I SA/Rz 519/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący S. WSA Grzegorz Panek, Sędzia WSA Małgorzata Niedobylska /spr./, Sędzia WSA Tomasz Smoleń, Protokolant sekr. sąd. Sabina Długosz po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 stycznia 2024 r. sprawy ze skargi B.J. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 24 lipca 2023 r., nr UP-534/2023 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 2 maja 2023 r., nr 943/2023, 2) zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz skarżącego B. J. kwotę 497 (czterysta dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Przedmiotem skargi B.J. (dalej: Zobowiązany/Skarżący) jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: ZUS) z 24 lipca 2023 r., nr UP-534/2023, utrzymująca w mocy decyzję ZUS z 2 maja 2023 r., nr 943/2023, o odmowie umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek osoby ubezpieczonej będącej płatnikiem składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Z akt sprawy wynika, że wnioskiem z 15 marca 2023 r. Zobowiązany zwrócił się do ZUS o umorzenie zaległości z tytułu składek powołując się na trudną sytuację materialną oraz zły stan zdrowia. Zobowiązany wskazał, że razem z żoną, która jest jedynym żywicielem rodziny, mają na utrzymaniu dwójkę małoletnich dzieci. Do wniosku załączono: orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, dokumentację medyczną, decyzje Wójta Gminy [...] o przyznaniu specjalnego zasiłku celowego na dofinansowanie do zakupu leków i pokrycia kosztów związanych z leczeniem oraz o przyznaniu świadczenia pieniężnego na zakup posiłku/żywności - kopie, wydruki dot. rat kredytowych. Z przedłożonego oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym wynikało, że Zobowiązany nie pracuje zarobkowo, nie pobiera świadczeń emerytalnych bądź rentowych, nie osiąga dochodów z innych źródeł, korzysta z pomocy społecznej (od 30 kwietnia 2023 r. pobiera zasiłek w łącznej kwocie [...] zł). W zakresie kosztów utrzymania Zobowiązany wskazał, że nie ponosi żadnych stałych wydatków. Poza zadłużeniem w ZUS Zobowiązany posiada inne zobowiązania: z tytułu podatków za 2023 r. w wysokości ok. [...] zł oraz z tytułu zaciągniętych kredytów za 2023 r. w kwocie [...] zł., które spłaca w miesięcznej racie w wysokości [...] zł. Zobowiązany prowadzi gospodarstwo domowe z żoną, która osiąga dochód w kwocie ok. [...] zł (netto). Jest współwłaścicielem domu o pow. 157 m2 położnym w M., posiada samochód [...] z 2010 r. ZUS decyzją z 2 maja 2023 r., nr 943/2023, na podstawie: 1) art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 2 i 3 i art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2022 r. poz. 1009 – dalej: u.s.u.s) - odmówił umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej jednocześnie płatnikiem składek, należności z tytułu składek w części finansowanej przez płatnika składek oraz odsetek za zwłokę od należności z tytułu składek w części finansowanej przez ubezpieczonych w łącznej kwocie [...] zł, w tym na: a) ubezpieczenia społeczne za okres 12/2012, 04/2013-06/2013, 09/2016-12/2016, 06/2017, 10/2017-05/2018, 04/2019-07/2020 w łącznej kwocie [...] zł, w tym z tytułu: składek – [...] zł, odsetek – [...] zł, kosztów upomnienia – [...] zł, b) ubezpieczenie zdrowotne za okres 11/2012-12/2012, 10/2015, 01/2019, 04/2019-07/2020 w kwocie [...] zł, w tym z tytułu: składek – [...] zł odsetek – [...] zł, kosztów upomnienia –[...] zł c) Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres 09/2016-12/2016, 10/2017-05/2018, 04/2019-07/2020 w kwocie [...] zł, w tym z tytułu: składek – [...] zł, odsetek – [...] zł, kosztów upomnienia – [...] zł, 2) art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 3a i art. 32 u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365 – dalej: Rozporządzenie z 2003 r.) – odmówił umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie [...] zł, w tym na: a) ubezpieczenia społeczne za okres 12/2012, 04/2013, 06/2013, 09/2016-12/2016, 06/2017, 10/2017-05/2018, 04/2019-07/2020 w łącznej kwocie [...] zł, w tym z tytułu: składek – [...] zł, odsetek – [...] zł, kosztów upomnienia – [...] zł, b) ubezpieczenie zdrowotne za okres 11/2012, 12/2012, 10/2015, 01/2019, 04/2019-07/2020 w łącznej kwocie [...] zł, w tym z tytułu: składek- [...] zł odsetek – [...] zł, kosztów upomnienia – [...] zł, c) Fundusz Pracy za okres 09/2016-12/2016, 10/2017-05/2018; 04/2019-07/2020 w łącznej kwocie [...] zł, w tym z tytułu: składek – [...] zł, odsetek – [...] zł, kosztów upomnienia – [...] zł. Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie ZUS odniósł się do kwestii przedawnienia należności z tytułu składek wskazując, że zgodnie z art. 24 u.s.u.s. dochodzone należności ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym składka stała się wymagalna. Na podstawie art. 24 ust. 5b u.s.u.s. bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego. Wszczęcie w dniu 11 września 2013r. wobec Zobowiązanego postępowania egzekucyjnego spowodowało, że bieg terminu przedawnienia uległ zawieszeniu i pozostanie zawieszony do zakończenia egzekucji. Okres trwania tego postępowania nie uwzględnia się przy obliczaniu terminu przedawnienia. Uwzględniając powyższe okoliczności Zakład stwierdził, że nie upłynął jeszcze termin, w którym należności mogą być dochodzone. Jako uzasadnienie odmowy umorzenia zaległości ZUS wskazał brak wystąpienia przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne w myśl art. 28 ust. 3 u.s.u.s. oraz brak wystąpienia przesłanek określonych w § 3 ust.1 Rozporządzenia z 2003 r. Organ wskazał, że wobec ww. zaległości jest prowadzone postępowanie egzekucyjne przez Dyrektora Oddziału ZUS w [...], w którego ramach zajęto rachunki bankowe Zobowiązanego. Nie wyczerpano możliwości przymusowego dochodzenia należności, nie stwierdzono braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Aktualna sytuacja finansowa Zobowiązanego nie wyklucza możliwości spłaty zadłużenia w szerszej perspektywie czasowej. Brak jest też podstaw do wykluczenia możliwości podjęcia przez Zobowiązanego zatrudnienia umożlwiającego poprawę sytuacji finansowej, ponieważ stan zdrowia nie wyklucza podjęcia pracy. Zdaniem organu, nie można stwierdzić, że w stosunku do Zobowiązanego zachodzą przesłanki z § 3 ust.1 pkt 1 i 3 Rozporządzenia z 2003 r. Zobowiązany nie wykazał, że nie ma żadnej możliwości uregulowania należności. W ocenie organu optymalnym rozwiązaniem jest dla Zobowiązanego spłata należności w ramach systemu ratalnego. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Zobowiązany podniósł, że z uwagi na rozdzielność małżeńską majątkową, dochody jego żony nie mogą być brane pod uwagę przy ocenie jego sytuacji majątkowej. Powołaną na wstępie decyzją z 24 lipca 2023 r., ZUS utrzymał w mocy decyzję wydaną w pierwszej instancji. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia ZUS wskazał, że w decyzji pierwszoinstancyjnej prawidłowo stwierdzono, iż należności objęte wnioskiem są wymagalne i nie uległy przedawnieniu. Zasadnie uznano też, że wobec Zobowiązanego nie zachodzą przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek co uniemożliwia umorzenie na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Nie wystąpiły również przesłanki wskazane w § 3 ust.1 Rozporządzenia z 2003 r. Zobowiązany nie wykazał, że stan zdrowia całkowicie wyklucza go z rynku pracy. Nie wykazuje jednak aktywności w tym zakresie, nie rejestruje się także jako bezrobotny. Według organu obecna trudna sytuacja finansowa Zobowiązanego wynika wyłącznie z faktu, że nie uzyskuje on żadnego dochodu. Natomiast posiadanie innych zobowiązań finansowych z tytułu podatków oraz kredytów nie stanowi przesłanki do umorzenia. Zobowiązany posiada majątek ruchomy (samochody) oraz nieruchomości, które może zbyć i w ten sposób spłacić zadłużenie. Podnoszone ograniczone możliwości płatnicze nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do umorzenia zaległości. Zaznaczono również, że wbrew twierdzeniom Zobowiązanego, oceny aktualnego stanu majątkowego i możliwości płatniczych osób pozostających w związku małżeńskim dokonuje się z uwzględnieniem sytuacji majątkowej współmałżonka, niezależnie od panującego między nimi ustroju majątkowego. Małżonkowie mają obowiązek wzajemnego wsparcia, także finansowego, a z obowiązku tego nie zwalania nawet istnienie ustroju rozdzielności majątkowej, który jedynie zabezpiecza jedną ze stron przed odpowiedzialnością za długi współmałżonka w przypadku egzekucji. Na powyższą decyzję Zobowiązany złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie, wnosząc o zmianę zaskarżonej decyzji oraz zasądzenie kosztów postępowania. Zaskarżonemu rozstrzygnięciu zrzucono: - naruszenie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. przez jego niezastosowanie, - błąd w ustaleniach faktycznych wynikający z błędnej oceny sytuacji rodzinnej i stanu majątkowego, która rzutuje na niemożność opłacenia należności. W uzasadnieniu skargi podniesiono, że organ rentowy dokonał niekorzystnych ustaleń, że mimo przewlekłej choroby skarżący może starać się o zatrudnienie, podczas gdy obecny stan jego zdrowia z uwagi na ciężkie przebycie COVID-19 i wystąpienie powikłań, spowodował konieczność zakończenia prowadzonej działalności gospodarczej i uniemożliwia mu podjęcie jakiekolwiek pracy. Wynagrodzenie uzyskiwane przez żonę ledwo wystarcza na pokrycie miesięcznej raty kredytu w wysokości [...] zł. Skarżący wskazał, że zamierza starać się o rentę oraz że nie jest właścicielem samochodu [...]. W odpowiedzi na skargę ZUS wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje: W myśl art. 1 ustawy z 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2019 r., poz. 2167) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2023r., poz. 1634 ze zm. - dalej: P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Decyzja administracyjna podlega uchyleniu, jeśli Sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c P.p.s.a.) lub też naruszenie prawa będące podstawą stwierdzenia jej nieważności (art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a.). Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji w wyżej wskazanych granicach Sąd stwierdził, że uchybia ona przepisom postępowania administracyjnego. W pierwszej kolejności należy odnieść się do kwestii przedawnienia należności z tytułu składek. Unormowania dotyczące terminu przedawnienia należności składkowych ulegały zmianom. Począwszy bowiem od 1 stycznia 2003 r. termin przedawnienia należności został wydłużony od lat pięciu do dziesięciu lat na mocy art. 1 pkt 9 lit. a) ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 241, poz. 2074). Pięcioletni termin przedawnienia należności wprowadzono ponownie 1 stycznia 2012 r. ustawą z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. Nr 232, poz. 1378). ZUS odnosząc się do okoliczności niniejszej sprawy w wydanej decyzji stwierdził, że należności nie uległy przedawnieniu z uwagi na zawieszenie biegu terminu przedawnienia w związku z prowadzonym postępowaniem egzekucyjnym. Należy podkreślić, że organ nie udokumentował swoich twierdzeń o braku przedawnienia przedmiotowych należności. W aktach administracyjnych sprawy brak bowiem dokumentacji, na podstawie której możliwa byłaby weryfikacja twierdzeń organu o zawieszeniu biegu terminu przedawnienia z uwagi na postępowanie egzekucyjne. Podkreślenia wymaga, że ustalenia stanu faktycznego winny znajdować odzwierciedlenie w dowodach znajdujących się w aktach sprawy, a tak się nie dzieje w niniejszej sprawie. Należy wskazać, że przepisy u.s.u.s. przewidują możliwość wystąpienia przerwy lub zawieszenia biegu terminu przedawnienia w określonych przypadkach. Zgodnie z przepisem art.24 ust.5b u.s.u.s., bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego. Brzmienie ostatniego z powołanych przepisów wskazuje na to, że bieg terminu przedawnienia zawiesza tylko taka czynność zmierzająca do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony. Jak wyżej wspomniano, do akt sprawy nie została dołączona żadna dokumentacja dotycząca podjętych czynności, ani też wskazująca na zawiadomienie o tych czynnościach Zobowiązanego. Oznacza to, że nie można w sposób jednoznaczny ustalić, czy faktycznie nastąpiło zawieszenie biegu terminu przedawnienia i w jakiej dacie. Nie ma zatem pewności co do tego, czy przedmiotowe należności nie uległy przedawnieniu. W przekonaniu Sądu organ nie wyjaśnił w sposób dostateczny okoliczności wymagalności zaległych składek, których dotyczy kontrolowana decyzja, czym naruszył przepisy art. 77 § 1 i 80 K.p.a. Zgodnie bowiem z art. 77 § 1 K.p.a. organ administracji publicznej jest zobowiązany w sposób wyczerpujący zebrać oraz rozpatrzyć cały materiał dowodowy, natomiast według art. 80 K.p.a. organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. W konsekwencji należy stwierdzić, że zaskarżona decyzja nie poddaje się pełnej kontroli i ocenie, czy zaszły okoliczności powodujące przerwanie lub zawieszenie biegu terminu przedawnienia. Ewentualne stwierdzenie przedawnienia określonych należności powoduje z kolei konieczność umorzenia postępowania w tym zakresie, ponieważ prowadzenie postępowania o umorzenie należności składkowych, które uległy przedawnieniu jest bezprzedmiotowe. Niezbędne jest zatem wyjaśnienie kwestii przedawnienia składek, z podaniem daty wymagalności, a także ewentualnych okresów przerw lub zawieszenia biegu przedawnienia. Trzeba mieć bowiem na względzie, że najstarsze należności dotyczą 2012 r., a więc okresu odległego. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 3 grudnia 2020 r., sygn. akt I GSK 1046/20 (publ. LEX nr 3100612) wyraził pogląd, który Sąd w niniejszej sprawie w pełni podziela, że organ winien wskazać, w stosunku do każdej z należności odrębnie, kiedy nastąpił termin wymagalności składki jako początek biegu terminu przedawnienia oraz w jakim okresie miało miejsce zawieszenie biegu przedawnienia. Nie jest przy tym wystarczające zbiorcze przedstawienie ram czasowych w odniesieniu do wszystkich zaległości, skoro każda z należności ma odrębny termin wymagalności, a zatem i odrębny początek biegu terminu przedawnienia. Kolejnym uchybieniem stwierdzonym przez Sąd w niniejszej sprawie jest nieprawidłowe sformułowanie sentencji zaskarżonej decyzji. Należy wskazać, że w treści rozstrzygnięcia organ orzekł w pkt. 1 na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 3 oraz art. 32 u.s.u.s. - o odmowie umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej jednocześnie płatnikiem składek w łącznej kwocie [...] zł, a w pkt. 2 na podstawie art.83 ust.1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 3a i art. 32 u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 Rozporządzenia z 2003 r. – o odmowie umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej jednocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie [...] zł. W ocenie Sądu takie sformułowanie rozstrzygnięcia mogłoby wskazywać na to, że jego przedmiotem są dwie należności – jedna w wysokości [...] zł, a druga [...] zł, tymczasem przedmiotem wniosku i rozstrzygnięcia powinna być jedna należność, a co za tym idzie, organ powinien wydać jedno rozstrzygnięcie wobec tej należności. Dopiero zaś w uzasadnieniu decyzji organ powinien przeprowadzić rozważania odnośnie do przesłanek umorzenia, opartych na różnych podstawach prawnych, zaś w dalszej kolejności ocenić spełnienie tych przesłanek w okolicznościach rozpoznawanej sprawy. Mając powyższe na uwadze Sąd uznał, że wydane decyzje naruszają przepisy postępowania administracyjnego, tj. art. 7, art.77 § 1, art. 80 i art.107 § 3 K.p.a. Z tych względów przedwczesna jest ocena zaskarżonej decyzji w zakresie przesłanek umorzenia należności. W ponownym postępowaniu organ powinien uwzględnić podniesione wyżej uwagi, przede wszystkim wyjaśnić i wykazać w decyzji to, czy i w jakim zakresie zaległe należności uległy przedawnieniu, czy też nie. Powołując się na instytucję przerwania lub zawieszenia biegu terminu przedawnienia należności składkowych organ winien odnieść je do poszczególnych należności i dołączyć do akt sprawy dokumenty, które będą obrazować wszystkie istotne w tej kwestii okoliczności faktyczne. Biorąc powyższe po uwagę, na podstawie art.145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a., Sąd orzekł jak w sentencji. Na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 P.p.s.a. orzeczono o zwrocie kosztów postępowania sądowego, na które składają się: opłata skarbowa od pełnomocnictwa w kwocie 17 zł i wynagrodzenie pełnomocnika w kwocie 480 zł - stosownie do § 14 ust.1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r., poz. 1964 ze zm.).