II SA/Rz 1228/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie: Przewodniczący Sędzia SO (del.) Elżbieta Mazur-Selwa po rozpoznaniu w dniu 10 lutego 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku Z. G. o zwolnienie od kosztów sądowych oraz o ustanowienie adwokata w sprawie z jej skargi na postanowienie Wojewody [...] z dnia [...] września 2013 r., nr [...] w przedmiocie odmowy wznowienia postępowania - p o s t a n a w i a - odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata. II SA/Rz 1228/13 U Z A S A D N I E N I E Przedmiotem skargi Z. G. skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie (zwany dalej WSA) jest postanowienie Wojewody [...] z dnia [...] września 2013 r., nr [...], w przedmiocie odmowy wznowienia postępowania. Skarżąca w terminie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 200 zł., złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy przez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Postanowieniem z dnia 24 stycznia 2014 r., sygn. akt II SA/Rz 1228/13 referendarz sądowy WSA w Rzeszowie odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy w powyższym zakresie. Od tego postanowienia w dniu 4 lutego 2014 r. skarżąca nadała w urzędzie pocztowym sprzeciw domagając się jego zmiany. Podniosła, że jej sytuacja finansowa i zdrowotna uzasadnia zwolnienie jej chociażby w części z opłaty sądowej. Skarżąca zwróciła uwagę, że wydatki związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego znacznie wzrosły. Nadto zwróciła uwagę, że oboje z mężem systematycznie leczą się, w związku z tym ponoszą znaczne wydatki w tym zakresie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 - określanej dalej jako P.p.s.a.), w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Stosownie do art. 245 § 1, § 2 P.p.s.a. oraz art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. - prawo pomocy może być przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie zastępcy procesowego m.in. adwokata, radcy prawnego (art. 245 § 2 P.p.s.a.), gdy osoba wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Dokonana przez Sąd ponowna analiza złożonego wniosku nie uzasadnia jego uwzględnienia nawet w części. Informacje podane przez skarżącą nie potwierdziły, że nie jest ona w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Sąd ustalił, że skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z mężem i 26-letnią córką, zamieszkując w domu o pow. 100 m². Źródło dochodów stanowi emerytura skarżącej (840 zł. brutto, 744 zł. netto) i męża (1160 zł. brutto), córka obecnie kończy staż. Skarżąca z mężem z uwagi na stan zdrowia pozostają w stałym leczeniu, często korzystają z odpłatnej pomocy lekarskiej. Według oświadczania skarżącej posiadana nieruchomość rolna o pow. ok. 10 ha jest uprawiana w części i z uwagi na wysokie koszty produkcji nie przynosi wielkiego zysku. W złożonym w wyniku wezwania dodatkowym oświadczeniu z dnia 14 grudnia 2013 r. wnioskodawczyni wyszczególniła ponoszone wydatki, tj. opłaty za energię elektryczną – średnio 200 zł./m-c, wodę, śmieci i kanalizację – 810 zł./6 m-cy, gaz – 400 zł./6 m-cy, telefon – 120 zł./m-c, zakup leków dla siebie i męża – ok. 550 zł./m-c, podatek gruntowy – 1600 zł., ubezpieczenie ciągnika – 1100 zł., zakup paliwa – 4000 zł., nawozów – 2000 zł., naprawa maszyn – 2000 zł., zakup opału – 2800 zł., żywności – 800 zł./m-c, środków ochrony roślin - 600 zł., opłaty za usługi rolnicze (m.in. kombajn, prasa, koszenie trawy) – łącznie ok. 2900 zł., wskazała też na pilną potrzebę zakupu nowego siewnika do nawozów – 850 zł.; łączne wydatki w skali roku oszacowała na 38 500 zł. Dochody z emerytur to 23 280 zł., ok. 10 000 zł. pochodzi z dopłat do produkcji rolnej, "na resztę ledwo starcza ze sprzedaży zboża". Wg wyciągu z rachunku bankowego skarżącej, na dzień 12 grudnia 2013 r. była na nim kwota 105 zł. Podkreślenia wymaga, że obowiązek stron ponoszenia kosztów związanych ze swoim udziałem w sprawie wynika z art. 199 P.p.s.a. i dotyczy wszystkich osób posiadających jakiekolwiek środki majątkowe i dochody, jeżeli poniesienie tych kosztów nie będzie wiązało się dla nich z uszczerbkiem w koniecznym utrzymaniu. Udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce w sytuacjach, gdy zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. W doktrynie wyrażono pogląd, iż zwolnienie od ponoszenia opłat sądowych jest odstępstwem od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równomiernego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji i dlatego może być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli (por. B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi" Komentarz, wyd. Zakamycze 2005, str. 594). Przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, tj. w postaci zwolnienia od kosztów sądowych w całości oraz ustanowienie adwokata lub radcy prawnego musi więc odbywać się przy dokładnym rozpatrzeniu sytuacji majątkowej wnioskodawcy, przy czym to na stronie wnioskującej spoczywa ciężar wykazania, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Istotą instytucji prawa pomocy jest to, że znajduje ono zastosowanie wobec osób pozostających w ubóstwie. Odnosząc powyższe rozważania do niniejszej sprawy, Sąd uznał, że nie zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku skarżącej ani w całości, ani także w części, gdyż wskazane przez nią informacje nie uzasadniają zwolnienia od kosztów sądowych w zakresie, w jakim składająca sprzeciw tego oczekuje. Fakt posiadania przez skarżącą domu, nieruchomości rolnej, maszyn rolniczych, a także posiadanie stałych źródeł dochodów oraz zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych (w tym związanych z leczeniem), nie potwierdza wymaganego w tych okolicznościach procesowych ubóstwa osób wnioskujących o przyznanie prawa pomocy w całości (a nawet w części), co powoduje, że obowiązek ten nie może zostać w stosunku do skarżącej wyłączony lub ograniczony, gdyż stałoby to w sprzeczności z ustawowymi zasadami przyznawania prawa pomocy. Nie do zaakceptowania jest sytuacja, że pomoc prawna ze środków publicznych może zostać przyznana w razie braku spełnienia wymaganych przesłanek. Skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Dodatkowo poniesienie w niniejszej sprawie kosztów postępowania nie będzie wiązało się dla rodziny skarżącej z uszczerbkiem w koniecznym utrzymaniu. Rodzina skarżącej ma zaspokojone podstawowe potrzeby życiowe, tj. żywność, opłaty związane z utrzymaniem domu, a także koszty leczenia. Potrzeby te pokrywane są w pełni z emerytury wnioskodawczyni i jej męża. Natomiast córka wnioskodawczyni zamieszkująca we wspólnym gospodarstwie domowym jest pełnoletnia, nie podejmuje żadnej nauki i odbywa staż, dlatego na skarżącej nie spoczywa obowiązek alimentacyjny względem córki. Podnieść należy, że odbywanie stażu, co do zasady jest odpłatne, czemu zresztą skarżąca nie zaprzeczyła w sprzeciwie. Z oświadczenia skarżącej wynika, że rodzina z budżetu domowego pokrywa cześć kosztów związanych z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. W związku z tym nie wydaje się zasadnym przyjęcie, że skarżąca nie jest w stanie ponieść jakiekolwiek kosztów postępowania sądowego, czy też poniesienie kosztów sądowych będzie miało wpływ na powstanie uszczerbku w utrzymaniu koniecznym rodziny. Podnieść należy, że prowadzenie gospodarstwa rolnego, wiąże się z wydatkami, ale także przynosi ono dochody i pożytki rolne. Z doświadczenia życiowego wynika, że gdyby prowadzone gospodarstwo rolne o dużym areale (mimo dopłat do produkcji rolnej), przynosiło straty, to niemożliwym byłoby dalsze inwestowanie w produkcję rolną. Tymczasem skarżąca w piśmie z dnia 14 grudnia 2013 r. stwierdziła, że "pilnie potrzebuje zakupu siewnika do nawozów w kwocie 850 zł, gdyż stary nie nadaje się do naprawy". Podkreślenia wymaga, że wydatki skarżącej związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego nie mogą stanowić pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowego. Prawo pomocy nie może być przez wnioskodawcę traktowane jako sposób zabezpieczenia czy poprawy własnego stanu majątkowego, lecz ma na celu zagwarantowanie prawa do sądu dla osób, którzy bez tej pomocy faktycznie byliby jej pozbawieni. Na obecnym etapie koszty postępowania obejmują wpis sądowy od skargi w kwocie 200 zł. Natomiast w przyszłości mogą wystąpić koszty związane z opłatą kancelaryjną od wniosku o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia wyroku w przypadku oddalenia skargi oraz wpis od skargi kasacyjnej w przypadku jej wnoszenia od wyroku WSA - po 100 zł. Odnosząc się do wniosku skarżącej o ustanowienie w sprawie adwokata wypada zauważyć, że w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym skarżąca nie ma obowiązku działania przez fachowego pełnomocnika. Podnieść przy tym należy, że sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i z urzędu zobowiązane są wziąć pod uwagę wszelkie uchybienia występujące w sprawie. Zaś na mocy art. 6 P.p.s.a., sąd administracyjny powinien udzielać stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań. Dodać należy, że w razie uwzględnienia wniesionej skargi przez sąd pierwszej instancji skarżącej, przysługuje prawo domagania się zwrotu kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw (w tym wpisu od skargi, zgodnie z art. 200 P.p.s.a.). Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 245 § 2 oraz art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. w związku z art. 260 P.p.s.a. orzeczono jak w sentencji postanowienia.