I SA/Rz 482/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący S. WSA Piotr Popek, Sędzia WSA Grzegorz Panek /spr./, Sędzia WSA Jacek Boratyn, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 9 września 2021 r. sprawy ze skargi J.F. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] maja 2021 r., nr [...] w przedmiocie stanowiska wierzyciela w sprawie zarzutów zobowiązanego 1) uchyla zaskarżone postanowienie, 2) zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącego J.F. kwotę 597 (pięćset dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. J. F. (dalej: skarżący lub zobowiązany) poddał kontroli Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] maja 2021 r. nr [...]. Utrzymano nim w mocy postanowienie Prezydenta Miasta z dnia [...] lutego 2021 r. nr [...], którym: 1) uznano za nieuzasadniony zarzut zobowiązanego dotyczący przedawnienia, nieistnienia obowiązku, niedopuszczalności egzekucji, niespełnienia w tytule wykonawczym wymogu określonego w art. 27 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, 2) uznano za uzasadniony zarzut braku uprzedniego doręczenia zobowiązanemu upomnienia. Z przedłożonych Sądowi akt sprawy wynikało, że decyzją z dnia [...] października 2018 r. nr [...], skierowaną do "J. F.", Prezydent Miasta uznał, że kwota wypłacona w okresie od dnia 1 marca 2008 r. do dnia 31 października 2017 r. w wysokości 17.748 zł jest nienależnie pobranym świadczeniem, wypłaconym po śmieci uprawnionej do zasiłku pielęgnacyjnego A. F., a ponadto zobowiązał "J. F." do zwrotu tej kwoty wraz z ustawowymi odsetkami naliczonymi od dnia 1 kwietnia 2008 r. W piśmie z dnia 28 czerwca 2019 r. Prezydent Miasta, powołując się na art. 15 § 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (dalej powoływanej w skrócie: "u.p.e.a."), wezwał "J.F." do zapłaty ww. kwoty. W dniu 13 lipca 2020 r. wystawił tytuł wykonawczy nr [...], którym objęto należność wynikającą z ww. decyzji. W piśmie z dnia 6 sierpnia 2020 r. J. F. wniósł zarzuty w sprawie prowadzenia postępowania egzekucyjnego: pominięcia dopełnienia wymagania określonego w art. 15 § 1 u.p.e.a., tj. doręczenia zobowiązanemu upomnienia; przedawnienia dochodzonej należności; wskazanie w tytule wykonawczym wadliwej daty doręczenia zobowiązanemu upomnienia, które nigdy nie zostało mu doręczone, podobnie jak decyzja, na podstawie której egzekwowane jest rzeczona należność. Wskazał też, że nie był świadomy otrzymywania tych środków po śmierci żony, a zużył je na bieżące utrzymanie. W dniu 4 września 2020 r. doprecyzował zarzuty, powołując się na odnośne przepisy art. 33 § 1 u.p.e.a., a to zawarte w punktach: 1 - przedawnienie i nieistnienie obowiązku, 2 - brak wymagalności obowiązku, 6 - niedopuszczalność egzekucji, 7 - brak uprzedniego doręczenia upomnienia, 10 - niespełnienie w tytule wykonawczym wymogu określonego w art. 27 u.p.e.a. Postanowieniem z dnia [...] września 2020 r. nr [...], Prezydent Miasta sprostował ww. decyzję w zakresie oznaczenia imienia strony, zastępując imię "J." imieniem "J.". Opisanym wyżej postanowieniem z dnia [...] lutego 2021 r. Prezydent Miasta uznał za nieuzasadnione zarzuty przyporządkowane do art. 33 § 1 pkt 1, 2, 6 i 10 u.p.e.a., a za zasadny zarzutu sformułowany na podstawie art. 33 § 1 pkt 7 u.p.e.a. W ocenie Prezydenta egzekwowane zobowiązanie nie uległo przedawnieniu. Termin ten określa przepis art. 30 ust. 3 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych na 3 lata od dnia, w którym decyzja o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń stała się ostateczna, a to miało miejsce dnia 8 listopada 2018 r. Obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego wynika z art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 5 cyt. ustawy, a egzekucja tych świadczeń jest realizowana zgodnie z art. 30 ust. 7 ww. ustawy. Za uzasadniony uznano zarzut braku uprzedniego doręczenia zobowiązanemu upomnienia. Doręczenia zastępczego dokonano bowiem na nieaktualny adres jego zamieszkania, a przesyłka zaadresowana była z błędnie oznaczonym imieniem zobowiązanego. W takiej sytuacji organ uznał, że doręczenia zobowiązanemu upomnienia nie dokonano. Niemniej, za niezasadny uznano zarzut niepodania w tytule wykonawczym daty doręczenia upomnienia, tj. spełnienia wymagania określonego w art. 27 u.p.e.a. Formalnie data taka została w tytule wykonawczym wskazana (10 lipca 2019 r.). Organ podał, że odwołanie się przez zobowiązanego do regulacji Kodeksu cywilnego o bezpodstawnym wzbogaceniu i zużyciu pobranych środków nie mogły być uwzględnione; nie znajdowały w sprawie zastosowania. W zażaleniu zarzucono brak podstawy formalno-prawnej do skierowania sprawy do postępowania egzekucyjnego na podstawie kwestionowanego tytułu wykonawczego wobec naruszenia przez Prezydenta Miasta art. 15 § 1 u.p.e.a., brak wykazania faktycznego terminu doręczenia zobowiązanemu upomnienia, a także sprzeczność pkt 2 rozstrzygnięcia z treścią uzasadnienia postanowienia w zakresie odnoszącym się do wymagania określonego w art. 27 § 1 pkt 12 u.p.e.a. Zobowiązany podkreślił, że nie brał udziału w postępowaniu w sprawie decyzji zobowiązującej go do zwrotu świadczenia, decyzję skierowano do osoby o innym imieniu, a ponadto nie wysłano jej na jego adres zamieszkania, tylko adres, pod którym mieszkała jego zmarła żona. Podkreślił, że nie był zorientowany, że organ pomocy społecznej przesyłał na jego rachunek bankowy pieniądze, a nie pobierał wyciągów z rachunku. Przelewy takie były realizowane przeszło 10 lat. Otrzymane środki zużył na własne utrzymanie. Prowadzenie egzekucji i zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego pozbawia go środków do życia. W ocenie odwołującego się, postępowanie egzekucyjne winno ulec umorzeniu. Opisanym na wstępie postanowieniem Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało zaskarżone rozstrzygnięcie w mocy. Organ odwoławczy zwrócił w pierwszej kolejności uwagę na zmianę stanu prawnego, jaka została wprowadzona na mocy ustawy z dnia 11 września 2019 r. o zmianie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 2070) i konieczność rozpoznania zarzutów na podstawie dotychczas obowiązujących przepisów. Następnie podano, że zarzuty w sprawie prowadzenia postępowania egzekucyjnego zostały enumeratywnie wymienione w art. 33 § 1 u.p.e.a. Zgodnie z art. 34 § 1 u.p.e.a. organ egzekucyjny rozpatruje po uzyskaniu stanowiska wierzyciela w zakresie zgłoszonych zarzutów, z tym, że w zakresie zarzutów, o których mowa wart. 33 pkt 1-5 i 7 stanowisko wierzyciela jest dla organu egzekucyjnego wiążące. Kolegium wskazało, że zarzut nieistnienia egzekwowanego obowiązku nie był zasadny, ponieważ obowiązek ten wynika z decyzji Prezydenta Miasta z dnia [...] października 2018 r., sprostowywanej w zakresie imienia zobowiązanego postanowieniem tego organu z dnia [...] września 2020 r. Niezasadny okazał się też zarzut przedawnienia, ponieważ ww. decyzja stała się ostateczna dnia 8 listopada 2018 r., a od tej daty nie upłynął jeszcze okres 3 lat. Niezasadny był również zarzut niedopuszczalności egzekucji, ponieważ jest ona dopuszczalna pod względem podmiotowym i przedmiotowym. Tytuł wykonawczy spełnia także wymagania określone w art. 27 u.p.e.a., ponieważ zawiera datę doręczenia zastępczego upomnienia. Wprawdzie wątpliwość budzi prawidłowość wskazanej daty, ponieważ 10 lipca 2019 r. to data powtórnego awizowania, a nie zastępczego doręczenia. Niemniej jednak data jako taka została wskazana. Nie stwierdzono ponadto, aby doszło do odroczenia terminu wykonania obowiązku albo aby obowiązek był niewymagalny z innego powodu, bądź też aby spłatę należności rozłożono na raty. Zasadny okazał się natomiast zarzut niedoręczenia zobowiązanemu upomnienia. W skardze J. F., domagając się uchylenia zaskarżonych postanowień i orzeczenia o kosztach postępowania, zarzucił naruszenie: 1. art. 15 § 1 u.p.e.a. skutkujące brakiem podstawy formalnoprawnej do skierowania sprawy do postępowania egzekucyjnego, 2. art. 15 § 1 w zw. z art. 27 u.p.e.a poprzez przyjęcie, że bezpodstawne twierdzenie organu o wskazaniu terminu doręczenia skarżącemu upomnienia zamieszczone w treści tytułu wykonawczego spełnia warunki formalno-prawne wdrożenia postępowania egzekucyjnego, 3. art. 30 ust. 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że pomimo 3 letniego okresu przedawnienia żądania zwrotu nienależnie wypłaconego świadczenia rodzinnego od marca 2008 r. do października 2017 r. decyzja o ich zwrocie wydana 8 listopada 2018 r. stanowi podstawę dochodzenia zwrotu tych świadczeń wraz z wyliczonymi należnościami odsetkowymi, 4. art. 409 Kodeksu cywilnego przez pominięcie, że nie mając świadomości o dalszym przelewaniu przez MOPR w K. na jego konto bankowe świadczenia rodzinnego przyznanego zmarłej żonie zużył świadczenie to na potrzeby codzienne związane z ponoszeniem jednoosobowo zwiększonych bezproduktywnych i konsumpcyjnych kosztów codziennego utrzymania, przeto obowiązek zwrotu, jako osoby nie będącej wzbogaconą, wygasł. Skarżący zwrócił uwagę, że zaskarżone postanowienie nie odnosi się do wszystkich podniesionych przez niego w zażaleniu zarzutów, w tym przedawnienia i niedopuszczalności egzekucji, a ogranicza do przytoczenia stanowiska Prezydenta Miasta. Zawiera ono także szereg wad, które powinny spowodować ich uchylenie. Organy wprost przyznały o naruszeniu obowiązku określonego w art. 15 § 1 u.p.e.a., co powinno doprowadzić do wyeliminowania obu postanowień z obrotu prawnego i umorzenia postępowania egzekucyjnego. Ponadto dochodzona kwota jest nierealna do wyegzekwowania, ponieważ jego dochód netto wynosi zaledwie 1.3012,98 zł. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczas wyrażone stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje; Skarga zasługiwała na uwzględnienie, ale nie wszystkie sformułowane w niej zarzuty okazały się trafne. Rozpoznanie skargi było przy tym dopuszczalne, ponieważ dotyczy ona sprawy, o jakiej mowa w art. 3 § 2 pkt 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.) dalej określanej skrótem: "p.p.s.a.", w brzmieniu nadanym przez art. 7 ustawy z dnia 11 września 2019 r. o zmianie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz niektórych innych ustaw, a to w związku z art. 25 tej ustawy. Postępowanie sądowe wszczęto skargą nadaną dnia 1 czerwca 2021 r., podczas gdy ustawa z dnia 11 września 2019 r. w zakresie nowego brzmienia art. 3 § 2 pkt 3 p.p.s.a. weszła w życie 30 lipca 2020 r. Na postanowienie w sprawie stanowiska wierzyciela, zgodnie z art. 34 § 2 u.p.e.a., w brzmieniu sprzed nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 11 września 2019 r., stosownie do jej art. 13 ust. 1 tej ustawy, przysługiwało zażalenie. Z przedłożonych Sądowi akt sprawy wynikało, że wobec skarżącego wydano decyzję stwierdzającą nienależne pobranie świadczeń rodzinnych i zobowiązującą do ich zwrotu. Decyzja ta pierwotnie zawierała błędnie oznaczenie imienia zobowiązanego, ale omyłka ta została sprostowana. Stała się ona tytułem egzekucyjnym, na podstawie którego wystawiono skierowany do egzekucji administracyjnej tytuł wykonawczy, w związku z którym skarżący wniósł zarzuty przeciwko prowadzonej egzekucji. Zostały one rozpatrzone przez wierzyciela - Prezydenta Miasta, a w związku z wniesionym zażaleniem także organ nadzorczy - Samorządowe Kolegium Odwoławcze. Z puli sformułowanych zarzutów organy za zasadny uznały tylko jeden - niedoręczenie zobowiązanemu upomnienia, o jakim mowa w art. 15 § 1 u.p.e.a. Pozostałe, dotyczące przedawnienia dochodzonej należności, nieistnienia obowiązku, niedopuszczalności egzekucji, niespełnienia w tytule wykonawczym wymogu określonego w art. 27 u.p.e.a., uznano za niezasadne. W ocenie Sądu kontrolowane postanowienie wydano z naruszeniem przepisów postępowania w zakresie ustalenia daty doręczenia zobowiązanemu upomnienia, które było wynikiem dokonania błędnej wykładni przepisu art. 33 § 1 pkt 10 w zw. z art. 27 ust. 1 pkt 12 u.p.e.a., w brzmieniu sprzed nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 11 września 2019 r. o zmianie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz niektórych innych ustaw. Błędnie przyjęto bowiem, że w tytule wykonawczym podano datę doręczenia zobowiązanemu upomnienia i że tytuł wykonawczy spełnia wymaganie określone w art. 27 ust. 1 pkt 12 u.p.e.a. Stanowisko organów zaprezentowane w kontrolowanych postanowieniach sprowadza się do uznania, że w odnośnej rubryce formularza tytułu wykonawczego można wskazać jakąkolwiek datę, co nie mogło zostać przez Sąd zaakceptowane. Prawidłowa wykładnia ww. przepisów wskazuje, że w tytule wykonawczym należy zawrzeć datę faktycznie dokonanego doręczenia. Skoro zaś organy prawidłowo przyjęły, że upomnienia zobowiązanemu nie doręczono, to bez pominięcia tej okoliczności nie można było twierdzić, że tytuł wykonawczy został poprawnie wypełniony. Skoro bowiem uchybiono obowiązkowi określonemu w art. 15 § 1 u.p.e.a., to nie można było wskazać dnia, w którym takie upomnienie zobowiązanemu doręczono. Wpisanie do tytułu wykonawczego jakiejkolwiek daty kalendarzowej było wadliwe. Wystawiony i doręczony zobowiązanemu tytuł wykonawczy nie zawierał zatem wskazania daty doręczenia mu upomnienia, ponieważ daty takiej nie można było ustalić, a ta zawarta w formularzu nie jest datą faktycznego dokonania tej czynności. Stanowisko wierzyciela i organu nadzorczego w tym zakresie okazało się niezgodne z prawem i naruszające przepis art. 27 ust. 1 pkt 12 u.p.e.a. Powyższe oznaczało, że kontrolowane postanowienie wydano z naruszeniem powołanych przepisów ustawy egzekucyjnej, a to stanowiło podstawę do uchylenia zaskarżonego postanowienia, stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. Ponownie rozpatrując zażalenie zobowiązanego Samorządowe Kolegium Odwoławcze uwzględni wyrażone wyżej stanowisko Sądu. Zbędne było przy tym obejmowanie kontrolą sądowoadministracyjną na podstawie art. 135 p.p.s.a. także rozstrzygnięcia wierzyciela. Naświetlone wyżej okoliczności wynikały z błędnej wykładni przepisów ustawy egzekucyjnej, ale akta sprawy zawierają dostateczny materiał dowodowy, na podstawie którego organ nadzoru będzie mógł dokonać prawidłowej oceny tego zarzutu zobowiązanego. Pozwoli to także organowi egzekucyjnemu na szybsze otrzymanie ostatecznego stanowiska wierzyciela. Pozostałe zarzuty skargi nie zasługiwały natomiast na uwzględnienie. Organy dostatecznie wyjaśniły powody, dla których nie można było uznać, że objęte tytułem wykonawczym zobowiązanie uległo przedawnieniu. Pomiędzy datą, w której decyzja Prezydenta Miasta z dnia [...] października 2018 r. stała się ostateczna, a przystąpieniem do czynności egzekucyjnych, nie upłynął na ówczesny czas termin przedawnienia, wynoszący 3 lata, który określa art. 30 ust. 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Nie zachodziły także powody do uznania, że zobowiązanie nie było wymagalne, ponieważ wymagalność zwrotu zmaterializowała się w dniu ostateczności decyzji. Samą decyzję, jak wynika z akt sprawy, wydano z uwzględnieniem art. 30 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Kolegium należycie wyjaśniło powody uniemożliwiające uznanie egzekucji za niedopuszczalną, tak z przyczyn podmiotowych, jak i przedmiotowych. Nienależnie pobrane świadczenia rodzinne podlegają egzekucji administracyjnej, a należności te podlegają zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi, co także wykona z odnośnych przepisów art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Podnoszone przez skarżącego okoliczności odnoszące się do wysokości jego dochodu nie mogły wywrzeć wpływu na sposób rozpatrzenia przez wierzyciela zarzutów. Mogą one natomiast stanowić podstawę chociażby ubiegania się w odrębnym postępowaniu o ulgę, o jakiej mowa w art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, albo być przedmiotem skargi na czynności egzekucyjne, które naruszałyby ograniczenia lub wyłączenia z egzekucji. Kontrolowane postępowanie dotyczy oceny przez wierzyciela zgłoszonych zarzutów i nie ma ono bezpośredniego wpływu na bieg postępowania egzekucyjnego. Dopiero po zajęciu stanowiska przez wierzyciela zarzuty te będą oceniane przez organ egzekucyjny pod kątem skutków prawnych na dalsze losy postępowania egzekucyjnego, stosownie do art. 34 § 1 i § 4 u.p.e.a. Na poddanym kontroli Sądu etapie postępowania egzekucyjnego brak było podstaw do jego umorzenia przede wszystkim z tego powodu, że postępowanie to nie było/nie jest prowadzone przez organ egzekucyjny, który dopiero oczekuje na stanowisko wierzyciela, aby podjąć dalsze czynności w sprawie, o jakich mowa w art. 34 § 4 u.p.e.a. Sąd nie podzielił stanowiska skarżącego co do pominięcia przez Kolegium oceny zarzutów sformułowanych na podstawie przepisów Kodeksu cywilnego o bezpodstawnym wzbogaceniu. Regulacje te w kontrolowanej sprawie nie mogły być stosowane, ponieważ wynikają one z odmiennych stosunków prawnych, tj. cywilnoprawnych (prywatnoprawnych), a nie publicznoprawnych, jak to ma miejsce odnośnie do świadczeń rodzinnych. Przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych w żadnym miejscu nie wskazują na chociażby odpowiednie stosowanie przepisów Kodeksu cywilnego, zawierając autonomiczne podstawy prawne określające sposób postępowania organu administracji publicznej w celu dochodzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Dlatego dalej idące rozważania na temat bezpodstawnego wzbogacenia i zużycia osiągniętej nienależnie korzyści były całkowicie zbędne i niemogące przyczynić się do końcowego rozpatrzenia sprawy. Z podanych względów Sąd uchylił zaskarżone postanowienie, jako naruszające prawo, stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. w zw. z art. 33 § 1 pkt 10 w zw. z art. 27 ust. 1 pkt 12 u.p.e.a. Zawarte w punkcie 2) wyroku rozstrzygnięcie o kosztach postępowania podjęto na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. oraz § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 265). Złożyły się na nie: wpis od skargi (100 zł), wynagrodzenie pełnomocnika skarżącego (480 zł) oraz opłata skarbowa od złożonego do akt dokumentu pełnomocnictwa przez pełnomocnika skarżącego (17 zł), łącznie 597 zł.