I SA/Rz 485/20

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący S. WSA Piotr Popek, Sędzia WSA Jarosław Szaro /spr./, Asesor WSA Jacek Boratyn, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 21 stycznia 2021 r. sprawy ze skargi J.S. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2020 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej jednocześnie płatnikiem składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy za poszczególne okresy 2013 roku 1) oddala skargę, 2) przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie wynagrodzenie radcy prawnemu K.K. w kwocie 295,20 (dwieście dziewięćdziesiąt pięć i 20/100) złotych, w tym podatek od towarów i usług w kwocie 55,20 (pięćdziesiąt pięć i 20/100) złotych, za pomoc prawną udzieloną z urzędu. J. S. poddał kontroli Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej określanego jako "Zakład") z [.] lipca 2020 r. nr [.] o odmowie umorzenia należności z tytułu składek. Z przedstawionych Sądowi akt sprawy wynikało, że 22 września 2016 r. wpłynął do Zakładu wniosek J.S. o umorzenie zadłużenia z tytułu zaległych składek oraz o rozłożenie na raty pozostałego zadłużenia w postaci odsetek za zwłokę i kosztów upomnienia. Decyzją z [...] listopada 2016 r. Zakład odmówił uwzględnienia wniosku, a decyzją z [...] grudnia 2016 r. utrzymał ww. rozstrzygnięcie w mocy. Na skutek skargi J.S. wyrokiem z 23 marca 2017 r. I SA/Rz 108/17, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie uchylił decyzję Zakładu z [...] grudnia 2016 r. W następstwie decyzją z [...] grudnia 2017 r. Zakład utrzymał w mocy decyzję z [...]listopada 2016 r., ale także i to rozstrzygnięcie zostało uchylone - wyrokiem Sądu z 12 kwietnia 2018 r. I SA/Rz 160/18. W dalszym toku postępowania decyzją z [...]października 2018 r. Zakład ponownie utrzymał w mocy decyzję z [...] listopada 2016 r., ale wyrokiem tut. Sądu z 5 marca 2019 r. I SA/Rz 1209/18 została ona uchylona. Kolejna decyzja Zakładu z [...] sierpnia 2019 r., utrzymująca w mocy decyzję z [...] listopada 2016 r., została uchylona wyrokiem tut. Sądu z 16 stycznia 2020 r. I SA/Rz 752/19 wraz z decyzją I instancji. W aktualnie przeprowadzonym postępowaniu, zakończonym opisaną na wstępie decyzją z [...] lipca 2020 r., Zakład: 1) na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 28 ust. 2 i 3 oraz art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (dalej: usus) odmówił umorzenia należności z tytułuskładek osoby ubezpieczonej będącej jednocześnie płatnikiem składek, w łącznej kwocie 8 762,95 zł, w tym na: a) ubezpieczenia społeczne - z tytułu składek za okres 2-12.2013 r. w kwocie 5 535,68 zł, b) ubezpieczenia zdrowotne - z tytułu składek za okres 2-12.2013 r. w kwocie 2 879,03 zł, c) Fundusz Pracy - z tytułu składek za okres 6-12.2013 r. w kwocie 348,24 zł, 2) art. 83 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 28 ust. 3a i art. 31 i 32 usus oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne odmówił umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność będącą jednocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 8 762,95 zł, w tym na: a) ubezpieczenia społeczne - z tytułu składek za okres 2-12.2013 r. w kwocie 5 535,68 zł, b) ubezpieczenia zdrowotne - z tytułu składek za okres 2-12.2013 r. w kwocie 2 879,03 zł, c) Fundusz Pracy - z tytułu składek za okres 6-12.2013 r. w kwocie 348,24 zł. Organ uznał, że objęte wnioskiem zaległości nie uległy przedawnieniu. Termin przedawnienia, o jakim mowa w art. 24 usus, wynosi 5 lat, ale w odniesieniu do zaległości za okres 2-11.2013 r. uległ on zawieszeniu od dnia doręczenia stronie zawiadomienia o wszczęciu postępowania w sprawie podlegania obowiązkowi ubezpieczeń, co miało miejsce 21 stycznia 2014 r., do dnia, kiedy decyzja stała się ostateczna ([...] maja 2014 r.), a następnie od dnia doręczenia tytułów wykonawczych ([...] lipca 2014 r. do nadal). Natomiast względem zaległości za 12.2013 r. bieg terminu uległ zawieszeniu 29 sierpnia 2017 r. na skutek doręczenia tytułu wykonawczego. Ponadto ww. należności zabezpieczone są od 2 czerwca 2015 r. wpisem hipoteki w księdze wieczystej. W kwestii ustaleń faktycznych podano, że wnioskodawca gospodarstwo domowe prowadzi z żoną, pełnoletnim synem (bezrobotny, bez prawa do zasiłku) oraz dwiema niepełnoletnimi córkami. Nie posiada aktualnie tytułu do ubezpieczeń i nie jest zarejestrowany w urzędzie pracy jako osoba bezrobotna. Źródłem dochodu rodziny jest wynagrodzenie żony (2127 zł), świadczenie wychowawcze (1000 zł), zasiłek rodzinny (400 zł); łącznie 3527 zł. Wśród wydatków stałych wnioskodawca wymienił: czynsz 400 zł, opłaty eksploatacyjne 390 zł, leczenie 500 zł, inne wydatki 360 zł. Przy czym nie wykazano, aby rodzina posiadała zaległości w ich opłacaniu. Oprócz zobowiązania wobec ZUS posiada zobowiązanie z tytułu podatków (240 zł, miesięcznie 60 zł), kredyt w kwocie 90.000 zł (rata 700/760 zł). Jest współwłaścicielem nieruchomości o pow. 1,25 ha, obciążonej hipotekami na rzecz Zakładu oraz banków. W Centralnej Ewidencji Pojazdów i Kierowców figuruje jako właściciel 3 pojazdów (z roku 1994, 1992 i 1986). Rodzina korzysta z pomocy społecznej wyłącznie w zakresie związanym z wychowywaniem dzieci (świadczenia wychowawcze). Wnioskodawca legitymował się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu umiarkowanym, wydanym do 31 stycznia 2020 r., ale obecnie nie ubiega się o przyznanie renty, zaś wnioski zgłaszane we wcześniejszych okresach nie były uwzględnienie. Nie ma również ważnego orzeczenia. W przekonaniu Zakładu w odniesieniu do wnioskodawcy nie zachodzą okoliczności określone w art. 28 ust. 3 usus. Wobec strony nie było prowadzone postępowanie upadłościowe, zadłużenie jest wyższe od kwoty kosztów upomnieniaw postępowaniu egzekucyjnym. Postępowanie egzekucyjne zostało zawieszone 7 stycznia 2016 r. z uwagi na podpisanie umowy o rozłożenie należności z tytułu nieopłaconych składek na raty, ale z uwagi na rozwiązanie umowy 13 października 2016 r. zostało podjęte. W ostatnich 6 miesiącach nie odnotowano wpłat egzekucyjnych. Zaległości zabezpieczono poprzez ustanowienie hipoteki, dzięki czemu istnieje możliwość dochodzenia należności z przedmiotu hipoteki. Z uwagi na toczące się postępowanie egzekucyjne nie można było stwierdzić bezskuteczności egzekucji. Organy egzekucyjne nie stwierdziły braku majątku, z którego można prowadzić postępowanie egzekucyjne. Nie zachodzą wobec wnioskodawcy przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek. Natomiast jeżeli chodzi o przesłanki określone w art. 28 ust. 3a usus oraz rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, organ zaznaczył, że wnioskodawca nie wykazał, aby posiadał zaległości w regulowaniu zobowiązań cywilnoprawnych, w tym opłat eksploatacyjnych w miejscu zamieszkania lub w spłacie kredytu. Nie można zaś tym zobowiązaniom przyznawać preferencji względem należności publicznoprawnych. Instytucja umorzenia należności służy bowiem wsparciu obywateli w zupełnie wyjątkowych okolicznościach i nie może być wykorzystywana do celów preferujących spłatę zaciągniętych kredytów kosztem realizowania zobowiązań publicznoprawnych. Dochód rodziny ma wynosić 3 527 zł, a po opłaceniu stałych kosztów związanych z utrzymaniem w kwocie 1 650 zł oraz innych zobowiązań pieniężnych w kwocie 760 zł (rata kredytu), rodzina dysponuje jeszcze kwotą 1117 zł na zaspokojenie pozostałych potrzeb życiowych. Zakład podkreślił, że przesłanki zbyt ciężkich skutków, o jakich mowa w § 3 ust. 1 ww. rozporządzenia, wykazać powinna strona, czego wnioskodawca nie dopełnił. Ne dołączono do akt dokumentów wskazujących na występowanie trudności w terminowym wywiązywaniu się z podstawowych i bieżących opłat. Można zatem przyjąć, że realizacja tych opłat odbywa się płynnie. Nie potwierdza zatem trwałego lub wyjątkowego charakteru występujących trudności. Ograniczone możliwości płatnicze nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do całkowitego umorzenia zaległości. Trudna sytuacja materialna uniemożliwiająca spłatę długów musi zostać udowodniona. Zgromadzony materiał dowodowy nie daje podstaw do stwierdzenia trwałego ubóstwa oraz uznania, że sytuacja materialna ma charakter definitywny. Wskazane problemy zdrowotne mogą być dodatkowym utrudnieniem w codziennej egzystencji, ale nie stanowią wystarczającej podstawy do umorzenia należności. Organ zwrócił ponadto uwagę, że wiek wnioskodawcy daje pozytywną prognozę odnośnie spłaty zadłużenia w przyszłości. W złożonym do akt orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności wskazano na możliwość podjęcia zatrudnienia w warunkach pracy chronionej. Ponadto wnioskodawca nie ubiega się o rentę, a wcześniejsze wnioski nie były przez organ rentowy uwzględniane. W aktach sprawy nie stwierdzono dokumentów, które trwale wykluczałyby go z rynku pracy. Sytuację, w jakiej się znajduje, uznano jednak za trudną. Niemniej, nie ma ona charakteru definitywnego. Sytuacja ta nie wypełnia przesłanek określonych w § 3 rozporządzenia. W skardze J.S. podkreślił, że nadal jest osobą chorą, a jego stan zdrowia się pogarsza. Pozostaje pod opieką lekarską ze względu na ciężką i nieuleczalną chorobę. Nie może przez to zarejestrować się w urzędzie pracy. Nie posiada własnego dochodu, utrzymują się z wynagrodzenia żony, a rodzina liczy 5 osób. Brakuje mu środków na zakup drogich leków. Uregulowanie zaległości pozbawiłoby go i rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb bytowych. Ostatnio, w czerwcu 2020 r., poniósł dodatkowo straty, ponieważ jego gospodarstwo zostało zalane wodą. Wydana przez Zakład decyzja jest krzywdząca. W odpowiedzi na skargę Zakład wniósł o jej oddalenie. W piśmie procesowym z dnia 28 grudnia 2020 r. pełnomocnik z urzędu skarżącego poparł skargę i wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji. Zarzucił naruszenie przez organ art. 28 ust. 3a usus oraz § 3 ust. 1 pkt 1 ww. rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r., ponieważ wbrew stanowisku organu istnieją podstawy do umorzenia skarżącemu zaległych składek. W ocenie pełnomocnika, organ pominął stan zdrowia wnioskodawcy, jego sytuację materialną, powołując się na uznaniowy charakter decyzji. Pomimo udokumentowania stanu zdrowia organ bezpodstawnie przyjął, że wnioskodawca jest w wieku umożliwiającym spłatę zobowiązań i upatruje możliwości jego powrotu na rynek pracy, co w przekonaniu pełnomocnika nie jest możliwe. Zapadłe rozstrzygnięcie nie uwzględnia wskazań Sądu z wcześniej wydanych wyroków. Dochody rodziny wskazują, że żyje ona na granicy minimum socjalnego. Niezasadnie do oceny sytuacji materialnej rodziny wliczono świadczenia wychowawcze, które w pierwszej kolejności powinny być przeznaczane na zaspokajanie potrzeb dzieci, a nie na spłatę zobowiązań należnych ZUS. W przekonaniu pełnomocnika, wnioski wysnute przez organ na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego są wadliwe. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie. Sąd nie stwierdził, aby kontrolowana decyzja wydana została z naruszeniem przepisów, które uzasadniałoby (wymagałoby) zastosowanie względem niej środków określonych w przepisach art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (dalej: Ppsa). Z uwagi na to, że sprawa z wniosku skarżącego o umorzenie zaległych składek była już kilkakrotnie rozpoznawana przez tut. Sąd i za każdym razem decyzje Zakładu były uchylane z uwagi na stwierdzanie przez Sąd ich wydania z naruszeniem przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy, konieczne było poddanie kontroli zaskarżonej decyzji w pierwszej kolejności przez pryzmat dyspozycji art. 153 Ppsa. Zgodnie z nim, ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. W przekonaniu Sądu kontrolowana obecnie decyzja wydana została z uwzględnieniem wszystkich dotychczasowych wskazań (w tym odnośnie rezultatów postępowania w sprawie renty, wysokości świadczenia wychowawczego, zaspokajania potrzeb bytowych zobowiązanego – ogólnie aktualizacji informacji na temat warunków bytowych i majątkowych rodziny). Poczyniono ustalenia faktyczne, niezbędne do rozpoznania wniosku. Okoliczności faktyczne zostały ustalone w sposób mogący stanowić podstawę wyrokowania. Sytuacja majątkowa, rodzinna i osobista wnioskodawcy została ustalona i nie jest sporna (skarżący nie zarzuca, aby w tym zakresie popełniono błędy), a rozstrzygniecie decyzji mieści się w granicach określonych w przepisach prawa. Skarżący kwestionował w istocie negatywny dla siebie charakter decyzji i błędną ocenę zgromadzonych dowodów (wadliwe wnioski). W ocenie Sądu ustalony stan faktyczny nie dawał podstaw do uznania ziszczenia się którejkolwiek z przesłanek określonych w art. 28 ust. 3 usus. W pełni zasadnie Zakład przyjął, że wobec skarżącego nie zachodzą żadne z podstaw wskazujących na całkowitą nieściągalność, a skarga do tych okoliczności się w ogóle nie odnosi. Wywody organu w tym zakresie zostały szczegółowo przedstawione w uzasadnieniu decyzji (zob. część sprawozdawcza niniejszego uzasadnienia) i ich ponawianie w tym miejscu nie jest konieczne. Argumentom i ustaleniom Zakładu nie sposób bowiem zarzucać uchybień. Dłużnik pozostaje przy życiu, nie oddalono wniosku o ogłoszenie jego upadłości, zaległość zabezpieczono na majątku zobowiązanego, kwota zaległości jest wyższa od kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, organy egzekucyjne nie stwierdziły braku majątku zdatnego do egzekucji. Skarżący nie wykazał również, aby zachodziły wobec niego przesłanki określone w art. 28 ust. 3a usus i ww. rozporządzeniu, pozwalające na umorzenie zaległości pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Sąd podziela trafność rozstrzygnięcia Zakładu także w tym zakresie. Podstawą umorzenia zaległych składek na podstawie ostatnio powołanych przepisów są okoliczności inne niż świadczące o całkowitej nieściągalności, które da się zakwalifikować jako "uzasadnione przypadki". Okoliczności takie należy ocenić przez pryzmat ważnego interesu osoby zobowiązanej (pojmowanego w kategoriach stanu majątkowego i sytuacji rodzinnej) oraz stanu finansów ubezpieczeń społecznych (art. 28 ust. 3b usus oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia). Są to sytuacje przykładowo wyliczone w § 3 ust. 1 rozporządzenia, które poprzez opłacenie należności mogą wywołać zbyt ciężki skutki dla utrzymania koniecznego zobowiązanego i jego rodziny. Należą do nich takie przypadki, jak: niemożność zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych zobowiązanego i jego rodziny na skutek opłacenia należności z tytułu składek; poniesienie strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Niewątpliwie celem regulacji określonej w art. 28 ust. 3a usus oraz w § 3 ust. 1 rozporządzenia jest zabezpieczenie niezbędnego minimum socjalnego zobowiązanego i jego rodziny oraz niedoprowadzanie do niepożądanych z punktu widzenia społecznego skutków (aby koszty społeczne nie okazały się wyższe od korzyści fiskalnych), a wolą ustawodawcy było niedopuszczenie do popadania dłużników w coraz większą biedę i niemożność wyjścia z zadłużeń. Udzielenie ulgi powinno zatem następować przede wszystkim wtedy, gdy odmowa uwzględnienia żądania mogłaby zachwiać podstawami egzystencji danej osoby. Jednak ciężar wykazania okoliczności określonych w § 3 rozporządzenia (przykładowo tam wyliczonych lub innych, które w świetle art. 28 ust. 3a usus można traktować jako "uzasadnione przypadki" mogące wywołać "zbyt ciężkie skutki"), ciąży jednak na osobie ubiegającej się o udzielenie ulgi. Podnoszone przez skarżącego okoliczności dotyczące jego zdrowia i sytuacji majątkowej rodziny analizowane przez pryzmat całościowego zadłużenia i zobowiązań rodziny nie dawały podstaw do uznania wykazania przez niego przesłanek określonych w art. 28 ust. 3a usus oraz w § 3 ust. 1 rozporządzenia. Zasadnie Zakład zwrócił uwagę, że rodzina we własnym zakresie reguluje ujawnione zobowiązania prywatnoprawne związane z utrzymaniem miejsca zamieszkania i bytowaniem. Spłaca przy tym ratę kredytu, której wysokość jest znacząca względem wynagrodzenia żony skarżącego, mającego stanowić podstawowe źródło utrzymania rodziny (stanowi około 1/3 tego wynagrodzenia). Nie można zaś zgodzić się na stan, w którym zobowiązany wybiera, które ze zobowiązań będzie swobodnie regulował i że nie będzie to dotyczyć zobowiązań publicznoprawnych. Taka postawa nie mogłaby zostać zaakceptowana przez Zakład, który został przez ustawodawcę zobowiązany do dbania o stan finansów ubezpieczeń społecznych. Pomimo powoływania się na trudną sytuację zdrowotną (czego Zakład nie zakwestionował) skarżący ubiegał się o przyznanie renty, której jednak nie otrzymał. Lekarze orzecznicy nie uznali więc, że jest niezdolny do podjęcia zatrudnienia, stąd założenia organu o możliwości powrotu zobowiązanego na runek pracy nie jawią się jako nieuzasadnione, lecz mają oparcie w zgromadzonym materiale dowodowym, także w stanowisku prezentowanym w tym zakresie przez skarżącego. Wszak skarżący wyjawił powody, dla których nie ponawia już wniosków o rentę. Trafnie Zakład zwrócił przy tym uwagę, że nawet w ostatnio dołączonym do akt orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności zawarte było wskazanie możliwości podjęcia zatrudnienia w warunkach chronionych. Stan zdrowia skarżącego, pomimo że poważy i łączący się z dolegliwościami, nie został zatem przez uprawnione podmioty uznany za pozbawiającej go możliwości uzyskiwania dochodu. W ocenie Sądu zasadnie do oceny socjalnej rodziny wliczono wysokość świadczeń wychowawczych. Choć są to środki, które rzeczywiście powinny być przeznaczane na wydatki związane z utrzymaniem dzieci, to jednak dzięki takiemu dochodowi rodzice nie muszą już określonych kwot wydatkować na dzieci z własnego dochodu, pochodzącego np. z pracy, ponieważ część wydatków związanych z utrzymaniem dzieci pokrywane jest z budżetu państwa. Kwota świadczeń wychowawczych miała więc znaczenie przy ocenie sytuacji majątkowej rodziny. Podkreślenia wymaga, że podstawą odmownej decyzji było nieziszczenie się przesłanek warunkujących umorzenie zaległych składek. Ocena Zakładu w tym zakresie została przez Sąd oceniona jako prawidłowa i znajdująca odzwierciedlenie w zgromadzonym materiale dowodowym. Decyzja takiej treści nie ma charakteru uznaniowego, lecz związany. Wobec braku przesłanek Zakład nie mógł podjąć innego rozstrzygnięcia aniżeli odmownego. W granicach uznania administracyjnego może swobodnie poruszać się tylko w razie stwierdzenia, że zachodzą odnośnie danej osoby przesłanki uzasadniające umorzenie zaległości, ale sytuacja taka w kontrolowanej sprawie nie zaistniała. Z podanych względów, mając na uwadze art. 151 p.p.s.a., Sąd skargę oddalił.