II SA/Rz 1537/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Magdalena Józefczyk Sędziowie WSA Joanna Zdrzałka /spr./ WSA Piotr Godlewski Protokolant specjalista Anna Mazurek - Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 kwietnia 2017 r. sprawy ze skargi M. L. na decyzję Szefa Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] września 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczeń pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Szefa Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] lipca 2016 r. nr [...]; II. zasądza od Szefa Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącej M. L. kwotę 100 zł /słownie: sto złotych/ tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. II SA/Rz 1537/16 UZASADNIENIE Decyzją z dnia [...] września 2016 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2016 r. poz. 23 z późn. zm.) – dalej: "k.p.a." oraz art. 2 pkt 2 lit. a) i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (tekst jedn. Dz. U. z 2014 r. poz. 1001), Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie, po ponownym rozpatrzeniu sprawy, utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] lipca 2016 r. nr [...] o odmowie przyznania ML uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w ww. ustawie Z uzasadnienia decyzji i akt administracyjnych sprawy wynika, że ML wystąpiła o przyznanie świadczenia przewidzianego w powołanej ustawie, podając, że od października 1942 r. do kwietnia 1945 r. przebywała na robotach przymusowych w Niemczech. Wskazała przy tym, że fakt skierowania na roboty przymusowe został odnotowany w kartotece niemieckiego urzędu pracy w Krakowie, natomiast możliwe jest, że w kartotece tej i ewidencji obozu zapisano, iż skierowano JK (obecnie P), siostrę wnioskodawczyni, podobną do niej. Do wniosku dołączono oświadczenia świadków , w tym JP. Decyzją z dnia [...] lipca 2016 r. nr [...] Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił przyznania świadczenia zgodnie z wnioskiem. W uzasadnieniu organ powołał się na definicję pojęcia represji w rozumieniu ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, a następnie wskazał, że ML dołączyła do wniosku oświadczenia świadków oraz dokument z kartoteki niemieckiego urzędu pracy w Krakowie dotyczące jej siostry – JK (obecnie P). Te same oświadczenia świadków były podstawą przyznania JP świadczenia ze środków niemieckiej Fundacji "Pamięć, Odpowiedzialność i Przyszłość" przez Fundację "Polsko-Niemieckie Pojednanie". Zdaniem organu brak było podstaw do uwzględnienia wniosku ML, gdyż w jego ocenie oświadczenie JP, że dołączone do akt sprawy dowody dotyczą ML, która rzekomo miała zostać wywieziona do pracy przymusowej na jej miejsce, nie odpowiada prawdzie. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy ML podniosła, że jej siostra – JP nie składała wniosku o przyznanie świadczenia pieniężnego i tym samym nie uzyskała tego świadczenia za deportację do pracy przymusowej na terenie III Rzeszy. Odwołująca podała, że to ona została wywieziona do pracy przymusowej, czego dowodem są dołączone do wniosku dokumenty. Powołaną na wstępie decyzją z dnia [...] września 2016 r. nr [...] Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] lipca 2016 r. Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie podał, że ML nie składała wniosku o przyznanie odszkodowania ze środków Fundacji "Polsko-Niemieckie Pojednanie", odszkodowanie takie uzyskała natomiast jej siostra – JP, co ustalono na podstawie dokumentów z Archiwum Akt Nowych. W aktach tych znajduje się m.in. wniosek JP o przyznanie świadczenia z tytułu deportacji do pracy do miejscowości Birkensted Rothenburg bei Muskau oraz oświadczenia JK i MC z dnia 7 marca 2004 r. W świetle powyższego zdaniem organu brak było podstaw od uznania za wiarygodne obecnego oświadczeniu JP, w którym stwierdza ona, że zamiast niej do Niemiec wywieziona została jej siostra M. Tym bardziej, że oświadczenia świadków sporządzone w marcu 2004 r. dotyczą deportacji JP, a nie ML. Gdyby w rzeczywistości wnioskodawczyni została wywieziona zamiast siostry, do zdaniem organu świadkowie wyraźnie wskazywaliby na powyższą okoliczność. ML wniosła na tę decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie, żądając uchylenia wydanych w sprawie decyzji organów obu instancji, a ponadto o zasądzenie kosztów postępowania. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie: 1. art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a. poprzez wadliwe ustalenie stanu faktycznego sprawy, zwłaszcza w odniesieniu do przyjęcia, że w świetle danych z bazy informacji o osobach prześladowanych, osoba, która pracowała w czasie II wojny światowej w III Rzeszy była JP, a nie ML; 2. art. 8 k.p.a. poprzez naruszenie zasady pogłębiania zaufania uczestników postępowania do organów władzy publicznej poprzez niedostrzeżenie widocznych rozbieżności zawartych w materiale dowodowym oraz braku jakichkolwiek prób ich wyjaśnienia, 3. art. 7 i art. 77 k.p.a. poprzez niepodjęcie przez organ inicjatywy dowodowej w zakresie przesłuchania wskazanych przez skarżącą świadków, a w konsekwencji rozstrzygnięcie sprawy w oparciu o niepełny materiał dowodowy, 4. art. 9 k.p.a. poprzez nieinformowanie strony o okolicznościach faktycznych i prawnych, które miały wpływ na ustalenie jej praw, a także dopuszczenie do sytuacji, w której nieznajomość prawa wyrządziła szkodę skarżącej. Skarżąca podniosła, że w danych osobowych, którymi dysponuje organ, jako miejsce urodzenia JP wskazano A, tymczasem urodziła się ona w miejscowości B. A jest natomiast miejscem urodzenia skarżącej a zatem nie jest możliwe, że JP wskazała błędnie miejsce swojego urodzenia. Ponadto z odpisu skróconego aktu małżeństwa JK JP wynika, że zawarli oni związek małżeński w dniu 2 kwietnia 1945 r., podczas gdy wedle ustaleń organu, pracowała ona nadal w Niemczech. W odpowiedzi na skargę Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczas zajęte stanowisko. W odniesieniu do argumentacji skargi organ podał, że zgodnie z treścią wniosku JP, zakończyła ona pobyt na deportacji już w marcu 1945 r., a zatem mogła zawrzeć związek małżeński w kwietniu 1945 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje; Sprawowana przez Sąd, zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. j. Dz. U. z 2016 r. poz. 1066, ze zm.)., kontrola działalności administracji obejmuje badanie legalności, czyli zgodności z prawem zaskarżonych aktów, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2016 r. poz. 718, ze zm.)– zwanej dalej w skrócie P.p.s.a., stanowiący, że Sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W ramach kontroli legalności Sąd stosuje przewidziane prawem środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 P.p.s.a.). Dokonując takiej kontroli w niniejszej sprawie Sąd doszedł do przekonania, że zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych dotknięte są naruszeniami prawa. Decyzje te dotyczą odmowy przyznania świadczenia przewidzianego w art. art. 1 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (t.j. Dz. U. z 2014 r., poz. 1001) – zwanej dalej "ustawą". W art. 1 ust. 1 ustawa ta określa warunki przyznania świadczenia pieniężnego, stanowiąc, iż przysługuje ono osobom, które: - podlegały represjom określonym w ustawie, - w chwili podlegania represjom były obywatelami polskimi, - obecnie również są obywatelami polskimi. Art. 2 definiuje pojęcie represji na użytek przedmiotowej ustawy, wskazując w pkt 2 deportację (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. na terytorium; a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Orzekając o odmowie przyznania świadczenia na wniosek ML organy powołały się na zgromadzone dowody i ich ocenę. Za niewiarygodne uznały stanowisko skarżącej w świetle oświadczeń świadków, które wskazują siostrę skarżącej – JK (obecnie P) jako wywiezioną na roboty przymusowe, jak również okoliczność tę potwierdzają dokumenty w postaci wniosku JP do Fundacji "Polsko-Niemieckie Pojednanie". Zdaniem Sądu taka ocena materiału dowodowego narusza przepisy postępowania, bo jest przedwczesna. Ocena czy dana okoliczność została udowodniona może nastąpić dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego, o czym stanowi art. 80 k.p.a. Naruszone też zostały art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 75 k.p.a. i art. 78 k.p.a. Zgodnie z unormowaną w art. 7 k.p.a. zasadą prawdy obiektywnej organy administracji publicznej są zobowiązane do podjęcia wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy. Realizacji tej zasady służy przepis art. 77 § 1 k.p.a. stanowiący, że organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, a następnie poddać go ocenie w oparciu o art. 80 k.p.a. Obowiązek, o którym mowa w art. 77 § 1 k.p.a., należy rozumieć w ten sposób, że organ administracji publicznej przy zbieraniu materiału dowodowego albo czyni to z własnej inicjatywy, jeżeli uznaje to za konieczne do prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy, albo gromadzi w aktach sprawy dowody wskazane lub przedstawione przez stronę. W tym miejscu przypomnieć należy, że w kodeksie postępowania administracyjnego, którego przepisy nakazuje stosować ustawa o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (art. 4 ust. 4) w zakresie postępowania dotyczącego ustalenia lub odmowy przyznania świadczenia, brak jest przepisu zobowiązującego strony do wskazania dowodów dla stwierdzenia faktów, z których wywodzą skutki prawne. Z przepisów tych wynika natomiast zasada oficjalności, która nakłada na organy administracji publicznej obowiązek gromadzenia i oceny materiału dowodowego. Zasada ta wspólnie z zasadą dochodzenia prawdy obiektywnej obligują organ do podjęcia odpowiednich czynności dowodowych, nawet wtedy, gdy ciężar wykazania konkretnej okoliczności ciąży na stronie (tak m. in. M. Jaśkowska, A. Wróbel, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Zakamycze 2000, s. 441, wyrok NSA z dnia 2.07.2002 r., I SA 169/02, LEX nr 157661). W rozpoznawanej sprawie skarżąca wskazała na zasadniczy fakt wywiezienia jej, zamiast siostry J, na roboty przymusowe do Niemiec. Z tego względu w ewidencji obozu i być może przy zatrzymaniu zapisano imię i nazwisko siostry. Na okoliczność tę przedstawiła kserokopię dokumentu z niemieckiego Urzędu Pracy w Krakowie (Arbeitsamt Krakau) oraz oświadczenia 2 osób – MC i JK, które potwierdziły, że znana im JK była wywieziona na roboty przymusowe w 1942 r. Przedłożyła także oświadczenie swojej siostry, obecnie mieszkającej w Kanadzie, stwierdzające, że JK (obecnie P) została wyznaczona przez władze III Rzeszy na prace przymusowe do Niemiec, ale nie zgłosiła się do urzędu. Zamiast niej i pod jej nieobecność została zabrana z domu siostra, która była wówczas młodą i w dodatku chorą osobą. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy oraz skardze skarżąca wskazała, że była przekonana, iż dowody te wraz z opisaną przez nią we wniosku wersją wydarzeń są wystarczające dla przyznania jej świadczenia. Jednocześnie jednak we wniosku podała imiona i ówczesne nazwiska innych kobiet, które pracowały wraz z nią przymusowo na robotach i mieszkały w jednym pokoju. Organ nie przeprowadził dowodu z przesłuchania tych osób, które, o ile oczywiście żyją, są bezpośrednimi świadkami pracy przymusowej skarżącej, bowiem pracowały razem z nią. Zgodnie z art. 75 § 1 k.p.a. dowodem może być wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, w szczególności dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych oraz oględziny. Zgodnie natomiast z art. 78 § 1 i 2 k.p.a. organ winien przeprowadzić także dowody wskazane przez stronę, a odmowa uwzględnienia żądania strony może nastąpić tylko wtedy, gdy dotyczy ono okoliczności nie mającej znaczenia dla sprawy lub stwierdzonej już innymi okolicznościami. W rozpoznawanej sprawie okoliczności podnoszone przez skarżącą są kluczowe, a fakt, że nie znajdują one potwierdzenia w dotychczas zgromadzonym materiale dowodowym, nie może być podstawą do odmowy przeprowadzenia wskazywanych przez skarżącą dowodów. Niewątpliwie zdarzenia podawane przez skarżącą mogły mieć miejsce, tymczasem organ odstąpił od wyjaśnienia tej kwestii, opierając się wyłącznie na materiałach z innego postępowania, prowadzonego w innej instytucji, w stosunku do innej osoby. Nie jest natomiast wykluczone, że chcąc uzyskać odszkodowanie z Fundacji "Polsko-Niemieckie Pojednanie" JP mogła złożyć niezgodne z prawdą oświadczenie o swojej pracy przymusowej w Niemczech w czasie II wojny światowej. Jest to jednak odrębna kwestia i nie stanowi przedmiotu niniejszego postępowania. Należy podkreślić, że postępowanie w niniejszej sprawie ma autonomiczny charakter, a organ winien w jego toku ustalić wszystkie okoliczności, dążąc do wyjaśnienia prawdy obiektywnej. Tego rodzaju działania nie zostały przez organ podjęte, co skutkowało istotnym, mogącym mieć wpływ na wynik sprawy naruszeniem przepisów postępowania – wymienionych już art. 7, art. 77 § 1, art. 75, art. 78 oraz art. 80 k.p.a. i uzasadnia uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ja decyzji Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a. w zw. z art. 135 P.p.s.a. W postępowaniu ponownym niezbędne będzie przeprowadzenie dowodu z przesłuchania wskazanych przez skarżącą świadków (o ile jest to możliwe), ewentualnie także innych dowodów i dokonanie kompleksowej oceny wszystkich dowodów, a następnie wydanie decyzji odpowiadającej prawu. O kosztach Sąd orzekł w oparciu o art. 200 P.p.s.a. w zw. z art. 205 § 1 P.p.s.a., uwzględniając wniosek skarżącej zawarty w skardze.