I SA/Rz 713/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący S. NSA Maria Serafin-Kosowska Sędziowie WSA Grzegorz Panek /spr./ SO del. Jarosław Szaro Protokolant ref. st. Eliza Kaplita-Wójcik po rozpoznaniu w Wydziale I na rozprawie w dniu 5 października 2012 r. sprawy ze skargi S. P. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] czerwca 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu odsetek od zaległych składek na ubezpieczenie społeczne rolników za okres od II kwartału 2003r. do IV kwartału 2011r. 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] kwietnia 2012r. nr [...], 2) określa, że decyzje wymienione w pkt. 1) nie podlegają wykonaniu do chwili uprawomocnienia się wyroku. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] czerwca 2012 r. nr [...] Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] kwietnia 2012 r. nr [...] odmawiającą S.P. umorzenia należności z tytułu odsetek za zwłokę od nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne rolników za okres od II kwartału 2003 r. do IV kwartału 2011 r. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia organ wskazał art. 138 § 1 pkt 1, w związku z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r., Nr 98, poz. 1071 ze zm.) oraz art. 59 ust. 3, art. 36 ust.1 pkt 10 i art. 41a ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2008 r., Nr 50, poz. 291 ze zm.). Jak wynika z akt administracyjnych sprawy S.P. (dalej skarżący) wnioskiem z dnia 20 marca 2012 r. zwrócił się do Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego o udzielenie ulgi w spłacie zadłużenia poprzez rozłożenie na raty zaległych składek na ubezpieczenie społeczne rolników oraz umorzenie należności z tytułu odsetek od tychże składek. Prośbę swą uzasadnił trudną sytuacją finansową rodziny i osobistymi problemami zdrowotnymi. Wyjaśnił, że do chwili otrzymania decyzji stwierdzającej obowiązek opłacenia zaległych składek na ubezpieczenie emerytalno-rentowe za okres od II kwartału 2003 r. do IV kwartału 2011 r. wraz z odsetkami za zwłokę, nie był świadomy tego obowiązku. W dniu 8 marca 2003 r. zmarła mu matka, po której pozostało gospodarstwo rolne. W przekonaniu skarżącego nie był on właścicielem spadkowego gospodarstwa, a więc nie zdawał sobie sprawy z tego, że wspólnie z małżonką podlegał obowiązkowemu ubezpieczeniu rolniczemu. Po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego organ ustalił, że S.P. prowadzi gospodarstwo rolne o powierzchni 2,77 ha fizycznego, co stanowi 2,97 ha przeliczeniowego i ciąży na nim ustawowy obowiązek opłacania składek na ubezpieczenie społeczne rolników. Z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego otrzymuje dopłaty z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa a ponadto pobiera rentę chorobową. W związku z powyższymi ustaleniami w dniu [...] kwietnia 2012 r. Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego wydał decyzję o numerze [...] odmawiającą umorzenia należności z tytułu odsetek od zaległych składek na ubezpieczenie społeczne rolników za okres od II kwartału 2003 do IV kwartału 2011 r. w kwocie 4.820,00 zł oraz decyzję [...] o rozłożeniu całego zadłużenia, w kwocie 14.096,31 zł, na 60 rat spłacanych poprzez potrącenia ze świadczenia rentowego. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie organ wskazał na uznaniowy charakter decyzji umorzeniowych i podkreślił, że umorzenie zadłużenia może być stosowane w wyjątkowych, szczególnie uzasadnionych przypadkach. Przy podejmowaniu decyzji o umorzeniu należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne organ bierze pod uwagę okoliczności, które wystąpiły niezależnie od rolnika i których wystąpienie miało wpływ na powstanie zwłoki w opłaceniu składek. Organ wskazał, okoliczności, które mogą przyczynić się do uwzględnienia wniosku o umorzenie. Są nimi: zdarzenia losowe i klęski żywiołowe oraz inne nadzwyczajne zdarzenia powodujące pozbawienie zobowiązanego możliwości opłacenia składek, a także stan przewlekłej choroby zobowiązanego, czy konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny. W przedmiotowej sprawie organ nie dopatrzył się przesłanek do umorzenia należności z tytułu odsetek od zaległych składek. Nie zgadzając się z decyzją organu nr [...] S.P. złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Dodatkowo wyjaśnił, że zadłużenie nastąpiło wyłącznie z jego niewiedzy co do obowiązku opłacania składek przez żonę. Stwierdził, że gdyby został poinformowany przez organ o konieczności płacenia składek, regularnie wywiązywałby się z tego obowiązku, gdyż jego sytuacja materialna w okresie objętym kontrolą była o wiele lepsza niż obecnie. Aktualnie pogorszył się jego stan zdrowia, a bardzo niska renta rolnicza i dopłaty obszarowe z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa są jedynymi osiąganymi dochodami. Gospodarstwo funkcjonuje wyłącznie na potrzeby własne. Podkreślił, że nigdy nie korzystał z jakichkolwiek ulg w spłacie należności. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy decyzją z dnia [...] czerwca 2012 r. nr [...] Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] kwietnia 2012 r, nr [...] podtrzymując dotychczasową argumentację. Według organu dochody uzyskiwane z tytułu renty, a także z tytułu dopłat bezpośrednich sprawiają, że skarżący posiada możliwości pozwalające na uregulowanie zaległości składkowo-odsetkowych. Ponadto, w ocenie organu, skarżący nie wykazał, żeby ze względu na stan zdrowia jego rodzina ponosiła koszty leków lub leczenia. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie wynika, aby w gospodarstwie skarżącego wystąpiły zdarzenia losowe i klęski żywiołowe oraz inne nadzwyczajne zdarzenia powodujące pozbawienie zobowiązanego możliwości opłacania składek. Nie zgadzając się z powyższym stanowiskiem organu S. P. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie skargę na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego nr [...] z dnia [...] czerwca 2012 utrzymującą w mocy decyzję z dnia [...] kwietnia 2012 r., [...]. W uzasadnieniu skargi wskazał, że ustalenia organu odnośnie jego możliwości płatniczych są dla niego krzywdzące. Wyjaśnił, że nie udokumentował kosztów poniesionych na leczenie, ponieważ nie posiada dowodów zakupów leków, jednak orzeczenie o niezdolności do pracy świadczy o jego długotrwałej chorobie i leczeniu. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumenty, które legły u podstaw wydania zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 - określanej dalej jako p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, a jednocześnie sprawując kontrolę sąd stosuje środki określone w ustawie. Oznacza to, że sąd administracyjny kontrolując akty wydawane przez organy administracji publicznej pod względem ich zgodności z prawem bada, czy właściwie zastosowane zostały przepisy prawa materialnego określające prawa i obowiązki stron oraz czy w postępowaniu administracyjnym przestrzegano przepisów proceduralnych. Jednocześnie stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W przypadku stwierdzenia naruszenia prawa, sąd władny jest wzruszyć zaskarżony akt, a przepis art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. określa, kiedy podlega on uchyleniu. Skarga zasługuje na uwzględnienie, ponieważ zarówno zaskarżona decyzja jak i decyzja ją poprzedzająca naruszają przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.). Zgodnie z art. 41a ust. 1 pkt 1 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 ze zm.; dalej jako "u.s.r."), Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, może odroczyć termin płatności należności z tytułu składek na ubezpieczenie, rozłożyć ich spłatę na raty lub umorzyć w całości lub w części. Ze wskazanej regulacji wynika, że rozstrzygnięcia wydawane w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek (odsetek) na ubezpieczenie społeczne rolników są podejmowane w ramach tzw. uznania administracyjnego. W jego ramach organ ma prawo wyboru sposobu (treści) rozstrzygnięcia, stąd nawet w sytuacji, kiedy wnioskujący o umorzenie spełnia ustawowe jego kryteria spotkać się może z decyzją negatywną. Zaakcentować jednak trzeba, że wybór taki nie może być dowolny. Wynikać musi z wszechstronnego oraz wnikliwego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy, przy niewadliwie dokonanych ustaleniach faktycznych. Tymczasem rozstrzygnięcia zawarte zarówno w zaskarżonej decyzji jak i decyzji ją poprzedzającej naruszają obowiązek organu należytego wyjaśnienia sprawy. Zgodnie z art. 7 k.p.a., w toku postępowania organy administracji publicznej podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy. Realizacji wyrażonej tym przepisem zasady prawdy obiektywnej służy przepis art. 77 § 1 k.p.a. stanowiący, że organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Obowiązek ten jest niezależny od tego, czy niezbędny materiał dowodowy potwierdza stanowisko strony, czy też je podważa. Obciąża on zarówno organ pierwszej instancji, jak i organ odwoławczy, ponownie rozpatrujący sprawę. Wyczerpujące rozpatrzenie materiału dowodowego polega zaś na takim ustosunkowaniu się do każdego ze zgromadzonych w sprawie dowodów z uwzględnieniem wzajemnych powiązań między nimi, aby uzyskać jednoznaczność ustaleń faktycznych i prawnych. Ocena materiału dowodowego następuje natomiast zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów, określoną w art. 80 k.p.a. Brak w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji rozważenia przez organ w sposób kompleksowy wszystkich okoliczności związanych z sytuacją majątkową skarżącego, czyli związanych z przesłanką umorzenia należności składkowych, stanowi o naruszeniu art. 107 § 3 k.p.a. w zakresie uzasadnienia faktycznego decyzji. Naruszenie takie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W konsekwencji nie jest możliwe zbadanie, czy dokonana przez organ w zaskarżonej decyzji ocena materiału dowodowego była prawidłowa ze względu na kryteria wskazane w art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Należyte zastosowanie tych przepisów pozwala na wydanie decyzji o przekonującej treści, a także załatwienie sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Decyzja z dnia [...] kwietnia 2012 r. wydana przez Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z powodu naruszenia analizowanych przepisów postępowania administracyjnego, w tym art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a. i art. 107 § 3 k.p.a., jest wadliwa w stopniu uzasadniającym jej uchylenie (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.). W sprawie niniejszej skarżący swoje żądanie w zakresie umorzenia należności odsetkowych w toku całego postępowania administracyjnego uzasadniał trudną sytuacją materialną. W takiej sytuacji kwestią pierwszorzędną dla postępowania w sprawie umorzenia zaległości (odsetek od zaległości) było ustalenie, czy w rozpatrywanym przypadku zachodziła przesłanka określona w art. 41a ust 1 pkt 1 u.s.r., to jest ważny interes zainteresowanego uzasadniający umorzenie należności. Ważny interes w umorzeniu składek (odsetek) ze względu na trudną sytuację materialną strony istnieje wówczas, gdy wykonanie obowiązku zapłaty składek (odsetek) mogłoby spowodować niemożność zaspokojenia przez zobowiązanego i jego bliskich podstawowych potrzeb życiowych. Dlatego obowiązkiem organu wynikającym z art. 77 § 1 k.p.a., było wyjaśnienie (ustalenie) rzeczywistej sytuacji materialnej i życiowej strony. Dla ustalenia sytuacji bytowej zobowiązanego istotne jest przede wszystkim ustalenie jego dochodów i wydatków, a także relacji pomiędzy dochodami a wydatkami koniecznymi dla egzystencji konkretnego zobowiązanego. Tymczasem trzeba zauważyć, że w sprawie niniejszej organ w istocie w ogóle nie ustalił rzeczywistej wysokości dochodów i wydatków skarżącego S.P., nie czyniąc tym samym zadość obowiązkowi wyjaśnienia sytuacji materialnej zobowiązanego. W protokole z wizytacji gospodarstwa rolnego z dnia [...] kwietnia 2012 r. (k. 70 akt administracyjnych), rubryka "przychód roczny z gospodarstwa rolnego w zł" -pozostaje nieuzupełniona. Organ ograniczył się jedynie do wskazania wielkości posiadanego przez skarżącego gospodarstwa rolnego: 2,77 ha fizycznych (2,97 ha przeliczeniowych) podania, że skarżący otrzymuje 170 zł miesięcznie tytułem świadczenia rentowego wskazania warunków mieszkaniowych oraz posiadanych budynków gospodarczych i maszyn rolniczych. Wskazać tutaj ponadto trzeba, że powyższe okoliczności w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji nie znalazły jednak żadnego odzwierciedlenia. Organ w ogóle nie ustalił także wydatków ponoszonych przez skarżącego, przede wszystkim tych służących zaspakajaniu podstawowych potrzeb koniecznych dla codziennej egzystencji, takich jak koszty utrzymania mieszkania, wyżywienia, opłat stałych. Tymczasem dla ustalenia realnej sytuacji bytowej wnioskującego o umorzenie należności, konieczne jest ustalenie wysokości jego wydatków oraz relacji pomiędzy dochodami a wydatkami koniecznymi dla egzystencji konkretnego zobowiązanego. Dopiero tego rodzaju ustalenia dadzą obraz, czy zobowiązany znajduje się w tej szczególnej sytuacji, która daje podstawę do umorzenia należności, czy też nie. Pojęcie "możliwości płatnicze wnioskodawcy" użyte w art. 41a ust. 1 u.s.r., nie powinno być rozumiane jedynie jako możliwość zaspokojenia wierzytelności z tytułu nieopłaconych składek (tj. ściągalność wierzytelności). Nie w każdej sytuacji, gdy majątek wnioskodawcy pozwala na zaspokojenie wierzytelności, należy domniemywać istnienie po jego stronie możliwości płatniczych. Tego typu wnioskowanie byłoby oparte na uproszczeniu, które nie znajduje oparcia w przepisach prawa. W ocenie Sądu lakoniczne stwierdzenia zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji nie wystarczą do przyjęcia, że organ dostatecznie rozważył, czy w sprawie nie występuje przesłanka "ważnego interesu", bowiem organ nie dokonał wykładni pojęcia "ważnego interesu" w rozumieniu art. 41a ust. 1 pkt 1 u.s.r. i nie przedstawił wywodów pozwalających ocenić, czy poprawnie rozumie tę przesłankę i właściwie zastosował przywołany przepis. Jak podniesiono wcześniej, pojęcie "ważnego interesu" nie zostało doprecyzowane w normach obowiązujących przepisów. Tym bardziej więc należało ustalić znaczenie tego pojęcia, a następnie odnieść je do ustaleń faktycznych sprawy. Zaniechanie w tym zakresie stanowi naruszenie art. 77 § 1 k.p.a. i art. 107 § 3 k.p.a. Niepełne ustalenia faktyczne w omówionym zakresie oraz brak oceny relacji pomiędzy dochodami uzyskiwanymi przez skarżącego a wydatkami koniecznymi dla jego egzystencji powoduje, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy jest niepełny, a jego ocena jest dowolna, gdyż dokonana została w sposób przekraczający granice swobodnej oceny dowodów. W konsekwencji brak należytych ustaleń faktycznych nie pozwolił organowi na ocenę, czy po ewentualnej zapłacie należności z tytułu nieopłaconych składek skarżącemu pozostaną środki pozwalające na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Rozstrzygając sprawę ponownie organ uwzględni powyższe uwagi, uzupełniając przede wszystkim materiał dowodowy we wskazanym zakresie oraz ponownie wszechstronnie rozważy zebrany materiał i dokona oceny sytuacji materialnej i możliwości płatniczych skarżącego, uwzględniając wszystkie niezbędne jego wydatki w relacji do osiąganych dochodów. Powyższej oceny organ dokona przy uwzględnieniu stanu finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, przedstawiając tok swego rozumowania w uzasadnieniu decyzji zgodnie z wymogami art. 107 § 3 k.p.a. Ponieważ zgodnie z art. 135 p.p.s.a., sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeśli jest to konieczne dla jej ostatecznego załatwienia, dlatego też zasadnym było wydanie rozstrzygnięcia także w przedmiocie decyzji pierwszoinstancyjnej. Mając powyższe rozważania na względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 135 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku.