I SA/Rz 594/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Smoleń po rozpoznaniu w dniu 16 stycznia 2017 r. sprzeciwu A. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 21 czerwca 2016 r. sygn. akt I SA/Rz 594/14 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] maja 2014 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za lipiec 2013 r. - p o s t a n a w i a - odmówić przyznania skarżącej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. I SA/Rz 594/14 Uzasadnienie Postanowieniem z dnia 21 czerwca 2016 r. referendarz sądowy odmówił A. (dalej Spółka) przyznania prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Spółki skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie (dalej WSA) na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] maja 2014 r. nr [...], w przedmiocie podatku od towarów i usług za lipiec 2013 r. W sprzeciwie na powyższe postanowienie Spółka zarzuciła naruszenie: 1) art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718, dalej P.p.s.a.) w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy przez nieuzasadnioną odmowę częściowego zwolnienia z kosztów sądowych w sytuacji, w której w sprawie zostało wykazane, że skarżąca nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, 2) art. 6 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61 poz. 284) przez niewłaściwe zastosowanie polegające na niezastosowaniu w sprawie i w konsekwencji ograniczenie prawa do sądu skarżącej niedysponującej środkami finansowymi umożliwiającymi poniesienie pełnych kosztów postępowania. W uzasadnieniu Spółka podniosła, że referendarz sądowy w postanowieniu objętym sprzeciwem odniósł się jedynie do wartości majątku, nie zauważając przy tym, że posiada ona bardzo wysokie obciążenia finansowe, które pokrywają niemalże cały jej majątek. Zobowiązania wynoszą łącznie 65 489 317,06 zł. Tym samym, bieżąca obsługa ww. zobowiązań pochłania znaczną część przychodu Spółki. Nadto referendarz nie uwzględnił faktu, że nieruchomości wchodzące w skład majątku trwałego i stanowiące jego przeważającą cześć, obciążone są hipotekami na rzecz banków kredytujących działalność gospodarczą Spółki, zatem nie mogą być zbyte celem pokrycia kosztów sądowych, gdyż wymagałoby to dodatkowych zabezpieczeń na rzecz banków. W ocenie skarżącej referendarz analizując sytuację Spółki, która prowadzi działalność na szeroką skalę, automatycznie uznał, że musi być w dobrej kondycji finansowej, nie dostrzegając, iż niejednokrotnie jest tak, że duży majątek Spółki znajduje odzwierciedlenie w równie wysokich obciążeniach. W ocenie skarżącej udowodniła ona, że nie jest w stanie bez uszczerbku dla prowadzonej działalności gospodarczej ponieść kwoty opłat sądowych w postaci uzupełniającego wpisu od skargi kasacyjnej. Podniosła, że po uiszczeniu całości tej opłaty, utraci zdolność do realizacji swoich wymagalnych zobowiązań, i obowiązana będzie złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości. W załączeniu Spółka przedłożyła odpisy z ksiąg wieczystych nieruchomości będących jej własnością. Postanowieniem z dnia 28 lipca 2016 r., sygn. I SA/Rz 594/14, WSA odmówił Spółce przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Po rozpoznaniu zażalenia Spółki na ww. postanowienie - Naczelny Sąd Administracyjny (dalej NSA) postanowieniem z dnia 10 listopada 2016 r. sygn. I FZ 321/16 - uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę WSA do ponownego rozpoznania. W opinii NSA, oświadczenia zawarte w formularzu wniosku i dane wynikające z załączonych do niego dokumentów nie były wystarczające do oceny rzeczywistej sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych skarżącej. Wprawdzie z dokumentacji i oświadczeń Spółki wynika, że prowadzi ona działalność gospodarczą na większą skalę oraz że posiada na rachunku bankowym środki pieniężne w stosunkowo dużej wysokości, jednakże - w związku z ogólnymi twierdzeniami skarżącej odnośnie braku możliwości przeznaczenia przedmiotowych środków na pokrycie kosztów sądowych w niniejszej sprawie – WSA powinien był zastosować przepis art. 255 P.p.s.a. W opinii NSA, dla rzetelnej oceny sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych skarżącej w kontekście przesłanki z art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. należałoby przede wszystkim przeanalizować stopień płynności finansowej Spółki, posiłkując się na przykład historią transakcji na wszystkich posiadanych przez skarżącą rachunkach bankowych. Nadto zasadnym byłoby wezwanie skarżącej do szczegółowego wyjaśnienia jakie i w jakiej wysokości niezbędne koszty związane z prowadzoną działalnością obowiązana jest ona pokryć ze środków zgromadzonych na tychże rachunkach bankowych i dopiero w oparciu o powyższe, mając na uwadze wysokość uzupełniającego wpisu sądowego od skargi kasacyjnej, rozstrzygnąć, czy skarżąca nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów zainicjowanego przez nią postępowania sądowego. WSA zarządzeniem z dnia 6 grudnia 2016 r. wezwał Spółkę do złożenia dodatkowego oświadczenia dotyczącego jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych, tj. o przedłożenie kopii: 1) deklaracji dla podatku od towarów i usług za okres od stycznia do października 2016 r., 2) zeznania podatkowego CIT-8 za dwa ostatnie okresy rozliczeniowe, 3) chronologicznych wyciągów z posiadanych rachunków bankowych z ostatnich trzech miesięcy, tj. za wrzesień, październik i listopad 2016 r., 4) bilansu spółki za 2015 r. i informacji dodatkowych do tego sprawozdania finansowego, bilansu bieżącego, 5) rachunku przepływów pieniężnych, 6) ewidencji środków trwałych i wartości niematerialnych, 7) rachunku zysku i strat, 8) udzielenia informacji /i potwierdzenia/ ewentualnych czynności egzekucyjnych podejmowanych przez organ i zastosowanych środkach egzekucyjnych 9) udzielenia informacji odnośnie obowiązku dokonywania dopłat przez wspólników. W odpowiedzi na wezwanie Spółka w dniu 2 stycznia 2017 r. nadała w urzędzie pocztowym kserokopie dokumentów wymaganych przez Sąd. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje; W pierwszej kolejności podkreślić należy, że w dniu 15 sierpnia 2015 r. weszła w życie ustawa z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z dnia 14 maja 2015 r. poz. 658). Postępowanie sądowe w przedmiotowej sprawie zostało wszczęte skargą wniesioną przed tą datą (skarga została nadana w urzędzie pocztowym w dniu 18 czerwca 2014 r. - k. 20 akt sądowych tom I), dlatego zgodnie z art. 2 ustawy nowelizującej, przepis art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.; dalej P.p.s.a.), stosuje się w brzmieniu obowiązującym przed wejściem w życie ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. Zgodnie z tym przepisem, w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Zgodnie z art. 245 § 1 i 3 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy prawnego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 P.p.s.a.). Zwolnienie od kosztów sądowych objęte jest zatem zakresem częściowego prawa pomocy, które może być przyznane osobie prawnej - gdy wykaże ona, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a.). Instytucja zwolnienia od kosztów jest wyjątkiem od zasady wyrażonej w art. 199 P.p.s.a. z której wynika, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Takim szczególnym przepisem jest m.in. art. 246 P.p.s.a. Udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce w sytuacjach, gdy zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. W doktrynie wyrażono pogląd, iż zwolnienie od ponoszenia opłat sądowych jest odstępstwem od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równomiernego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji i dlatego może być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli (por. B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi" Komentarz, wyd. Zakamycze 2005, str. 594). A. we wniosku o przyznanie prawa pomocy PPPr wskazała, że kapitał zakładowy Spółki wynosi 5 000 zł, a wartość jej środków trwałych 65 898 018,81 zł. Ostatni rok obrotowy Spółka zamknęła zyskiem w wysokości 958 810,15 zł. Stan rachunku bankowego Spółki, na dzień złożenia wniosku, wynosił 105 894,91 zł. Uzasadniając złożony wniosek skarżąca podkreśliła, że środki znajdujące się na jej koncie bankowym są jej niezbędne na finansowanie bieżących potrzeb, a konieczność zapłaty wpisu od skargi kasacyjnej, wynoszącego 49 900 zł (wpis uzupełniający) utrudni jej znacznie funkcjonowanie, zakłócając płynność finansową. Oprócz powyższego skarżąca zaznaczyła, że suma jej wszystkich zobowiązań wynosi 65 489 317,06 zł. Podkreślenia wymaga, że zgodnie ze wskazaniami NSA zawartymi w postanowieniu z dnia 10 listopada 2016 r. sygn. I FZ 321/16 – WSA zastosował art. 255 P.p.s.a. i wezwał Spółkę o przedłożenie dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego i dochodów. Na wezwanie Sądu - Spółka nadesłała kserokopie następujących dokumentów: 1) deklaracje VAT-7 Spółki za okres od stycznia do października 2016 r., 2) zeznania podatkowe CIT-8 za 2014 i 2015 r., 3) wyciągi z rachunków bankowych za wrzesień, październik i listopad 2016 r., 4) sprawozdanie finansowe za okres od 1 stycznia do 31 grudnia 2015 r., 5) bilans na 30 grudnia 2016 r., 6) ewidencja środków trwałych na 30 grudnia 2016 r., 7) rachunki zysków i strat na dzień 30 grudnia 2016 r., 8) umowę Spółki, a nadto przedłożono oświadczenie, że wobec Spółki nie toczą się obecnie postępowania egzekucyjne. Z informacji przedstawionych przez Spółkę wynika, że prowadzi ona działalność gospodarczą, a jej przychody kształtowały się na wysokim poziomie. Ze sprawozdania z działalności zarządu A. z dnia 31 marca 2016 r. wynika, że przychody ze sprzedaży zamknęły się w roku obrotowym (2015) kwotą 9.015.466,95 zł. Spółka uzyskała w okresie od 1 stycznia do 31 grudnia 2015 r. wynik finansowy wykazujący zysk netto w kwocie 1.444.334,16 zł. Zarząd zaproponował przeznaczyć wypracowany zysk netto na kapitał zapasowy Spółki. Zarząd Spółki nie widzi zagrożeń w kontynuacji działalności w 2016 r. Z bilansu sporządzonego na 31 grudnia 2015 r. wynika, że suma bilansowa wyniosła 68.489.379,42 zł. Skarżąca nie wskazała także, aby zamierzała zawiesić prowadzoną działalność gospodarczą, bądź że objęta jest postępowaniem likwidacyjnym, upadłościowym, układowym lub naprawczym. Brak jest też informacji, aby utraciła płynność finansową. W takiej sytuacji nie ma podstaw do traktowania skarżącej w szczególny sposób w stosunku do innych podmiotów funkcjonujących w obrocie gospodarczym. Zauważyć należy, że o potencjale do gromadzenia środków finansowych osób prowadzących działalność gospodarczą, a tym samym o dostępności środków finansowych pozwalających na pokrycie kosztów sądowych, decydują przede wszystkim uzyskiwane przychody z tytułu świadczonych usług bądź sprzedawanych towarów, a nie dochody (bądź strata) będące wynikiem różnicy pomiędzy przychodami a kosztami działalności, która z kolei jest skutkiem decyzji gospodarczych podejmowanych przez osoby prowadzące działalność gospodarczą (por. postanowienie NSA z dnia 17 października 2011 r., sygn. II FZ 542/11). Fakt ponoszenia kosztów działalności gospodarczej jest związany z istotą aktywności gospodarczej nastawionej na zysk, nie ma zatem podstaw do przerzucania konieczności ponoszenia kosztów sądowych na Skarb Państwa tylko z tego powodu, że koszty działalności są wysokie. Zauważyć bowiem należy, że koszty uzyskania przychodu powiększane są np. o odpisy amortyzacyjne, co z kolei powoduje niższy dochód podlegający opodatkowaniu podatkiem dochodowym. Nie oznacza to jednak, że środki finansowe z działalności gospodarczej są równe temu dochodowi. Oczywiście działalność gospodarcza może przynosić niskie dochody czy nawet stratę podatkową, co jednak nie jest równoznaczne z brakiem uzyskiwania w ogóle realnego dochodu – środków finansowych. Wykazywanie przy dużych obrotach równocześnie wysokich kosztów uzyskania przychodów nie przesądza jeszcze, że podatnik nie dysponuje żadnymi środkami pieniężnymi. Odróżnić należy dochód podatkowy, od faktycznego dochodu osiąganego z działalności gospodarczej będącego w dyspozycji podatnika (zob. postanowienia: NSA z dnia 9 marca 2011 r., sygn. II FZ 43/11; NSA z dnia 4 listopada 2014 r., sygn. II GZ 735/14; NSA z dnia 17 grudnia 2014 r., sygn. II GZ 860/14). Mając na uwadze wyżej opisaną dokumentację WSA dokonał oceny sytuacji majątkowej i rzeczywistych możliwości płatniczych skarżącej. Nadto Sąd przeanalizował stopień płynności finansowanej Spółki, posiłkując się historią transakcji na posiadanych przez Spółkę rachunkach bankowych. Po dokonaniu kompleksowej analizy kondycji finansowej skarżącej w kontekście spełnienia przesłanki do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w niniejszej sprawie - określonych w art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. - Sąd stwierdził, że Spółka nie wykazała, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Mając na uwadze wyżej odpisaną dokumentację źródłową – obrazującą stan majątkowy i dochody Spółki - Sąd stwierdził, że skarżąca jest w stanie ponieść całość kosztów postępowania w sprawie. Uwzględniając wartości jej majątku trwałego, niedopuszczalne byłoby przyjęcie, że spełnia ona przesłanki przyznania prawa pomocy. W orzecznictwie zwraca się uwagę na fakt, że Spółka z o.o. prowadząca działalność gospodarczą, która nie wykazała, że utraciła płynność finansową i nadal funkcjonuje w obrocie gospodarczym, nawet pomimo trudności finansowych powinna partycypować w kosztach postępowania sądowego (por. postanowienie NSA z dnia 1 kwietnia 2008 r. sygn. I OZ 208/08). Spółka w istocie nie wykazała, że boryka się z groźbą niewypłacalności - przedłożone dokumenty świadczą o prowadzeniu działalności na dużą skalę, z której uzyskiwane są znaczne przychody oraz ponoszone także jej wysokie koszty. Nie można pominąć, że osoba prawna nie może powołać się tylko na to, że aktualnie nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów sądowych, ale musi także wykazać, że ich nie ma, mimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania, by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (por. J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze Lexis Nexis, Warszawa 2006, str. 504). Sąd odnosząc się do stanowiska Spółki przedstawionego w sprzeciwie stwierdza, że nie zasługuje ono na uwzględnienie. Poniesienie pełnych kosztów sądowych nie spowoduje uszczerbku dla skarżącej, która nie znajduje się w sytuacji wyjątkowej, uzasadniającej przyznanie jej prawa pomocy w żądanym zakresie, a argumentacja przedstawiona w sprzeciwie nie potwierdza istnienia takiej sytuacji. Wbrew twierdzeniom Spółki jej zobowiązania w łącznej kwocie 65 489 317,06 zł – nie mogą świadczyć o braku możliwości uiszczenia przez nią w niniejszej sprawie wpisu sądowego uzupełniającego od skargi kasacyjnej w kwocie 49 900 zł. Podkreślenia wymaga, że zwłaszcza podmioty gospodarcze powinny przewidywać konieczność ponoszenia kosztów spraw sądowych związanych z prowadzoną działalnością i mieć wydzielone na ten cel środki finansowe (por. H. Knysiak-Molczyk, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz I, 2009, s. 869-871). W związku z tym Spółka wnosząc skargę do sądu administracyjnego w sprawie związanej z prowadzoną przez nią działalnością gospodarczą, powinna uwzględnić wydatki wynikające z poniesienia kosztów sądowych. Odnosząc się do stawianych w sprzeciwie argumentacji dotyczącej wysokości wpisu od skargi przypomnieć należy, że na etapie rozpoznawania skargi kasacyjnej wniesionej przez Spółkę od wyroku WSA z dnia 9 października 2014 r. sygn. I SA/Rz 594/14 – NSA na rozprawie w dniu 12 maja 2016 r. postanowił zwrócić WSA skargę kasacyjną w celu ustalenia prawidłowej wysokości przedmiotu zaskarżenia i pobrania należnego wpisu. W związku z powyższym WSA zarządzeniem z dnia 17 maja 2016 r. wezwał Spółkę do uiszczenia uzupełniającego wpisu sądowego od skargi kasacyjnej w kwocie 49 900 zł. W tej sytuacji nie może zyskać akceptacji Sądu argumentacja Spółki, że tkwiła w przekonaniu, że uiszczony przez nią wpis w kwocie 100 zł od skargi kasacyjnej pozostanie w takiej samej wysokości, a nie w kwocie 50 000 zł. Niezależnie od powyższego podnieść należy, ze w przedmiotowej sprawie Spółka nie przedłożyła żadnych dowodów na ryzyko utraty płynności finansowej. Skoro Spółka osiąga przychód, jest kwestią wyboru, czy przeznaczy uzyskane środki na cele związane z prowadzeniem działalności gospodarczej, czy na pokrycie kosztów sądowych. Zaznaczyć w tym miejscu należy, że nakładom na działalność gospodarczą nie można przypisać pierwszeństwa przed kosztami sądowymi. Jeżeli natomiast kondycja Spółki byłaby na tyle zła, że zagrożone byłoby jej istnienie, zarząd powinien był przedsięwziąć kroki zmierzające do zmiany tej sytuacji, np. podjąć decyzję o dopłatach na pokrycie strat lub uzupełnienie kapitału zakładowego (zob. postanowienie NSA z dnia 15 października 2014 r. sygn. II FZ 1509/14). W ocenie Sądu nie ma wystarczających podstaw do obciążenia budżetu państwa kosztami sądowymi w sprawie zainicjowanej przez Spółkę, która nadal prowadzi działalność gospodarczą znacznych rozmiarów i obraca środkami wielokrotnie przekraczającymi wysokość kosztów postępowania (por. postanowienie NSA z dnia 9 kwietnia 2009 r. sygn. I FZ 66/09). W tej sytuacji przyjąć należy, że w przedmiotowej sprawie nie zaszły przesłanki przemawiające za obciążeniem Skarbu Państwa kosztami prowadzonego przez Spółkę postępowania sądowoadministracyjnego. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 245 § 3 oraz art. 246 § 2 pkt 2 w związku z art. 260 P.p.s.a., orzeczono jak w sentencji postanowienia.