II SA/Rz 1406/15

Dnia 15 grudnia 2015 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Krystyna Józefczyk po rozpoznaniu w dniu 15 grudnia 2015 roku w Rzeszowie na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu J.W. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 30 listopada 2015 r. sygn. akt II SA/Rz 1406/15 w zakresie pkt II o odmowie ustanowienie adwokata w sprawie z jej skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] sierpnia 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania zasiłku celowego - postanawia - utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie w zakresie pkt II o odmowie ustanowienia adwokata W skardze na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] sierpnia 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania zasiłku celowego J.W. zawnioskowała o przyznania jej prawa pomocy w zakresie całkowitym. W złożonym urzędowych formularzu PPF wyjaśniła, że jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku, prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Nie uzyskuje od nikogo żadnego wsparcia, korzysta zaś z pomocy społecznej. Jej "majątkiem dorobkowym" dysponuje osoba trzecia – były mąż M.Z., a z kolei z L.W. nie posiada żadnego majątku, gdyż zawierając z nim związek małżeński podpisała intercyzę. Posiada też zaległości alimentacyjne wobec córki M.Z. w kwocie ok. 20 000 zł, a na byłego już męża L.W., z którym ciągle mieszka, obowiązana jest łożyć po 200 zł tytułem alimentów oraz 250 zł tytułem opłat za mieszkanie. Postanowieniem z dnia [...] listopada 2015 r. referendarz sądowy w punkcie I umorzył postępowanie w sprawie zwolnienia skarżącej od kosztów sądowych na podstawie art. 239 § 1 pkt 1 lit. a) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zmianami) dalej "P.p.s.a.", a w punkcie II odmówił ustanowienia adwokata z powodu niewykazania przesłanek określonych w art. 246 § 1 P.p.s.a. W ocenie referendarza co do zasady nie budziła wątpliwości trudna sytuacja materialno – bytowa skarżącej, która jako osoba długotrwale bezrobotna utrzymuje się ze świadczeń z pomocy społecznej (zasiłku okresowego w kwocie 275 zł i doraźnie przyznawanych zasiłków celowych oraz korzysta – od poniedziałku do piątku z posiłków w kuchni dla ubogich. Sytuacja ta w kontekście ustawowych przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy nie zwalniała jednak skarżącej od należytego wykazania zasadności wniosku. Wiarygodność złożonego przez skarżącą oświadczenia budziła w ocenie referendarza wątpliwość. Finasowanie przez L.W. całości kosztów utrzymania mieszkania oraz brak dochodzenia należnych mu od niej alimentów, wspólne załatwianie spraw urzędowych należy, w ocenie referendarza, interpretować jako argument na potwierdzenie tezy o prowadzeniu przez nich wspólnego gospodarstwa domowego. Wyjątkowy charakter prawa pomocy i związany z tym ustawowy obowiązek stron do ponoszenia kosztów postepowania związanych ze swoim udziałem w sprawie nabiera szczególnego znaczenia przy uwzględnieniu bierności skarżącej w zakresie podjęcia pracy zarobkowej, choćby dorywczej i odzyskania majątkowego dorobkowego pozostającego, jak oświadczyła, w dyspozycji byłego męża. Referendarz sądowy zwrócił także uwagę, że skarżąca jest inicjatorką wielu postępowań sądowych (skarga w niniejszej sprawie jest już kolejną z prawie 20 wniesionych do WSA w Rzeszowie skarg w przedmiocie przyznania zasiłku celowego), a zatem musi liczyć się z koniecznością ponoszenia wydatków związanych z ich prowadzeniem. Ponadto okoliczność świadczy o niezbędnym rozeznaniu w procedurze sądowej, w tym co do rozumienia kierowanej do niej korespondencji i wymogu terminowego podejmowania adekwatnych do etapu postępowania działań. W sprzeciwie od powyższego orzeczenia (obejmującym pkt II postanowienia referendarza sądowego z dnia [...] listopada 2015 r.) J.W. zwróciła uwagę na skomplikowany charakter sprawy i wynikająca z tego faktu potrzebę ustanowienia adwokata. Podniosła brak porównywalności tej sprawy ze sprawami poprzednimi. Podkreśliła, że prowadzi odrębne gospodarstwo domowe od 1995 r., kiedy została wraz z córką wyrzucona z mieszkania przez byłego męża, L.W. udziela jej ochrony i pomocy mając na uwadze jej trudną sytuację. Z kolei rezygnacja z przysługujących mu względem skarżącej roszczeń finansowych jest efektem zrozumienia jakie wykazuje L.W. w związku ze staraniami J.W. i jej walką z MOPS, SKO i WSA w Rzeszowie. Na tej podstawie skarżąca zawnioskowała o przyznanie jej adwokata z urzędu . Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. W myśl art. 260 § 1 i 2 P.p.s.a., w brzmieniu znajdującym zastosowanie do spraw, w których skargi wniesiono po dniu 14 sierpnia 2015 r., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach takich wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a Wojewódzki Sąd Administracyjny orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Ustanowienie pełnomocnika w osobie m.in. adwokata objęte jest zakresem częściowego prawa pomocy którego przyznanie w przypadku osób fizycznych uzależnione jest od wykazania braku możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 245 § 3 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.). Wymóg spełnienia tej przesłanki ciąży na osobie wnioskującej, która ma przekonać sąd, że znajduje się w sytuacji usprawiedliwiającej przyznanie prawa pomocy. J.W., mimo powoływania się na trudną sytuację finansową i materialną warunku tego nie spełniła, a wskazane przez nią okoliczności nie jawią się jako spójne i wiarygodne. Z wniosku PPF oraz akt administracyjnych sprawy wynika, że skarżąca jest osobą samotną, bezrobotną, nie posiadającą żadnego majątku, pozostającą w stałym leczeniu, utrzymującą się wyłącznie z zasiłku okresowego w wysokości 275 zł na zakup żywności oraz przyznawanych doraźnie zasiłków celowych, m.in. na pokrycie kosztów leczenia i rehabilitacji. Ciąży na niej również zadłużenie z tytułu alimentów względem córki na kwotę ok. 20 tys. zł, zobowiązanie alimentacyjne na rzecz L.W. (byłego męża) w kwocie 200 zł oraz wymóg partycypacji w kosztach utrzymania jego mieszkania (250 zł miesięcznie). Informacje te wprawdzie same w sobie mogłyby potencjalnie uzasadniać uwzględnienie wniosku skarżącej, postrzegane przez pryzmat pozostałych okoliczności prowadzą do odmiennego uznania. Pojawiające się wątpliwości dotyczą zwłaszcza deklarowanego prowadzenia przez wnioskodawczynię 1-osobowego gospodarstwa domowego w sytuacji stałego zamieszkiwania z byłym mężem i finansowania przez niego całości kosztów związanych z utrzymaniem mieszkania (o pow. 40 m²), zwłaszcza że jak wskazała, umowa zobowiązująca ją do ponoszenia tych kosztów w kwocie 250 zł nie jest przez niego egzekwowana, tak samo jak płatność przysługujących mu od niej alimentów. Za uznaniem pozostawania przez skarżącą we wspólnym gospodarstwie domowym z byłym mężem przemawia dodatkowo fakt, że skarżąca załatwia swoje sprawy przy pomocy i uczestnictwie L.W., który zresztą nie egzekwuje przysługujących mu względem skarżącej wierzytelności alimentacyjnych i z tytułu udostępniania jej mieszkania pomimo, że stan taki trwa od wielu lat. Nie bez znaczenia pozostaje także brak działań w kierunku podjęcia jakiejkolwiek (chociażby dorywczej) pracy zarobkowej wynikający z ponad 15-letniego okresu bezrobocia oraz to, że deklarując we wniosku PPF pozostawanie majątku dorobkowego jej i byłego męża w dyspozycji "osoby trzeciej", nie podejmuje żadnych działań w kierunku jego odzyskania, a więc wykazuje bierną postawę co do poprawy swojej sytuacji materialnej. Zaniechanie w tym zakresie nie może być interpretowane na jej korzyść i uzasadniać przyznania wnioskowanego prawa pomocy mimo, że z takiego wsparcia wielokrotnie do tej pory korzystała w licznych inicjowanych przez siebie przed tutejszym Sądem sprawach. Sam fakt braku dostatecznych środków nie jest wystarczającą podstawą do uwzględnienia wniosku, jeżeli strona nie wykazuje, że w jakikolwiek sposób stara się poprawić tę sytuację, jeżeli ma obiektywnie taką możliwość. Jest to tym bardzie istotne, że skarżąca jest inicjatorką wielu postępowań przed tut. Sądem i jak dotychczas nie wykazała, aby podjęła osobiste starania w celu poprawy swej sytuacji bytowej. Nie można pomijać także i tego, że w sprawach z zakresu pomocy społecznej strona korzysta z ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych i dzięki temu ma zapewnione prawo do sądu i możliwość dochodzenia swoich praw, zatem konieczność ustanowienia adwokata winna wykazać poprzez wiarygodne wykazanie niemożności ich wygospodarowania we własnym zakresie. Końcowo zaznaczyć należy, że skoro zasadą jest ponoszenie przez strony kosztów postępowania związanych ze swoim udziałem w sprawie, to korzystanie z instytucji prawa pomocy powinno mieć miejsce wyłącznie w przypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy strona nie nadużywa swych uprawnień procesowych, czyli nie inicjuje szeregu postępowań sądowych w celu innym niż ochrona swych praw i gdy zgromadzenie przez nią funduszy niezbędnych do prowadzenia procesu jest obiektywnie niemożliwe. Podmiot występujący na drogę postępowania sądowego powinien mieć również świadomość, że to on w pierwszej kolejności zobowiązany jest do ponoszenia kosztów swojego udziału postępowaniu sądowym. Zatem decydując się na wszczęcie każdej sprawy sądowej, powinien poprzez swoje działanie zabezpieczyć sobie w stosownym czasie środki finansowe na pokrycie kosztów sądowych. Oznacza to, że w ramach planowania wydatków, prowadząc działalność skargową i przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinien wykazać się niezbędną zapobiegliwością i przezornością oraz zapewnić sobie środki na ten cel. Skoro skarżący środków tych nie zabezpieczył i we własnej ocenie ich nie posiada, to okoliczność ta nie może powodować, że należy stronie bezwzględnie przyznać prawo pomocy. Konieczność ponoszenia kosztów sądowych powinna sprzyjać rozwadze przy podejmowaniu decyzji o skorzystaniu z możliwości wniesienia skarg, od których uiszcza się wpis sądowy. Domaganie się przez skarżącego, by koszty każdego zainicjowanego przez niego postępowania zostały przerzucone na Państwo, którego budżet wypracowany jest przez ogół obywateli, jest sprzeczny z ratio legis instytucji prawa pomocy oraz może być kwalifikowane jako przejaw dążeń do nadużywania tego prawa (por. postanowienie NSA z dnia 26 listopada 2015 r. I OZ 1537/15, dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W konsekwencji zachowanie, które formalnie zgodne jest z literą prawa, lecz sprzeciwia się jej sensowi, nie może zasługiwać na ochronę. Tak samo należy ocenić działania podmiotu, który inicjuje szereg postępowań sądowych w celu innym, niż ochrona swych praw – w ten sposób wpływając na obniżenie poziomu ochrony innych podmiotów, które nie mogą w dostatecznie szybki sposób uzyskać ochronę prawną. Prawo pomocy stanowiące formę realizacji prawa do sądu, nie może być przyznane podmiotowi, który ze swojego prawa czyni nienależyty użytek. Tak zaś należy oceniać np. działania podmiotu, który inicjuje szereg postępowań sądowych nie w celu ochrony swoich realnych praw, ale dla którego inicjowanie tychże postępowań jest celem samym w sobie (por. postanowienie NSA z dnia 25 listopada 2015 r. I OZ 1521/15, dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zatem z uwagi na fakt niewykazania przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. oraz dopatrzenia się przez Sąd w działaniach skarżącej polegających na składaniu w kolejnych z 20 wszczętych spraw z zakresu pomocy społecznej wniosków o przyznanie jej adwokata z urzędu symptomów nadużywania prawa pomocy uznać należy, że prawidłowo referendarz sądowy odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy także w zakresie ustanowienia adwokata. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. w art. 245 § 3 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 260 § 1 i § 2 P.p.s.a., orzeczono o utrzymaniu zaskarżonego postanowienia w mocy.