I SA/Rz 371/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący S. WSA Jarosław Szaro / spr./ Sędzia WSA Małgorzata Niedobylska Asesor WSA Jacek Boratyn Protokolant sekr. sąd. Aleksandra Baczyńska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 czerwca 2018 r. sprawy ze skargi M. B. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za poszczególne okresy lat 2006-2013 uchyla zaskarżoną decyzję. Przedmiotem skargi M. B. jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział (zwanego dalej ZUS) z dnia [...] marca 2018 r. nr [...], o odmowie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za poszczególne okresy lat 2006-2013. Decyzją z dnia [...] grudnia 2017 r. nr [...], ZUS odmówił M. B. umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy i FGŚP za poszczególne okresy lat 2006-2013. Od tej decyzji M. B. złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy wskakując, że jest ona nietrafna i przedwczesna dlatego wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy. ZUS decyzją z dnia [...] marca 2018 r. nr [...] - utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] grudnia 2017 r. W uzasadnieniu wskazał, że w okresie od 15.02.1999 r. do 12.06.2013 r. M. B. prowadził działalność gospodarczą, na podstawie wpisu do Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej - "Roboty budowlane związane ze wznoszeniem budynków mieszkalnych i niemieszkalnych". Z tego tytułu ww. miał ustawowy obowiązek opłacania należnych składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy i FGŚP. Ponieważ nie wywiązał się on z tego obowiązku w sposób prawidłowy, na jego koncie powstało zadłużenie. Odnośnie obecnej sytuacji osobistej i materialnej M. B. organ odwoławczy ustalił, że nie prowadzi on działalności gospodarczej, osiąga dochód z tytułu pobieranego świadczenia emerytalnego w kwocie 1744,68 zł miesięcznie oraz nie posiada dochodów z innych źródeł. Organ odwoławczy podał, że we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy M. B. nie wykazał dochodu żony, oraz dołączył wyrok z dnia 29.04.2013 r. o rozdzielności majątkowej z żoną Z. B. Ww. oświadczył, że posiada zobowiązania pieniężne w Urzędzie Skarbowym w K. na kwotę 371 522,97 zł na dowód czego dołączył zaświadczenie o niezaleganiu w podatkach z dnia 30.01.2018 r. wystawione przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w K. Ww. określił stałe wydatki związane z utrzymaniem na kwotę 500 zł miesięcznie, opłaty eksploatacyjne na kwotę 400 zł oraz związane z leczeniem na kwotę 170 zł. Na dowód ponoszenia kosztów z tytułu leczenia ww. przedłożył fakturę za leki w kwocie 184,87 zł. W oświadczeniu podał, że nie posiada on nieruchomości oraz pojazdów. Z przedłożonego oświadczenia wynika, że ww. nie korzysta z pomocy społecznej. Należności z tytułu składek są dochodzone w trybie egzekucji administracyjnej przez Dyrektora Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oraz Komornika Sądowego. Nadto ustalono, że ww. nie posiada wierzytelności. Powyższy stan faktyczny został ponownie przeanalizowany i oceniony w oparciu o przesłanki, warunkujące umorzenie należności, wynikające z art. 28 ust. 2 i ust. 3 oraz art. 28 ust. 3a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2017 r., poz. 1778 ze zm.; zwanej dalej u.s.u.s.). Organ odwoławczy zwrócił uwagę, że w przypadku M. B. nie zachodzą szczególne okoliczności, z których wynikałoby, że nie tylko w obecnej chwili nie ma możliwości odzyskania należności, ale również w przyszłości takiej możliwości nie będzie. Wskazał, że należności z tytułu składek są dochodzone przez Dyrektora Oddziału ZUS oraz Komornika Sądowego. Zwrócono uwagę, że na chwilę obecną żaden organ egzekucyjny nie umorzył postępowania egzekucyjnego ze względu na nieściągalność. W związku z powyższym nie została spełniona podstawowa przesłanka warunkująca umorzenie należności, jaką jest - stwierdzenie ich całkowitej nieściągalności i brak jest podstaw zarówno formalnych oraz merytorycznych dla podjęcia decyzji o umorzeniu należności z tytułu składek. Wobec nie stwierdzenia całkowitej nieściągalności zadłużenia, organ ponownie rozpatrzył wniosek M. B. w oparciu o inną podstawę prawną, dającą możliwość umorzenia zadłużenia z tytułu składek, pomimo braku całkowitej nieściągalności. Podstawę tę stanowi art. 28 ust. 3a u.s.u.s. zgodnie z którym należności z tytułu składek ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia, mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Do przepisu tego zostały wydane przepisy wykonawcze, tj. rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r. Nr 141, poz.1365), które szczegółowo precyzuje, co należy uznać za uzasadnione przypadki, w rozumieniu ww. przepisu. W myśl § 3 ust. 1 pkt 1-3 ww. rozporządzenia, Zakład może umorzyć należności z tytułu nieopłaconych składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności ZUS wyjaśnił przy tym, że stwierdzenie użyte w ww. przepisie "jeżeli zobowiązany wykaże" oznacza, że ciężar udowodnienia omawianych przesłanek spoczywa na dłużniku. Organ odwoławczy stwierdził, ze w przypadku M. B. ponownie nie stwierdzono żadnej z wyżej opisanych przesłanek, ponieważ: Ad 1) Nie wykazał on, że spłata zadłużenia pozbawi go możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Z ustaleń wynika, że ww. aktualnie posiada dochód z tytułu pobieranego świadczenia emerytalnego w kwocie 1744,68 zł miesięcznie. Świadczy to o tym, iż dysponuje on środkami finansowymi umożliwiającymi spłatę zadłużenia, które nie musi nastąpić jednorazowo, ale może być rozłożona na raty dostosowane do jego możliwości płatniczych. Ww. oświadcza przy tym, że nie korzysta z pomocy społecznej. Wszystkie te fakty potwierdzają, że jego sytuacji nie można uznać za zagrażającą zaspokojeniu podstawowych potrzeb życiowych. Na potwierdzenie ponoszonych comiesięcznych kosztów ww. przedstawił jedynie fakturę za leki na kwotę 184,47 zł. W ocenie organu fakt ponoszenia wydatków związanych z utrzymaniem, nie może stanowić przesłanki do umorzenia należności. Organ odwoławczy podał, że trudno byłoby przyjąć, aby w postępowaniu w przedmiocie umorzenia należności składkowych ZUS na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z § 3 ww. rozporządzenia był obarczony obowiązkiem zbierania dowodów na okoliczność istnienia wspomnianych przesłanek. W świetle ww. regulacji, to ubiegający się o umorzenie należności z tytułu ubezpieczeń społecznych ma wykazać, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, gdyż pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. Ad 2) M. B. nie wykazał, że poniósł jakieś straty materialne w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić go możliwości dalszego prowadzenia działalności. Nie przedstawił on bowiem żadnych dokumentów na potwierdzenie zaistnienia ww. zdarzeń. Ad 3) M. B. nie wykazał również wystąpienia przewlekłej choroby lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej go możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Ww. wskazuje wprawdzie na problemy zdrowotne związane z jego leczeniem na dowód czego przedstawił fakturę za leki, jednakże ta przesłanka ma zastosowanie jedynie do takich sytuacji, kiedy choroba dłużnika lub któregoś z członków jego rodziny uniemożliwia całkowicie uzyskiwanie dochodu. Zatem nie wystąpiła przesłanka pozwalająca na umorzenie należności z tytułu składek z uwagi na sytuację zdrowotną zobowiązanego. Wobec braku dowodów również nie jest możliwe umorzenie należności w oparciu o tę przesłankę. W ocenie organu, umorzenie należności w przedmiotowej sytuacji skutkowałoby przejęciem przez Zakład ryzyka i odpowiedzialności związanych z prowadzoną przez wnioskodawcę działalnością gospodarczą, co pozostaje w sprzeczności z interesem społecznym rozumianym jako interes podmiotów regularnie opłacających składki, które nie mogą ponosić konsekwencji za innych niewywiązujących się z tego obowiązku. Dlatego, powołane przez M. B. w ww. wniosku argumenty nie mogą stanowić podstawy dla umorzenia należności. Podsumowując, w ocenie organu odwoławczego w niniejszej sprawie nie ziściły się przesłanki wynikające zarówno z przepisów ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, jak również rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, zarówno traktowanych indywidualnie jak i w powiązaniu, na gruncie - możliwej do dokonania w oparciu o zaoferowane przez wnioskodawcę oraz zgromadzone z urzędu dowody - oceny jego sytuacji życiowej. M. B. skierował do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie skargę na decyzję ZUS z dnia [...] marca 2018 r. wnosząc o jej zmianę w całości oraz uchylenie decyzji z dnia [...].12.2017 r. i umorzenie w całości należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, ewentualnie o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, a także o dopuszczenie i przeprowadzenie w toku niniejszego postępowania dowodu z zaświadczenia lekarskiego dr n. med. R. J. z dnia 10.04.2018 r., celem udowodnienia, że skarżący z powodu niedowładu kończyny dolnej - po udarze prawej półkuli w 2015 r. - jest niezdolny do pracy od 2015 r. W uzasadnieniu skargi podniesiono, że zaskarżona decyzja jest nietrafna, albowiem z zebranego materiału dowodowego wynika, iż wobec skarżącego zachodzą przesłanki warunkujące umorzenie przedmiotowych należności. W szczególności M. B. zwrócił uwagę, że prawomocnym postanowieniem Sądu Rejonowego w K. z dnia 29 kwietnia 2013 r. sygn. akt [...] ustanowiono rozdzielność majątkową skarżącego z Z. B. z dniem 1.I.2011 r., wynikającą z zawarcia przez nią związku małżeńskiego w dniu 23.X.1982 r. W chwili obecnej skarżący pozostaje z Z. B. w separacji faktycznej. Wskazał, że od daty wydania ww. postanowienia nie ma żadnego majątku, w szczególności lokalu mieszkalnego, czy też wierzytelności. Podał, że z zaświadczeń o zaległościach podatkowych Naczelnika Urzędu Skarbowego z dnia 30.I.2018 r. wynika, że zalega z zapłatą należności podatkowych w łącznej kwocie 371.522,97 zł. W następstwie wniosku Urzędu Skarbowego, od 2013 r. skarżącemu zakazano prowadzenia działalności gospodarczej. Natomiast z zaświadczenia lekarskiego dr n. med. R. J. z dnia 10.04.2018 r. wynika, że skarżący z powodu niedowładu kończyny dolnej - po udarze prawej półkuli w 2015 r. - od 2015 r. jest niezdolny do pracy. Z powyższych okoliczności wynika, że: - świadczenie emerytalne skarżącego wystarcza mu tylko na zaspokojenie jego podstawowych minimalnych potrzeb, - obecny stan majątkowy skarżącego uniemożliwia prowadzenie przeciwko niemu postępowania egzekucyjnego, - spłacanie przedmiotowych należności nawet w minimalnych ratach pozbawiłoby skarżącego środków na leczenie i niezbędną opiekę. W odpowiedzi na skargę ZUS wniósł o jej oddalenie, z przyczyn wskazanych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny miał na uwadze, co następuje: Skarga jest uzasadniona i musi skutkować uchyleniem zaskarżonej decyzji. Organ, wbrew obowiązkowi wynikającemu z art. 7 kpa nie wyjaśnił należycie wszystkich okoliczności mających znaczenie dla załatwienia sprawy z uwzględnieniem słusznego interesu obywateli. Należy zgodzić się z organami, że w sprawie na obecnym etapie postępowań toczących się w celu zaspokojenia roszczeń organów rentowych wobec skarżącego wynikłych z niepłacenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych nie zaistniały przesłanki do umorzenia tych należności określone w art. 28 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Przepis ten stanowi, bowiem jak słusznie podniosły organy, że należności te mogą być umarzane w przypadku ich całkowitej nieściągalności, jednocześnie w przepisie art.28 ust.3 usus egzemplifikując przypadki , kiedy stan ten zachodzi. Żadna z przesłanek opisanych w tym drugim przepisie w sprawie nie zaistniała, więc w tym zakresie argumenty organu i treść rozstrzygnięcia rozważana tylko w tym zakresie jest prawidłowa. Umorzenie należności może jednak nastąpić również z przyczyn opisanych w przepisie art. 28 ust.3a usus, a więc w uzasadnionych przypadkach mogą być umarzane w przypadku braku ich całkowitej nieściągalności , jeżeli jednocześnie zachodzą przesłanki opisane w wydanym w wykonaniu delegacji ustawowej Rozporządzeniu Ministra Gospodarki, pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Przesłanki zawarte w tym rozporządzeniu organy podały rozważaniom w celu ustalenia czy zaistniały w sprawie niniejszej i czy mogą być podstawą umorzenia należności skarżącego M. B. Przesłanka wskazana w rozporządzeniu to wykazanie przez zobowiązanego, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Kluczowe zatem znaczenie ma niemożność zapłaty należności przy czym powiązane jest to z przyczynami określonymi przykładowo w kolejnych trzech punktach tego przepisu. Aby prawidłowo zastosować ten przepis konieczne zatem jest prawidłowe ustalenie sytuacji zarówno majątkowej jak i osobistej zadłużonego , czyli określenie jego stanu majątkowego, przychodów , możliwości uzyskiwania przychodów jako jego aktywów a także wydatków jakie musi ponosić na utrzymanie, bez poniesienia których nie jest w stanie zaspokoić swoich podstawowych potrzeb życiowych, jak też potrzeb swojej rodziny. Nieprawidłowe ustalenia co do któregokolwiek z tych elementów będą co do zasady skutkować brakiem możliwości kompleksowej oceny sytuacji dłużnika, a tym samym wpływać będą na nieprawidłowe rozważania co do zasadności umorzenia należności. Tylko prawidłowe ustalenia co do możliwości płatniczych zobowiązanego mogą stanowić podstawę prawidłowej decyzji. W przedmiotowej sprawie organy w dużej mierze prawidłowo oceniły sytuacje majątkową i przychody skarżącego. Wskazały na brak majątku i stałe źródło przychodu w postaci świadczenia emerytalnego. Analizując jednak możliwości spłaty zobowiązań przez skarżącego odniosły się do możliwości pozyskiwania przez niego dalszych dochodów z pracy bądź też organizowania działalności gospodarczej czy organizowania pracy innym osobom. W tym zakresie ich ustalenia są jednak co najmniej nieprecyzyjne i charakteryzują się brakiem odpowiedniej wnikliwości i wszechstronności. W trakcie postepowania skarżący wskazywał na swój stan zdrowia, podnosząc że cierpi na schorzenia układu naczyniowego, a także problemy z poruszaniem się ( oświadczenie z dnia 27.11.2017 r. ), jak też wskazując niezdolność do pracy. Ponadto wskazywał , na zakaz prowadzenia działalności gospodarczej orzeczony wobec niego przez sąd. Tych okoliczności organ właściwie nie wyjaśnił . Dodatkowo aktualnie skarżący przedstawił zaświadczenie lekarskie o niezdolności do pracy. W tej sytuacji rolą organu było kompleksowe rozważenie tych okoliczności i wskazanie czy skarżący może podjąć prace czy też inną działalność w aspekcie przedstawionych zaświadczeń i wniosków . Organ w uzasadnienie decyzji zasadniczo nie wskazał czy skarżący może pracować czy też nie, wskazując jedynie, że może on prowadzić działalność gospodarcza w której będzie występował jako organizator pracy, a nie wykonywał ją osobiście. Takie twierdzenie nie jest jednak poparte żadnymi dowodami. Nie jest bowiem wykazane, że skarżący z uwagi na schorzenia na które cierpi może prowadzić działalność gospodarczą. Nie budzi bowiem wątpliwości ogólne stwierdzenie, że choroby, które uniemożliwiają wykonywanie zatrudnienia mogą również uniemożliwiać prowadzenie działalności gospodarczej poprzez np.: brak odporności na stres czy niemożność przemieszczania się. Jakkolwiek skarżący powoływał się na swoje schorzenia w aspekcie braku możliwości wykonywania zatrudnienia to jednak zakład ubezpieczeń społecznych dostrzegając inne możliwości uzyskiwania zarobku powinien poczynić ustalenia co do rzeczywistej możliwości ich wykorzystania przez skarżącego. Jakkolwiek to skarżący ma wykazać brak możliwości spłaty, to jednak organ rentowy nie może ograniczyć postępowania dowodowego tylko do dowodów przełożonych przez ubiegającego się o ulgę, jeżeli dostrzega, że dla jego rozstrzygnięcia istotne będą także inne okoliczności. Powinien w takim przypadku wezwać skarżącego o przedstawienie koniecznych dowodów. Odnośnie możliwości prowadzenia działalności gospodarczej organ nie przedstawił żadnych argumentów odnośnie podnoszonej okoliczności orzeczonego zakazu jej prowadzenia przez M. B. W tym zakresie organ powinien również uwzględnić zaświadczenie lekarskie jakie M. B. przedłożył do skargi co do możliwości wykonywania pracy. Reasumując powyższe rozważania należy wskazać ,że organ przy ponownym rozpatrywaniu sprawy odniesie się do złożonych zaświadczeń lekarskich i na ich podstawie ustali czy skarżący cierpi na chorobę przewlekła uniemożliwiająca mu podjęcie pracy ale tez prowadzenie działalności gospodarczej , jak też odniesie się do argumentu wskazanego we wniosku o ponowne rozpatrzeni sprawy, że w roku 2013 zakazano mu prowadzenia działalności gospodarczej na wniosek urzędu skarbowego. Odnieść się również powinien do ogółu zadłużenia skarżącego. Dopiero prawidłowe i pełne ustalenia w tym zakresie pozwolą na kompleksowa ocenę przesłanki z § 3 oporządzenie a tym samym będą mogły stanowić podstawę do wydania opartej o uznanie administracyjne decyzji. Należy przy tym pamiętać ,że nawet przyjęcie przez organ zaistnienia przesłanek do umorzenia należności nie oznacza jego obowiązku do umorzenia tychże, przy czym decyzja odmowna w takim przypadku musi być szczegółowo uzasadniona w tym aspekcie sprawy dlaczego pomimo zaistnienia przesłanek organ jednak odmawia umorzenia. Uznanie administracyjne nie może być bowiem dowolne ale musi zostać również uzasadnione. Z tych względów sąd uchylił zaskarżoną decyzję w oparciu o przepis art. 145 § 1 pkt 1 lit.c ppsa.