem skarbowym lub hipoteką przymusową również kosztów upomnienia i kosztów egzekucyjnych. § 3. W egzekucji z rzeczy lub prawa majątkowego obciążonych zastawem skarbowym lub hipoteką przymusową podmiot, o którym mowa w § 1, uczestniczy na prawach zobowiązanego. Przepis art. 27e § 4 stosuje się odpowiednio. Powołany przepis w §3 wyraźnie stawowi, że nabywca rzeczy obciążonej zastawem skarbowym, w egzekucji z tej rzeczy uczestniczy "na prawach zobowiązanego" - co w ocenie Sądu oznacza wprost, że zakres praw przysługujących nabywcy rzeczy objętej zastawem skarbowym, w granicach w jakich egzekucja dotyczy tej rzeczy, został zrównamy z zakresem praw przysługujących zobowiązanemu. Tym samym traci na znaczeniu dotychczasowa praktyka orzecznicza odwołująca się do różnicy pomiędzy zobowiązanym - osobą ponoszącą osobistą odpowiedzialność całym majątkiem z tytułu obowiązku, którego nie wykonała w terminie - a dłużnikiem rzeczowym tj. późniejszym nabywcą rzeczy obciążonej zastawem skarbowym, który ponosi odpowiedzialność ograniczoną wyłącznie do rzeczy objętej zastawem skarbowym czy hipoteką. Wyraźne bowiem, mocą znowelizowanych przepisów, przyznano nabywcom rzeczy obciążonych prawa, jakie przysługują zobowiązanym. W ocenie Sądu treść przywołanego przepisu w sposób wyraźny świadczy o tym, że wolą ustawodawcy było rozszerzenie katalogu środków ochrony prawnej dłużnika rzeczowego. Analogiczny wniosek wynika zarówno z pozostałych przepisów ustawy nowelizującej, jak i uzasadnienia przedstawionego do projektu tej ustawy. Z dodanego ustawą nowelizującą przepisu art. 37c. § 1 ustawy, wyraźnie wynika, że rozporządzenie rzeczą lub prawem majątkowym po ich zajęciu nie ma wpływu na dalszą egzekucję z tej rzeczy lub prawa majątkowego. Nabywca rzeczy lub prawa majątkowego może uczestniczyć w egzekucji z tej rzeczy lub prawa majątkowego na prawach zobowiązanego. Czynności egzekucyjne podjęte w ramach tej egzekucji są skuteczne wobec zobowiązanego i nabywcy rzeczy lub prawa majątkowego. W uzasadnieniu projektu ustawy w części dotyczącej w/w przepisu ustawy wskazano wyraźnie, że "...projektowane zmiany mają na celu doprecyzowanie w jednoznaczny sposób skutków prawnych rozporządzenia rzeczą lub prawem majątkowym - po ich zajęciu. O zakazie rozporządzania zajętą rzeczą lub prawem majątkowym zobowiązany jest pouczany w zawiadomieniu o zajęciu rzeczy lub prawa majątkowego. W proponowanym art. 37c § 1 wyraźnie wskazano, że w przypadku rozporządzenia zajętą rzeczą lub prawem majątkowym, możliwe jest kontynuowanie egzekucji z tej rzeczy lub prawa majątkowego, jakby do rozporządzenia w ogóle nie doszło. Takie rozporządzenie rzeczą (sprzedaż, zamiana, darowizna), po jej zajęciu, nie niweczy skutków umowy zawartej między zobowiązanym a nabywcą, jednakże egzekucję prowadzi się dalej, jakby do zawarcia umowy nie doszło, a więc na podstawie dotychczasowego tytułu wykonawczego. Nabywca rzeczy lub prawa majątkowego może uczestniczyć w egzekucji z tej rzeczy lub prawa majątkowego na prawach zobowiązanego; będą mu przysługiwały środki ochrony prawnej analogiczne jak zobowiązanemu. Czynności egzekucyjne podjęte w ramach tej egzekucji (po zajęciu rzeczy lub prawa majątkowego) są skuteczne zatem w odniesieniu do zobowiązanego i nabywcy." W ocenie Sądu, wyżej wskazane przepisy oraz szerzej opisane w uzasadnieniu do projektu ustawy intencje ustawodawcy wyraźnie wskazują, że celem nowelizacji było doprecyzowanie zasad prowadzenia egzekucji z nabytych przez osoby trzecie przedmiotów majątkowych objętych zastawem skarbowym i hipoteką przymusową, z jednoczesnym zapewnieniem nabywcom tych przedmiotów rozszerzonego katalogu ośrodków ochrony prawnej, poprzez zrównanie ich ochrony prawnej z sytuacją prawną zobowiązanego. Wbrew podnoszonym w treści postanowienia wątpliwościom, co do braku ratio legis przyznawania nabywcom szerokiego katalogu możliwości podjęcia obrony w tym możliwości wniesienia zarzutów, opisane działanie ustawodawcy wpisuje się w sposób logiczny w katalog konstytucyjnych zasad prawnych, w tym w konstytucyjną zasadę ochrony własności. Priorytetem demokratycznego państwa prawnego nie jest bowiem ściągnięcie należności publiczno-prawnych z pominięciem kwestii sprawiedliwości społecznej, ale ściągniecie tychże należności od właściwych podmiotów, w sposób nie pozbawiający ich realnych i skutecznych środków obrony prawnej przed arbitralnym działaniem organów państwa. Także historyczne odniesienie się do procesu kształtowania się w orzecznictwie sądów administracyjnych poglądów na zakres praw dłużnika rzeczowego wywodzony z jego interesu prawnego, skłania do wniosku o dokonanej nowelizacji przepisów będącej kontynuacją procesu rozszerzania ochrony prawnej dłużników rzeczowych. Biorąc powyższe pod uwagę, a także dostrzegając zawarte w treści skargi odwołanie do poczucia sprawiedliwości społecznej oraz zasadę prowadzenia postępowania administracyjnego w sposób budzący zaufanie obywateli do organów państwa, należy podkreślić, że w sytuacji przedawnienia się zaległości podatkowej w stosunku do głównego zobowiązanego, odmówienie dłużnikowi rzeczowemu – w obronie przysługującej mu niewątpliwie własności - możliwości ubiegania się o samo wszczęcie postępowania zmierzającego do rozważenia zarzutu przedawnienia zobowiązania, nie tylko nie honoruje wyżej opisanych zasad, ale wyraźnie w nie godzi. Zaufanie do organów państwa buduje się bowiem poprzez konsekwentne egzekwowanie należności, które jednak uwzględniać musi możliwość podjęcia przez obywatela obrony swoich praw, która to możliwość nie będzie jedynie iluzoryczna, ale dostosowana do realiów konkretnej sprawy. Dlatego interpretując wolę ustawodawcy w duchu wspomnianych zasad, należy skłonić się do wniosku, że prawo nabywcy rzeczy obciążonej do udziału w egzekucji na prawach przysługujących zobowiązanemu, obejmuje również wnoszenie takich samych środków prawnych zmierzających do obrony, jakie w tym samym postępowaniu przysługiwałyby zobowiązanemu. Kolejną kwestią wymagającą szerszego omówienia, jest zastosowanie opisanych wyżej znowelizowanych przepisów w przedmiotowej sprawie. Wezwanie Skarżących do zapłaty doręczone zostało adresatom 14 lipca 2020r., a po bezskutecznym upływie wyznaczonego terminu, w dniach 12 maja 2021r. oraz 14 czerwca 2021r. wystawiono kolejne tytuły wykonawcze przeciwko obojgu Skarżącym. Wobec tego, zastosowanie w sprawie mają przepisy ustawy w nowym brzmieniu, obowiązującym od 30 lipca 2020r., w tym wprowadzone mocą art 1 ust. 16 ustawy nowelizującej przepisy art. 27i i art. 37c §1 ustawy, dające nabywcom rzeczy obciążonych szerszy – właściwy zobowiązanym - zakres uprawnień w toku egzekucji prowadzonej do przysługującej im rzeczy. Niezależnie od powyższego, niejako na marginesie, należy podkreślić że na doniosłość prawą omawianej nowelizacji – zwłaszcza w zakresie dotyczącym praw nabywców rzeczy i praw majątkowych obciążonych zastawem skarbowym lub hipoteką przymusowa – wskazuje też przepis przejściowy ustawy nowelizującej – art. 13 ust 4., który w postępowaniu egzekucyjnym wszczętym i niezakończonym przed dniem wejścia w życie ustawy nowelizującej, prowadzonym na podstawie tytułu wykonawczego wystawionego na zobowiązanego, do egzekucji z rzeczy lub prawa majątkowego obciążonego zastawem skarbowym lub hipoteką przymusową, które zostało przeniesione na inny podmiot, nakazuje stosować ustawę w brzmieniu nadanym jej ustawa nowelizującą. Tego rodzaju przepis przejściowy, świadczy o istotnym znaczeniu dokonanej nowelizacji. Biorąc powyższe pod uwagę, należy uznać za błędne stanowisko organu w kwestii zastosowania art. 33 ustawy wyłącznie do zobowiązanego w rozumieniu art. 1 pkt 20 ustawy. Skoro bowiem szczegółowo opisane wyżej przepisy art. 27i §3 i art. 37c§1 ustawy nakazują traktować nabywców rzeczy i praw majątkowych, obciążonych zastawem skarbowym bądź hipoteką, w egzekucji dotyczącej tego przedmiotu majątkowego – na prawach przysługujących zobowiązanym – to nie znajduje podstawy prawnej argumentacja odmawiająca traktowania Skarżących wedle tych samych zasad, które dotyczą zobowiązanych. Oczywistym jest, że zgodnie z art. 1 pkt 20 ustawy Skarżący zobowiązanymi, w myśl powołanego przepisu nie są, to jednak z mocy szczegółowo opisanych wyżej przepisów art. 27i §3 i art. 37c§1 ustawy, w egzekucji skierowanej do będącego ich własnością przedmiotu majątkowego, objętego zastawem skarbowym – przysługują im takie same środki prawne, jakie w analogicznej sytuacji przysługiwałyby zobowiązanemu. Skoro zatem nie ma wątpliwości, że zarzuty są środkiem obrony który przysługuje w toku egzekucji zobowiązanemu – w przedmiotowej sprawie to samo prawo przyznać należy Skarżącym. Rozpatrując ponownie wniosek Skarżących, organ I instancji weźmie pod uwagę wynikający z opisanych wyżej znowelizowanych przepisów nakaz traktowania nabywców przedmiotów majątkowych, objętych zastawem skarbowym, na prawach przysługujących zobowiązanym oraz dokona rozważań w kwestii zarzutów wniesionych przez Skarżących, tak jakby byli oni zobowiązanymi w prowadzonej sprawie. Uprawnienia właściwe zobowiązanym przysługują Skarżącym w zakresie, w jakim egzekucja dotyczy będącego ich własnością samochodu i służą obronie tej własności. Nie ograniczają się jednak do możliwości wniesienia sprzeciwu z art. 27j ustawy, ale odpowiadają środkom ochrony prawnej przysługującym zobowiązanym. W związku z powyższym, Sąd na mocy art. 145 §1 pkt 1lit. c oraz art. 135 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji. O kosztach orzeczono na postawie art. 200 i art. 205 § 2 P.p.s.a. Na koszty postępowania składają się: uiszczony wpis od skargi w kwocie 100 zł; wynagrodzenia pełnomocnika Skarżących w wysokości 480 zł - art. 14 §1 ust. 1 pkt c Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawych ( tj. 2018 poz. 265) oraz uiszczona opłata skarbowa od pełnomocnictw w kwocie 34 zł.