I SA/Rz 376/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Piotr Popek po rozpoznaniu w dniu 28 sierpnia 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu J. Z. na postanowienie referendarza sądowego z dnia 13 lipca 2018 r. I SA/Rz 376/18 w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi J. Z. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...] marca 2018 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za okresy od września do grudnia 2013 r. p o s t a n a w i a utrzymać zaskarżone postanowienie w mocy. Skarżący J. Z. wezwany do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 12 459,00 zł, zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Uzasadniając zgłoszone żądanie podał, że utrzymuje się wyłącznie z umów zleceń, z których osiąga dochód od 200 do 500 zł miesięcznie. Zobowiązania natomiast określił na kwotę do 500 zł miesięcznie. W odpowiedzi na wezwania dodatkowego oświadczenia wskazał, że nie posiada tytułu prawnego do budynku, w którym mieszka; nie jest nigdzie zameldowany, a podany w skardze adres jest wyłącznie adresem korespondencyjnym. Posiada dwoje dzieci – syna w wieku 34 lat i córkę w wieku 14 lat, względem której ciążą na nim obowiązki alimentacyjne w kwocie 2 000 zł. Wyjaśnił, że nie ponosi kosztów związanych z opłatami za media, żywność czy lekarstwa, gdyż wyżywienie i dach nad głową zapewniają mu znajomi. Nie korzysta ze świadczeń z pomocy społecznej, nie jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna, nie prowadzi działalności gospodarczej. Nie posiada on również pojazdów mechanicznych. Wskazał, że nie posiada żadnego majątku, ani w kraju ani za granicą, natomiast na pomoc prawną nie wydatkował jeszcze żadnych środków. Postanowieniem z dnia 13 lipca 2018 r. I SA/Rz 376/18 referendarz sądowy odmówił przyznania wnioskodawcy prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Referendarz sądowy wyjaśnił, że w jego ocenie wnioskodawca nie wykazał przesłanek określonych w art. 246 § 1pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 1302, dalej: P.p.s.a.). Zdaniem referendarza sądowego analiza danych przedstawionych przez Skarżącego, w szczególności oświadczenie w zakresie osiąganych dochodów i ponoszonych wydatków jawi się jako niewiarygodne. Pomimo okoliczności niedoli nie korzysta ze świadczeń pomocy społecznej, nie jest osobą bezrobotną, co zapewniłoby dostęp do bezpłatnych świadczeń zdrowotnych. Referendarz sądowy wskazał także, że Skarżący był również wspólnikiem spółek cywilnych "A" s.c., "B" s.c. oraz prowadził jednoosobową działalność gospodarczą. W złożonym oświadczeniu wnioskodawca pominął swoją aktywność jako propagator medycyny niekonwencjonalnej, autor publikacji książkowych, z których osiąga dochody z praw autorskich, jako członek zarządu "C", czy prezes zarządu "B" s.c. We wniesionym sprzeciwie Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Podniósł, że Sąd rozstrzygający przedmiotowy wniosek winien ocenić sytuację materialną wnioskodawcy na dzień złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy, nie zaś jego domniemaną i hipotetyczną sytuację materialną. Wyjaśnił, że udzielił obszernych i wyczerpujących wyjaśnień w zakresie wszystkich wskazanych kwestii. Podniósł także, że referendarz sądowy nie dokonał analizy przedłożonych dokumentów i nie odniósł się do wniosków wynikających z ich lektury. Skarżący odniósł się również do jego partycypacji w organach spółek. Wskazał także, że należne mu majątkowe prawa autorskie zostały przekazane nieodpłatnie na rzecz prowadzącej działalność non profit "C". Podał, że do [...] lutego 2018 r. pełnił nieodpłatnie funkcję Prezesa Zarządu w spółce kapitałowej – "D" Sp. z o.o. Skarżący podniósł również, że referendarz sądowy nie odniósł się do faktów potwierdzających jego złą sytuację materialną, która w jego ocenie, uzasadnia przyznanie mu prawa pomocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje: Art. 260 § 1 i 2 P.p.s.a. stanowi, że rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach takich wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a Wojewódzki Sąd Administracyjny orzeka, jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., prawo pomocy może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy jest przeznaczona dla osób znajdujących się w stanie ubóstwa, dla których poniesienie jakichkolwiek kosztów sądowych jest niemożliwe, bowiem wiązałoby się z niemożnością zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych ich rodzin. W związku z tym, iż w przypadku przyznania prawa pomocy koszty udzielonej pomocy pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach szczególnie uzasadnionych, ograniczonych do sytuacji, gdy strona skarżąca nie ma jakichkolwiek możliwości pokrycia tych kosztów z posiadanych dochodów lub z dochodów możliwych do osiągnięcia. Jednocześnie w sytuacji, gdy oświadczenie zawarte we wniosku jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy lub budzi wątpliwości, referendarz sądowy – na podstawie art. 255 p.p.s.a. – ma prawo wezwania takiej osoby do złożenia dodatkowego oświadczenia uzupełniającego, jak i potwierdzającego wykazywane przez nią okoliczności. Taka sytuacja miała miejsce w rozpoznawanej sprawie. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego podkreśla się (por. postanowienie z 30 listopada 2005 r., sygn. akt II FZ 781/05, publ. cbosa), że stwierdzenie wystąpienia przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy wymaga zestawienia wysokości środków, jakimi strona dysponuje z wysokością kosztów, do których zobowiązana jest na danym etapie postępowania. Ciężar wykazania tych przesłanek spoczywa na stronie skarżącej. Ocena przytoczonych przez nią okoliczności należy natomiast do Sądu (por. postanowienie NSA z 14 lutego 2005 r., sygn. akt FZ 760/04, publ. cbosa). Wbrew zarzutom Skarżącego, instytucja zwolnienia od kosztów sadowych jest sformalizowana i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowoadministracyjnego (art. 199 p.p.s.a.). Zdaniem Sądu, referendarz sądowy prawidłowo uznał, że Skarżący nie wykazał spełnienia przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Analizując złożone przez wnioskodawcę oświadczenia oraz dokumenty należy stwierdzić, że nie są one pełne i precyzyjne, co skutkuje niemożliwością dokonania rzetelnej oceny możliwości ponoszenia przez niego kosztów sądowych. Z informacji przedstawionych we wniosku wynika, że łączny miesięczny dochód skarżącego wynosi 200 - 500 zł netto, natomiast miesięczne jego wydatki kształtują się na poziomie około 2 500 zł. Wydatki Skarżącego przewyższają więc kwotę osiąganych dochodów. Okoliczność ta wzbudza poważne wątpliwości co do prawdziwości przedstawionych informacji i rodzi pytanie o źródła czerpania przez Skarżącego środków na pokrycie tychże wydatków. Skarżący, wskazując we wniosku o przyznanie prawa pomocy swój miesięczny dochód, podał kwotę od 200 do 500 zł. Zdaniem Sądu, brak jest przejrzystości w podanych przez skarżącego danych, co do wysokości oraz źródeł uzyskiwanego miesięcznego dochodu. W sytuacji więc, gdy Skarżący składa wyjaśnienia i dokumenty w sposób wybiórczy, mało precyzyjny, to musi się liczyć z negatywną oceną swojego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zdaniem Sądu, referendarz sądowy zasadnie uznał, że wnioskodawca nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania w przedmiotowej sprawie. Stanowisko takie podziela również Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu, który w wyroku z dnia 16 października 2012 r. w sprawie Piętka przeciwko Polsce (skarga nr 34216/07) wskazał, że od stron ubiegających się o zwolnienie od kosztów sądowych oczekuje się dołożenia staranności i współpracy z sądem. W szczególności, kiedy prowadzone postępowanie o zwolnienie od kosztów dotyczy przedstawienia sądowi, w zakreślonym terminie, dowodów dotyczących sytuacji finansowej strony, niezłożenie wymaganych wyjaśnień w zakreślonym terminie oznacza brak podstaw do przyznania zwolnienia od kosztów sądowych. Na obecnym etapie postępowania jedynym kosztem, do którego poniesienia skarżący jest zobowiązany, jest kwota wpisu od skargi. Podniesione wyżej okoliczności przemawiają za odmową przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, bowiem Skarżący nie wykazał w sposób wyczerpujący, że nie jest w stanie zgromadzić środków na poniesienie kosztów sądowych – wpisu od skargi w wysokości 12 459,00 zł. W odniesieniu natomiast do twierdzeń Skarżącego podnoszonych w sprzeciwie, że należne mu majątkowe prawa autorskie zostały przekazane nieodpłatnie na rzecz prowadzącej działalność non profit "C" – okoliczność ta nie została potwierdzona chociażby stosowną umową darowizny, bądź też potwierdzeniem przelewu wykonanym na konto Fundacji. Przedłożony do oświadczenia wyciąg z rachunku bankowego również nie potwierdza okoliczności darowizny. Dodać należy, że sam Skarżący w złożonym oświadczeniu w pkt 10 podał, że "nie dokonywał żadnych darowizn w okresie od 2012 r.". Oświadczenie to w sposób jednoznaczny podważa twierdzenia Skarżącego odnoszące się do przekazanych darowizn. W ocenie Sądu oświadczenie Skarżącego należało uznać za budzące wątpliwości, a zatem niewiarygodne, aby na jego podstawie dokonać właściwej oceny sytuacji materialnej, w jakiej obecnie się znajduje. Podkreślenia wymaga fakt, że to do Skarżącego, jako osoby zainteresowanej w uzyskaniu prawa pomocy, należało wykazanie, że zachodzą wobec niego ustawowe przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W tych okolicznościach nie sposób przyznać Skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym i tym samym pośrednio przerzucić cały ciężar poniesienia kosztów sądowych na innych współobywateli. Przerzucenie całego ciężaru poniesienia kosztów sądowych na budżet państwa w tej sytuacji stanowiło by naruszenie art. 84 Konstytucji RP. Państwo w swojej polityce społecznej i gospodarczej uwzględnia bowiem zasadę powszechnego i równego partycypowania w daninach publicznych. Podkreślić należy, że instytucja prawa pomocy, która ma gwarantować stronie możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi nie tylko odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony, ale także od zasady powszechnego i równego partycypowania w daninach publicznych, do których zalicza się wszelkie opłaty sądowe. Skoro przyznanie takiej pomocy skutkuje wydatkami z budżetu państwa, to korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami (por. postanowienie NSA z dnia 4 lipca 2013 r., sygn. akt II GZ 324/13). Podkreślić też należy, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów. Wymóg ponoszenia kosztów sądowych nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości (postanowienie NSA z dnia 25 kwietnia 2013 r., sygn. akt II OZ 313/13). Mając na uwadze powyższe okoliczności Sąd, działając na podstawie art. 246§ 1 pkt 2 i art. 260 § 1 i § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.