II SA/Rz 1010/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący NSA Stanisław Śliwa /spr./ Sędziowie NSA Maria Piórkowska WSA Joanna Zdrzałka Protokolant st. sekr. sąd. Anna Mazurek - Ferenc po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 18 grudnia 2012 r. sprawy ze skargi J. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] sierpnia 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza [...] z dnia [...] czerwca 2012 r. nr [...]. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] sierpnia 2012r. znak: [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze (Kolegium, SKO) działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000r. Nr 98, poz. 1071 z późn. zm.), zwanej dalej "K.p.a." w zw. z art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2009r. Nr 1, poz. 7), określanej dalej także jako "ustawa" po rozpoznaniu odwołania J. M. od decyzji Burmistrza [...] z dnia [...] czerwca 2012r. znak: [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego utrzymało ją w mocy. Wskazaną wyżej decyzją z dnia [...] czerwca 2012r. Burmistrz [...] odmówił J. M. umorzenia należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego w kwocie 9 110,01 zł wraz z ustawowymi odsetkami. Organ ustalił, że w okresie od 1 października 2010r. do 30 września 2011r. wypłacone zostały z funduszu alimentacyjnego świadczenia w łącznej kwocie 9 110,01 zł na osoby uprawnione a to: M. M., E. M. i M. M. Powstanie zadłużenia i obowiązek jego uregulowania jest następstwem zaniechania wnioskodawcy polegającego na niewywiązywaniu się z obowiązku alimentacyjnego wobec wymienionych wyżej dzieci, wynikającego z postanowienia Sądu Okręgowego [...] z dnia 13.07.2009r. (sygn. [...]) oraz wyroku Sądu Apelacyjnego [...] z dnia 9.09.2010r. (sygn. [...]). W dniu 7 października 2011r. J. M. złożył wniosek o umorzenie należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego za okres od 1.10.2010r. do 30.09.2011r. Na podstawie wywiadu środowiskowego i innych zgromadzonych w sprawie dokumentów ustalone zostało, że wnioskodawca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z córką S. M. raz matką H. S. Posiada on ważne do czerwca 2014r. orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności; nie korzysta ze środków pomocy społecznej. Natomiast H. S. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności ważnym do lipca 2012r. Miesięczny dochód rodziny to 2 398,44 zł, na który składają się następujące kwoty: 93,78 zł (dochód z gospodarstwa rolnego wnioskodawcy o pow. 0,4940 ha przeliczeniowego), 492,04 zł (dochód z gospodarstwa rolnego H. S. pow. 2,592 ha przeliczeniowego), 520 zł (świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawną matką), 250 zł (alimenty zasądzone na rzecz S. M. od matki B. M., 889,62 zł (świadczenie H. S. z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych), 153 zł (zasiłek pielęgnacyjny H. S.). Rodzina ponosi comiesięczne wydatki w kwocie 602 zł, co powoduje, że do jej dyspozycji pozostaje kwota 1 796,44 zł, co z kolei na członka rodziny daje kwotę 598,81 zł, która nie uprawnia do korzystania ze świadczeń z pomocy społecznej. Biorąc powyższe pod uwagę organ pierwszej instancji nie znalazł podstaw do uwzględnienia wniosku J. M. Przede wszystkim zauważył, iż wyżej wymieniony nie przejawia chęci zwrotu jakiejkolwiek części świadczeń, które wypłacone zostały z funduszu alimentacyjnego. Nadto posiadany przez niego umiarkowany stopień niepełnosprawności nie eliminuje go z rynku pracy; poza tym jest on orzeczony na czas określony. Od decyzji Burmistrza [...] odwołał się J. M., zarzucając naruszenie art. 30 ust. 2 ustawy, zasad współżycia społecznego oraz "pisanie nieprawdy". Zakwestionował ustalenie organu, iż matka H. S. jako osoba niepełnosprawna uzyskuje dochody z gospodarstwa rolnego. Podniósł, że zadłużenie powstało nie z powodu jego zaniechania, a z przyczyn niezależnych od niego. SKO uznało, że odwołanie nie zasługuje na uwzględnienie i decyzją z dnia [...] sierpnia 2012r. utrzymało w mocy kwestionowane rozstrzygnięcie jako nie naruszające przepisów prawa. W uzasadnieniu organ drugiej instancji wskazał, iż zasadą jest w myśl art. 27 ust. 1 ustawy, że dłużnik alimentacyjny zobowiązany jest do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej łącznie z ustawowymi odsetkami. Następnie wskazał na art. 30 ust. 2 ustawy, według którego organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Kolegium zwróciło uwagę, iż do swobodnego uznania organu ustawodawca pozostawił kwestię odmowy lub uwzględnienia wniosku dłużnika. Warunkiem wydania decyzji jest jednak zbadanie stanu faktycznego sprawy pod kątem występowania przesłanek uwzględnienia wniosku oraz zindywidualizowanie uzasadnienia wydanej decyzji. W ocenie SKO, biorąc pod uwagę okoliczności rozpoznawanej sprawy, organ pierwszej instancji zasadnie uznał, iż choć sytuacja dochodowa J. M. jest trudna, to nie uzasadnia ona umorzenia ciążących na wyżej wymienionym należności z tytułu wypłaconych na rzecz jego dzieci świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Wniosek ten, zdaniem Kolegium, nie przekracza granic uznania administracyjnego, co uzasadniało utrzymanie w mocy decyzji organu pierwszej instancji. J. M. zaskarżył decyzję SKO do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie zarzucając naruszenie: - art. 30 ust. 2 ustawy przez przyjęcie, że stan faktyczny sprawy został należycie zbadany i nie przekroczono granic uznania administracyjnego, - art. 7 w zw. z art. 77 K.p.a. przez niepodjęcie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, podczas, gdy jego uzupełnienie wykazałoby, że nie jest on w stanie dokonać spłaty przedmiotowych należności z powodu swojej sytuacji dochodowej i rodzinnej, - art. 80 i art. 8 K.p.a. przez przyjęcie, że nie zaszły okoliczności zezwalające na uwzględnienie jego wniosku oraz przyjęcie zawyżonej wysokości dochodu na osobę w jego rodzinie, będące efektem uwzględnienia dochodów z gospodarstwa rolnego. Skarżący wniósł o uchylenie kwestionowanej decyzji i decyzji ją poprzedzającej, umorzenie należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego oraz zasądzenie kosztów postępowania. Zwrócił uwagę, że wywiad środowiskowy, na którym oparły się rozpoznające sprawę organy był przeprowadzony dwa lata temu, a zatem nie uwzględnia on aktualnej jego sytuacji. Podkreślił, że tak on, jak i jego matka nie uzyskują jakichkolwiek dochodów z gospodarstwa rolnego. J. M. podniósł też, że organ nie uwzględnił jego sytuacji rodzinnej, skupiając swoją uwagę na wysokości uzyskiwanych dochodów. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie z powodów przedstawionych w uzasadnieniu skarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, która zgodnie z § 2 tego przepisu dokonywana jest pod względem zgodności z prawem. Stwierdzenie uchybień w postaci: naruszenia prawa materialnego o wpływie na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, innego naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy czy też stwierdzenie zachodzenia przyczyn nieważności z art. 156 K.p.a. bądź z innych przepisów daje podstawę do usunięcia skarżonego rozstrzygnięcia z obrotu prawnego, o czym stanowi art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c oraz pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012r. poz. 270 z późn. zm.), określanej dalej jako "P.p.s.a." Sąd stosuje przy tym przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do wszelkich aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne do końcowego jej załatwienia (art. 135 P.p.s.a.). Dokonując analizy niniejszej sprawy we wskazanym wyżej zakresie Sąd doszedł do przekonania, że skarżona decyzja SKO utrzymująca w mocy decyzję Burmistrza [...] o odmowie umorzenia J. M. zwrotu należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wymaga uchylenia wraz z poprzedzającą ją, wymienioną wyżej decyzją pierwszoinstancyjną, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. Materialnoprawną podstawę rozstrzygania organów stanowił art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów stanowiący, że organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Powołany przepis nie może budzić wątpliwości co do tego, że podejmowane na jego podstawie rozstrzygnięcie ma charakter uznaniowy. Oznacza to, że organ administracji publicznej ma możliwość wyboru tj. albo uwzględni wniosek dłużnika alimentacyjnego i umorzy jego należności przypadające z tytułu wypłaconych osobom uprawnionym świadczeń z funduszu alimentacyjnego albo też odmówi zastosowania przedmiotowej ulgi. Organ nie może jednak działać dowolnie. Jest bowiem ograniczony wskazanymi w cytowanym przepisie przesłankami w postaci konieczności uwzględnienia sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika. Nadto, działając w ramach wskazanego uznania obowiązany jest do wnikliwego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy i zawarcia w podjętej decyzji szczegółowych rozważań, z których wynikałyby motywy zajętego stanowiska. Sąd kontrolując bowiem tego rodzaju decyzję tylko poprzez rzetelnie sporządzone jej uzasadnienie jest w stanie sprawdzić prawidłowość wnioskowania organu. Organ ma zatem obowiązek, działając zgodnie z wyrażoną w art. 7 K.p.a. zasadą prawdy obiektywnej, podjąć (tak z urzędu jak i na wniosek strony) wszelkie możliwe czynności, które niezbędne są do dokładnego ustalenia faktów istotnych w danej sprawie, jak też do jej załatwienia przy uwzględnieniu interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. Obowiązek ten realizuje poprzez wyczerpujące zebranie i rozpatrzenie całego zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego (art. 77 § 1 K.p.a.). Analiza okoliczności faktycznych niniejszej sprawy daje – w ocenie Sądu – podstawy do twierdzenia, że tak Burmistrz [...], jak i SKO nie zbadały w wystarczający sposób, czy w odniesieniu do wnioskodawcy nie zostały rzeczywiście spełnione przesłanki umorzenia przedmiotowych świadczeń. Wprawdzie uzasadnienie decyzji organu pierwszej instancji jest bardzo obszerne, jednak w zakresie istotnych dla sprawy okoliczności, dotyczących sytuacji dochodowej skarżącego, nie jest ono pełne. Powyższe wynika z braków stosownych danych w przeprowadzonym w dniu 3 lutego 2012r. przez pracownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej wywiadu środowiskowego. W tym miejscu należy stwierdzić, iż zarzut skargi, że będący podstawą ustaleń w niniejszej sprawie wywiad środowiskowy przeprowadzony został dwa lata temu jest zupełnie bezpodstawny. Przechodząc do meritum trzeba podnieść, że przy ustalaniu comiesięcznych wydatków, jakie obciążają J. M. organy nie wzięły mianowicie pod uwagę jakichkolwiek kwot przeznaczanych na żywność, ubranie czy też pomoce naukowe (córka wnioskodawcy jest studentką), a nie może budzić wątpliwości, iż takowe wydatki nawet w najmniejszym wymiarze, jednak muszą być ponoszone. Ponadto uwadze organów uszło, iż J. M. obowiązany jest do uiszczenia należności wynikających z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego nie tylko w okresie od 1.10.2010r. do 30.09.2011r. (którego dotyczy skarżona decyzja), ale również w okresie od 1.12.2009r. do 30.09.2010r. Do ostatnio wymienionego okresu odnosi się zaś decyzja Burmistrza [...] z dnia [...] października 2010r. (znak: [...]) o odmowie umorzenia skarżącemu należności w kwocie 6 000 zł wypłaconych z funduszu alimentacyjnego na rzecz jego dzieci, utrzymana w mocy decyzją SKO z dnia [...] lutego 2011r. znak: ([...]), na którą skarga oddalona została wyrokiem tut. Sądu z dnia 7 lipca 2011r. (sygn. akt II SA/Rz 422/11). Kwestia ta wskazana została wprawdzie w uzasadnieniu pierwszoinstancyjnego rozstrzygnięcia, jednak nie została ona w istocie uwzględniona przy rozstrzyganiu. Brak tak w skarżonej jak i poprzedzającej ją decyzji rozważań w zakresie wyżej przedstawionym stanowi, zdaniem Sądu, o nienależytym rozważeniu rzeczywistej sytuacji dochodowej skarżącego, która zgodnie z powołanym wyżej art. 30 ust. 2 ustawy jest jedną z okoliczności podlegających uwzględnieniu przy ocenie zasadności wniosku o umorzenie należności alimentacyjnych. Należy wskazać, że umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego ma charakter wyjątkowy i możliwe jest jedynie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwia zobowiązanemu wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Oznacza to jednak – co już wyżej zaznaczono – konieczność szczególnie wnikliwego ustalenia, a następnie rozważenia wszelkich okoliczności mieszczących się w użytym w art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów pojęciu "sytuacja dochodowa" oraz "sytuacja rodzinna". Braki w powyższym zakresie świadczą o przekroczeniu przez rozpoznające sprawę organy granic uznania administracyjnego. Odnosząc się jeszcze do zarzutu skarżącego dotyczącego uwzględnienia w ramach uzyskiwanego dochodu określonych kwot z tytułu posiadania przez niego i jego matkę gospodarstwa rolnego Sąd podnosi, że z mającego w tym zakresie zastosowanie art. 8 ust. 9 ustawy z dnia 12 marca 2004r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2009r. Nr 175, poz. 1362 z późn. zm.) wynika ryczałtowy tryb ustalania dochodu osiąganego z gospodarstwa rolnego. Jest on wyliczany jako wartość dochodu odpowiadającego powierzchni gospodarstwa z uwzględnieniem ha przeliczeniowych i kwoty dochodu ustalonej dla 1 ha przeliczeniowego, niezależnie zatem od tego, czy gospodarstwo to jest uprawiane czy też nie i z jakiego powodu oraz od faktycznej dochodowości tego gospodarstwa. W ponownie prowadzonym postępowaniu organ pierwszej instancji dokona ustaleń w zakresie ponoszonych przez skarżącego wydatków w zakresie żywienia, ubrania, nauki, ewentualnie innych obciążających jego budżet. Następnie, uwzględniając uzyskane w tym przedmiocie dane oraz fakt spoczywającego na skarżącym obowiązku uiszczenia kwoty 6 000 zł z tytułu świadczeń wypłacanych jego dzieciom z funduszu alimentacyjnego w okresie od 1.12.2009r. do 30.09.2010r., jak też inne dotychczas ustalone, istotne dla sprawy okoliczności faktyczne, rozważy, czy wniosek J. M. zasługuje na uwzględnienie. Z podanych względów uwzględniono skargę i uchylono skarżoną decyzję oraz decyzję organu pierwszej instancji, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 7 i art. 77 § 1 K.p.a.