II SA/Rz 1134/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący NSA Maria Piórkowska /spr./ Sędziowie WSA Ewa Partyka WSA Robert Sawuła Protokolant Sylwia Pacześniak po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 31 stycznia 2012 r. sprawy ze skargi B. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] września 2011 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu zasiłku pielęgnacyjnego -skargę oddala- II SA/Rz 1134/11 U Z A S A D N I E N I E Decyzją z dnia [...] września 2011r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławczego utrzymało w mocy wydaną z upoważnienia Burmistrza [...] decyzję Kierownika Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w L. (dalej MOPS w L.) z dnia [...] czerwca 2011r., nr [...] umarzającą postępowanie w sprawie żądania zwrotu zasiłku pielęgnacyjnego wypłaconego B. B. za okres od 1 grudnia 2008 r. do 30 kwietnia 2009 r. w kwocie 765 zł, łącznie z ustawowymi odsetkami. W podstawie prawnej organ powołał art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w związku z art. 2, 16 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2006r. Nr 139, poz. 992 ze zm.) - zwana dalej u.ś.r. Z akt administracyjnych i uzasadnienia decyzji wynika, że wnioskiem z dnia [...] grudnia 2008 r. B. B. zwrócił się do MOPS w L. o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego. Decyzją z dnia [...] stycznia 2009 r., nr [...] działający z upoważnienia Burmistrza [...] Kierownik MOPS w L. przyznał B. B. zasiłek pielęgnacyjny bezterminowo od dnia 1 grudnia 2008 r. w wysokości 153 zł miesięcznie. Decyzją z dnia [...] kwietnia 2009 r., nr [...] Kierownik MOPS w L. uchylił od miesiąca grudnia przysługujące B. B. prawo do zasiłku pielęgnacyjnego. W uzasadnieniu decyzji wyjaśniono, że decyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział [...] - Inspektorat w [...] z dnia [...] marca 2009 r., nr [...] B. B. nabył prawo do dodatku pielęgnacyjnego. Zgodnie zaś z treścią art. 16 ust. 6 u.ś.r. zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego. Kolejną decyzją z dnia [...] maja 2009 r., nr [...] Kierownik MOPS w L. zobowiązał B. B. do zwrotu nienależnie wypłaconego zasiłku pielęgnacyjnego za okres od dnia 1 grudnia 2008 r. do 30 kwietnia 2009 r. w kwocie 765 zł łącznie z odsetkami. Samorządowe Kolegium Odwoławcze, rozpatrując odwołanie B. B., decyzją z dnia [...] czerwca 2009 r., nr [...] utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Kolegium wskazało, że B. B. składając wniosek o zasiłek pielęgnacyjny podpisał oświadczenie, że zapoznał się z warunkami uprawniającymi jego przyznanie oraz, że zobowiązuje się do niezwłocznego powiadomienia podmiotu wypłacającego zasiłek pielęgnacyjny o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do tego świadczenia. Nie można było uznać, że nie był pouczony o braku prawa do pobierania tego świadczenia. Decyzja ta była przedmiotem kontroli Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie, który wyrokiem z dnia 23 marca 2010 r., sygn. akt II SA/Rz 789/09 oddalił skargę B. B. Na skutek skargi kasacyjnej, sprawa była rozpatrywana przez Naczelny Sąd Administracyjny, który wyrokiem z dnia 1 kwietnia 2011r., sygn. akt I OSK 2078/10 uchylił zaskarżony wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 23 marca 2010 r. oraz decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławcze z dnia [...] czerwca 2009r. i decyzję Burmistrza [...] z dnia [...] maja 2009r. nr [...] Naczelny Sąd Administracyjny za uzasadnione uznał podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty dotyczące naruszenia przepisów prawa materialnego, tj. art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Uznał, że w rozpatrywanej sprawie ani Sąd I instancji, ani organy orzekające nie dokonały prawidłowo oceny, czy spełnione zostały określone w tym przepisie przesłanki umożliwiające uznanie pobranego przez skarżącego świadczenia za nienależnie pobrane. Decydujące znaczenie ma spoczywający na organach obowiązek prawidłowego pouczenia osoby otrzymującej świadczenia o sytuacjach, w których nastąpić może brak prawa do ich pobierania. Oznacza to, że w toku ustalania, że świadczeniobiorca pobrał nienależne świadczenie i ciąży na nim obowiązek jego zwrotu, zachodzi konieczność dokonania oceny istnienia przesłanki z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., to jest zaistnienia okoliczności należytego pouczenia osoby pobierającej świadczenie rodzinne o sytuacjach, w których następuje brak prawa do ich pobierania. Pouczenie takie stanowi warunek sine qua non żądania zwrotu nienależnie zrealizowanych kwot zasiłku, winno być jasne i czytelne i powinno zawierać wyczerpujące informacje o obowiązujących zasadach. Nie może natomiast odnosić się do wszystkich hipotecznych okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń. Analiza akt sprawy prowadziła do wniosku, że skarżący nie został prawidłowo powiadomiony o przyczynach utraty prawa do zasiłku pielęgnacyjnego. Brak jest wywiadu środowiskowego (lub jego aktualizacji), z treści którego wynikałoby, ze pracownik socjalny powiadomił skarżącego, w aspekcie indywidualnym, o przyczynach i skutkach ewentualnego równoczesnego pobierania zasiłku i dodatku pielęgnacyjnego. Brak jest również odpowiedniego (nie sprowadzającego się jedynie do powołania treści konkretnego przepisu prawa) pouczenia w treści decyzji przyznającej skarżącemu świadczenie. Nie ma także żadnego odrębnego pisma, ulotki wydawanej stronie za potwierdzeniem odbioru, która zawierała by odpowiednie pouczenie zrozumiałe dla świadczeniobiorcy. Nadto obie decyzje w swej treści powołują się jedynie na treść art. 16 ust. 6 i art. 30 u.ś.r., w żaden sposób nie odnosząc tych regulacji prawnych do konkretnej sytuacji skarżącego. Za niewystarczające NSA uznał złożenie podpisu pod wnioskiem, który znajduje się w aktach administracyjnych. Świadczeniobiorca nie miał bowiem możliwości skonfrontowania zmian, jakie zaszły w jego przypadku, z treścią pouczenia. Ponownie rozpatrując sprawę, działając z upoważnienia Burmistrza [...] Kierownik Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w L. decyzją z dnia [...] czerwca 2011r., nr [...] umorzył postępowanie w sprawie żądania zwrotu zasiłku pielęgnacyjnego wypłaconego B. B. za okres od 1 grudnia 2008 r. do 30 kwietnia 2009 r. w kwocie 765 zł, łącznie z ustawowymi odsetkami. W uzasadnieniu wskazał, że stosownie do zaleceń Sądu organ należycie pouczył i poinformował B. B. o sytuacjach mogących mieć wpływ na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego. Wskazano, że D. B. (córka B. B.) nie wyraziła zgody na podpisanie przez B. B. oświadczenia stwierdzającego prawidłowe pouczenie o obowiązku informowania organu o każdej zmianie sytuacji mającej wpływ na wypłatę zasiłku. Jednocześnie wskazano, że B. B. w miesiącu sierpniu 2010 r. wpłacił na konto MOPS kwotę 765 zł wraz z ustawowymi odsetkami. Odwołanie od tej decyzji złożył B. B. podnosząc, że żądanie zwrotu zasiłku pielęgnacyjnego było bezzasadne. Podkreślił, że do [...] marca 2009r. był osobą nieuprawnioną do dodatku pielęgnacyjnego. Dopiero [...] marca 2009r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych wydał decyzję o przyznaniu tego dodatku. O decyzji tej dowiedział się dopiero w kwietniu 2009r. O tym fakcie poinformował MOPS, który przekazał już zasiłek pielęgnacyjny za miesiąc kwiecień. Dodatkowo wskazał, że od decyzji ZUS'u odwołał się, a sprawa została rozstrzygnięta na jesień 2009r. Odwołujący wniósł o uchylenie decyzji Burmistrza i umorzenie postępowania oraz o zwrot bezzasadnie żądanej od niego kwoty wraz z odsetkami. Samorządowe Kolegium Odwoławcze, powołaną na wstępie decyzją z dnia [...] września 2011 r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Powołując się na treść art. 2, art. 16 ust. 1 i 2 oraz art. 30 i art. 25 ust. 1 u.ś.r. dotyczących kwestii nabywania prawa do świadczeń rodzinnych, ustalania, przyznawania, wypłacania i zwrotu nienależnie pobranych świadczeń oraz powołując się na wskazania zawarte w wyroku NSA z dnia 1 kwietnia 2011 r., sygn. akt I OSK 2078/10 Kolegium uznało, że organ I instancji stosownie do zaleceń Sądu, podjął wszelkie niezbędne kroki do prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy. Pouczył wnioskodawcę o sytuacjach mających wpływ na prawo pobierania zasiłku pielęgnacyjnego (pismo z dnia [...] maja 2011r. i notatka służbowa z tego samego dnia). Skoro nastąpiło prawidłowe pouczenie, które stanowi warunek niezbędny do żądania zwrotu nienależnie zrealizowanych kwot zasiłku, to świadczeniobiorca ma obowiązek zwrotu nienależne pobranych świadczeń. Kolegium dodało, że z uwagi na fakt, że B. B. dobrowolnie spłacił nienależnie pobrane świadczenie w sierpniu 201 Or. w wysokości 765 zł wraz z odsetkami, merytoryczne rozstrzygnięcie o zwrocie tych świadczeń stało się bezprzedmiotowe, co uzasadnia umorzenie postępowania w niniejszej sprawie. Wykluczona jest też możliwość domagania się zwrotu przez organ zapłaconej kwoty. Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie złożył B. B. i nie precyzując kierunku jej weryfikacji wskazał, że żądanie przez MOPS w L. zwrotu świadczenia wraz z odsetkami było bezzasadne. Jego zdaniem błędnie uznano, że wypłacone mu świadczenie zostało nienależnie pobrane. Podkreślił, że nie pobierał jednocześnie świadczenia z MOPS'u i z ZUS'u. Decyzja ZUS'u o przyznaniu dodatku pielęgnacyjnego została wydana w późniejszym terminie. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje; Stosownie do treści art. 1 § ł i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych /Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm./ sąd administracyjny kontroluje zaskarżone decyzje, postanowienia i akly lub czynności zakresu administracji publicznej dotyczące uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisów prawa w zakresie ich legalności, rozumianej jako zgodność tych aktów z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa, zaś na podstawie art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm./ nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Jednocześnie podnieść należy, że zaskarżone rozstrzygnięcie, wydane na podstawie art. 105 § 1 k.p.a. zapadło po orzeczeniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 kwietnia 2011 r. sygn. I OSK 2078/10, który rozpoznając skargę kasacyjną B. B. uchylił wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 23 marca 2010 r. sygn. akt II SA/Rz 789/09, zaskarżoną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] czerwca 2009 r. nr [...] oraz decyzję Burmistrza [...] z dnia [...] maja 2009r nr [...]. W wyroku tym, Naczelny Sąd Administracyjny za uzasadnione uznał zarzuty dotyczące naruszenia przepisów prawa materialnego, tj. art. 30 ust. 2 pkt. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych /Dz. U. Nr 228, poz. 2255 ze zm./. Podkreślił, że przedmiotem sprawy jest kwestia zwrotu nienależnie pobranego świadczenia zaś ponowne przeprowadzone w sprawie postępowanie, po myśli art. 30 ust. 2 pkt. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, powinno zmierzać do ustalenia świadomości skarżącego , który świadczenie przyjął wiedząc o tym, czy też nie, że nie jest uprawniony do jego pobierania. W realiach niniejszej sprawy oznacza to ustalenie przez orzekające w sprawie organy skutecznego pouczenia o okolicznościach, w jakich nie powinien skarżący pobierać świadczenia, pouczenie zaś stanowi warunek sine qua non żądania zwrotu nienależnie zrealizowanych kwot zasiłku. W tym miejscu wskazać należy, że w/w wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego wiąże dokonaną wykładnią prawa Sąd, któremu sprawa została przekazana w oparciu o treść art. 190 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. W świetle ugruntowanego orzecznictwa sądowoadministracyjnego wykładnia prawa obejmuje zarówno prawo materialne, jak i prawo procesowe, nie obejmując natomiast ocen dotyczących stanu faktycznego sprawy /tak też J.P. Tarno, Postępowanie przed sądami administracyjnymi, s. 268, T. Ereciński, Komentarz do kodeksu postępowania cywilnego, Wydawnictwo prawnicze W-wa 1989, s.828 / Mając na uwadze naprowadzone wyżej uwagi podnieść należy, że dokonując w rozpoznawanej sprawie ponownie ustaleń, orzekający w sprawie organ uwzględnił zmieniony stan sprawy polegający na tym, że skarżący w miesiącu sierpniu 2010 r. dobrowolnie wpłacił na konto Ośrodka Pomocy Społecznej całą kwotę pobranego świadczenia wraz z ustawowymi odsetkami. Ten zmieniony stan rzeczy, w ocenie organu wskazuje na to, że postępowanie w sprawie stało się bezprzedmiotowe, a więc podlega umorzeniu na podstawie art. 105 § 1 k.p.a. W ocenie Sądu, takiej ocenie nie można zarzucić naruszenia prawa tj. naruszenia przepisu art. 105 § 1 k.p.a., zaś przede wszystkim, naruszenia przywołanego wyżej przepisu art. 190 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Powołany przez orzekające organy, jako podstawa prawna rozstrzygnięcia przepis art. 105 § 1 k.p.a. stanowi, że gdy postępowanie z jakiejkolwiek przyczyn stało się bezprzedmiotowe w całości lub w części, organ administracji publicznej wydaje decyzję o umorzeniu postępowania odpowiednio w całości albo w części. Treść tego przepisu wskazuje, że przesłanką umorzenia postępowania na podstawie art. 105 § 1 k.p.a. jest bezprzedmiotowość postępowania " z jakiejkolwiek przyczyny" , a więc z każdej przyczyny powodującej brak jednego z elementów materialnego stosunku prawnego w odniesieniu do jego strony podmiotowej lub przedmiotowej / B. Adamiak, J. Borkowski Polskie postępowanie administracyjne PWN W-wa 1993, s. 163/. W piśmiennictwie dzieli się przyczyny bezprzedmiotowości postępowania administracyjnego na przedmiotowe i podmiotowe przy czym, te ostatnie znajdują zastosowanie jedynie wówczas, gdy strona utraciła utraciła swój status określony art. 28 k.p.a., a więc w niniejszej sprawie ta przesłanka pozostaje bez znaczenia. Przedmiotowe zaś przesłanki bezprzedmiotowości postępowania administracyjnego, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądowym i stanowiskiem doktryny, zachodzą wówczas, gdy w świetle prawa materialnego i ustalonego stanu faktycznego brak jest sprawy administracyjnej mogącej być przedmiotem postępowania /wyrok SN z 9 listopada 1995 r., III ARN 50/95 - OSNAPiUS nr 11/96, poz. 150, wyrok SN z dnia 20 stycznia 2001 r., III SK 20/10 lex nr 794506/. W świetle powyższego podnieść należy, że przedmiotem postępowania w rozpoznawanej sprawie, prowadzonego na podstawie art. 30 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych była kwestia nienależnie wypłaconego skarżącemu, przez orzekający w sprawie organ, zasiłku pielęgnacyjnego w kwocie 765 zł łącznie z odsetkami za okres od 1 grudnia 2008 r. do 30 kwietnia 2009 r. Do czasu uiszczenia przez skarżącego w/w kwoty, dla bytu tej sprawy, spełnione zostały warunki określone art. 1 pkt. 1 i 2 k.p.a wyznaczające przedmiot postępowania, jak i zakreślające granice tego przedmiotu. W sprawie bowiem działał właściwy organ, w oparciu o przepisy materialne, w sprawie indywidualnej, będąc uprawnionym do wydania decyzji, której adresatem jest konkretna strona. Sytuacja natomiast uległa zmianie w związku z wpłatą przez skarżącego, na rzecz organu, kwoty 765 zł wraz z odsetkami pobranej tytułem zasiłku pielęgnacyjnego. Zwrot przez skarżącego kwoty pobranego zasiłku pielęgnacyjnego skutkuje tym, że sprawa utraciła przedmiot postępowania administracyjnego , roszczenie przestało istnieć , a więc , w świetle treści art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych brak jest podstaw do zastosowania tego właśnie przepisu. Zmiana stanu faktycznego sprawy polegająca w istocie na dobrowolnym "uznaniu roszczenia" organu usunęła możliwość wydania przez organ merytorycznej decyzji w sprawie z uwagi na brak istnienia jakiejkolwiek, należnie czy nienależnie, pobranej kwoty. Taka zaś zmiana stanu faktycznego w sprawie skutkująca brakiem przedmiotu postępowania administracyjnego może prowadzić jedynie do formalnego zakończenia postępowania bez jego merytorycznego rozstrzygnięcia, a więc jego umorzenia z powodu bezprzedmiotowości na podstawie art. 105 § 1 k.p.a. / wyrok SN z dnia 9 listopada 1995 r., III ARN 50/95 OSNP 1996/11/150, wyrok NSA zdnia 21 lutego 2006 r., IOSK967/05, lex 201507/. Z przyczyn wyżej naprowadzonych, skoro zaskarżona decyzja nie narusza prawa Sąd działając na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm./ orzekł jak w sentencji.