II SA/Rz 1573/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Magdalena Józefczyk /spr./ Sędziowie NSA Stanisław Śliwa AWSA Jolanta Kłoda-Szeliga Protokolant starszy specjalista Anna Mazurek-Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 maja 2025 r. sprawy ze skargi M. Ś. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krośnie z dnia 4 października 2024 r. nr SKO.4111.453.1308.2024 w przedmiocie ustalenia nienależnie pobranego świadczenia i zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z ustawowymi odsetkami – skargę oddala – Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krośnie (dalej: "Kolegium", "organ odwoławczy" lub "organ II instancji") z 4 października 2024 r. nr SKO.4111.453.1308.2024, wydana w przedmiocie ustalenia nienależnie pobranego świadczenia i zobowiązania do jego zwrotu. Wydanie decyzji poprzedzało postępowanie administracyjne o następującym przebiegu: Decyzją z [...] grudnia 2023 r. nr [...] Burmistrz Miasta [...] (dalej: "Burmistrz" lub "organ I instancji") przyznał MS (dalej: "skarżący") prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego w związku ze sprawowaniem stałej opieki nad matką – RS. Decyzją z [...] lipca 2024 r. nr [...] Burmistrz ustalił, że specjalny zasiłek opiekuńczy pobrany przez skarżącego za okres od 9 stycznia do 30 kwietnia 2024 r. w łącznej kwocie 2 320 zł, jest świadczeniem nienależnie pobranym, podlegającym zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami. Organ I instancji wskazał, że na podstawie weryfikacji pobierania świadczeń w innych jednostkach terenowych oraz oświadczenia skarżącego z 20 maja 2024 r. złożonego w MOPS w [...] ustalił, że matce skarżącego zostało przyznane świadczenie wspierające od 9 stycznia 2024 r. Skarżący otrzymał kwoty specjalnego zasiłku opiekuńczego za styczeń, luty, marzec i kwiecień 2024 r. Oznacza to, że specjalny zasiłek opiekuńczy za okres od 9 stycznia do 30 kwietnia 2024 r. został skarżącemu wypłacony nienależnie. Skarżący wniósł odwołanie od tej decyzji podnosząc, że nie został skutecznie pouczony o braku prawnej możliwości pobierania specjalnego zasiłku opiekuńczego od chwili przyznania jego matce świadczenia wspierającego. W ocenie skarżącego, organ I instancji dokonał wadliwych ustaleń stanu faktycznego i błędnie przyjął, że w realiach opisywanej sprawy zachodzą podstawy do uznania pobranego zasiłku za świadczenie nienależnie pobrane. Decyzją z 4 października 2024 r. nr SKO.4111.453.1308.2024 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krośnie utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Organ odwoławczy podał, że określenie świadczeń nienależnie pobranych w ustawie o świadczeniach rodzinnych zawiera art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Przepis ten nie ma jednak zastosowania w sprawie ze względu na art. 63 ust. 6 oraz ust. 11 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz.U. z 2023 r. poz. 1429 z późn. zm.) – dalej: "u.ś.w.". Przepisy o świadczeniu wspierającym stanowią bowiem lex specialis w stosunku do przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z art. 63 ust. 6 u.ś.w., specjalny zasiłek opiekuńczy nie przysługuje jeżeli osoba wymagająca opieki ma przyznane prawo do świadczenia wspierającego. Natomiast zgodnie z art. 63 ust. 11 u.ś.w., za nienależnie pobrany specjalny zasiłek opiekuńczy uważa się zasiłek wypłacony za okres, za który osoba wymagająca opieki otrzymała świadczenie wspierające. Z dokumentacji zawartej w aktach sprawy – informacji z Centralnej Bazy Beneficjentów wynika, że decyzją z [...] kwietnia 2024 r. matce skarżącego przyznano prawo do świadczenia wspierającego od 9 stycznia 2023 r. do 31 stycznia 2031 r. Powyższe potwierdził skarżący w złożonym do akt oświadczeniu z 20 maja 2024 r. Z przytoczonych wyżej regulacji wynika, że jeżeli opiekun otrzymywał specjalny zasiłek opiekuńczy za okres, za który przyznano osobie niepełnosprawnej świadczenie wspierające, to będzie ono świadczeniem nienależnie pobranym i podlegającym zwrotowi. W tej sytuacji za prawidłowe uznać należało ustalenie skarżącemu nienależnie pobranego za okres od 9 stycznia do 30 kwietnia 2024 r. specjalnego zasiłku dla opiekuna. Świadczenie przysługiwało skarżącemu w wysokości 620 zł miesięcznie, a zatem za luty, marzec i kwiecień 2024 r. świadczenie podlega zwrotowi w pełnej wysokości. Natomiast za styczeń świadczenie przysługiwało skarżącemu za 8 dni. Prawidłowo wskazał organ I instancji, że kwotę specjalnego zasiłku opiekuńczego za niepełny miesiąc ustala się dzieląc kwotę świadczenia przez liczbę wszystkich dni kalendarzowych w tym miesiącu, a otrzymaną kwotę mnoży się przez liczbę dni za które świadczenie przysługuje. Zatem wyliczenie kwoty za styczeń wynosi: 620 zł: 31 dni = 20 zł x 8 dni = 160 zł i następnie 620 zł - 160 zł = 460 zł. Tym samym Burmistrz prawidłowo ustalił również wysokość nienależnie pobranych świadczeń oraz wskazał, że nienależnie pobrane świadczenia podlegają zwrotowi wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Odnosząc się zaś do zarzutów odwołania Kolegium podniosło, że okoliczności wskazane przez skarżącego pozostają bez znaczenia przy wydawaniu decyzji, jako że podstawą wydania decyzji jest fakt wypłacenia specjalnego zasiłku opiekuńczego opiekunowi osoby niepełnosprawnej za okres, za który osoba wymagająca opieki otrzymała świadczenie wspierające. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie, MS wniósł o poddanie kontroli zaskarżonej decyzji. Skarżący zakwestionował stanowisko organów administracji odnośnie zaistnienia hipotezy uznania pobranego przez niego specjalnego zasiłku opiekuńczego za świadczenie nienależnie pobrane i jednoczesnego zobowiązania do jego zwrotu. Podniósł, że brak jest podstaw prawnych do zignorowania dotychczas obowiązujących przesłanek wynikających z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. i obligujących organy do ustalenia, czy osoba pobierająca świadczenie została skutecznie pouczona o obowiązku informowania o każdej zmianie swojej sytuacji życiowej, mającej wpływ na prawo do świadczeń. Tym bardziej, że obowiązek prawidłowego informowania stron o ich prawach i obowiązkach wynika również z naczelnych zasad procedury administracyjnej normowanej przepisami ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 572) – dalej: "k.p.a.". W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczas wyrażone stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga została oddalona w całości, bowiem nie okazała się zasadna. Sąd administracyjny sprawuje w zakresie swej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, co wynika z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 1267). Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 935 z późn. zm.) – dalej: "p.p.s.a.". Stosownie do tego przepisu sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W myśl art. 145 § 1 p.p.s.a., Sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia lub stwierdzenia ich nieważności, ewentualnie niezgodności z prawem, gdy dotknięte są one naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania, innym naruszeniem przepisów postępowania, jeśli miało ono istotny wpływ na wynik sprawy, lub zachodzą przyczyny stwierdzenia nieważności decyzji wymienione w art. 156 k.p.a. lub innych przepisach. Zgodnie z art. 151 p.p.s.a., w razie nieuwzględnienia skargi w całości albo w części Sąd oddala skargę odpowiednio w całości albo w części. Dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji Sąd stwierdził, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. W ocenie Sądu ustalenia dokonane w sprawie przez organy są wystarczające i mogą stanowić podstawę do poddania kontroli legalności stanowiska wyrażonego w wydanej decyzji, w tym zastosowanych przepisów prawa – art. 133 § 1 p.p.s.a. Stan faktyczny sprawy został zatem ustalony zgodnie z wymogami stawianymi art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. Organy dokonały ustaleń adekwatnych do zakresu i przedmiotu postępowania wyjaśniającego determinowanego przepisami prawa materialnego, bowiem to normy prawa materialnego przesądzają o przedmiocie sprawy i okolicznościach prawnie istotnych. Uwzględniły również specyfikę danej sprawy, która stanowi o stanie faktycznym. Ocena zgromadzonego materiału dokonana została natomiast zgodnie z zasadami swobodnej oceny dowodów (art. 80 k.p.a.), a motywy którymi kierowały się organy zostały szczegółowo wyjaśnione w uzasadnieniu decyzji. Przekazane akta sprawy dostatecznie przedstawiają konieczne do zastosowania przepisów prawa materialnego okoliczności faktyczne, nie wymagając tym samym przeprowadzenia uzupełniającego postępowania dowodowego z dodatkowych dokumentów na podstawie art. 106 § 3 p.p.s.a. Słusznie wskazał Organ odwoławczy, że co do zasady określenie świadczeń nienależnie pobranych w ustawie o świadczeniach rodzinnych zawiera art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Przepis ten nie ma jednak zastosowania w sprawie, ze względu na treść art. 63 ust. 6 oraz ust. 11 u.ś.w. Zgodnie bowiem z art. 63 ust. 6 u.ś.w., specjalny zasiłek opiekuńczy nie przysługuje jeżeli osoba wymagająca opieki ma przyznane prawo do świadczenia wspierającego. Natomiast zgodnie z art. 63 ust. 11 u.ś.w., za nienależnie pobrany specjalny zasiłek opiekuńczy uważa się zasiłek wypłacony za okres, za który osoba wymagająca opieki otrzymała świadczenie wspierające. Prawidłowo przyjęło Samorządowe Kolegium Odwoławcze, że przepisy u.ś.w. stanowią lex specialis w stosunku do przepisów u.ś.r. Świadczenie wspierające oraz specjalny zasiłek opiekuńczy są bowiem świadczeniami konkurencyjnymi. Ustawodawca wprowadził regulację, zgodnie z którą opiekun osoby niepełnosprawnej traci prawo do pobierania specjalnego zasiłku opiekuńczego w czasie, gdy osoba z niepełnosprawnością pobiera świadczenie wspierające. Innymi słowy, skorzystanie przez osobę z niepełnosprawnością z prawa do świadczenia wspierającego wiąże się z tym, że jej opiekun traci prawo do dotychczas pobieranego specjalnego zasiłku opiekuńczego. Co istotne, art. 63 ust. 11 u.ś.w. jest regulacją odrębną i niezależną od art. 30 ust. 2 u.ś.r. Oznacza to, że poza przesłanką jednoczesnego pobierania dwóch świadczeń nie wymaga spełnienia innych warunków dla uznania, że świadczenie pielęgnacyjne zostało nienależnie pobrane. Na definicję nienależnie pobranego świadczenia określoną w art. 63 ust. 11 u.ś.w. składa się wyłącznie element obiektywny w postaci pobrania przez opiekuna świadczenia pielęgnacyjnego w tym samym okresie, za który jego podopieczny otrzymał świadczenie wspierające, z kolei element subiektywny, czyli stan świadomości (woli) osoby pobierającej świadczenie pielęgnacyjne pozostaje zasadniczo bez znaczenia (por. wyrok WSA w Lubinie z 8 maja 2025 r. II SA/Lu 74/25 oraz wyrok WSA w Gliwicach z 23 maja 2025 r. II SA/Gl 1671/24). Z nadesłanych akt administracyjnych wynika, że decyzją z [...] kwietnia 2024 r. matce skarżącego przyznano prawo do świadczenia wspierającego od 9 stycznia 2023 r. do 31 stycznia 2031 r. Powyższe potwierdził skarżący w złożonym do akt oświadczeniu z 20 maja 2024 r. Zatem wobec jednoznacznego brzmienia art. 63 ust. 6 i 11 u.ś.w., zasadnie uznały Organy, że specjalny zasiłek opiekuńczy pobrany przez Skarżącego w okresie od 9 stycznia do 30 kwietnia 2024 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym. Jednocześnie prawidłowo ustalono wysokość świadczenia podlegającemu zwrotowi. Organy wskazały, że za luty, marzec i kwiecień 2024 r. świadczenie podlega zwrotowi w pełnej wysokości, natomiast za styczeń świadczenie przysługiwało skarżącemu za 8 dni, wobec czego należało podzielić kwotę świadczenia przez liczbę wszystkich dni kalendarzowych w tym miesiącu, a otrzymaną kwotę pomnożyć się przez liczbę dni za które świadczenie przysługuje. Zasadnie wskazało Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krośnie, że okoliczności podnoszone przez skarżącego pozostają bez znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Jak już bowiem wskazano, ustawowo określonymi przesłankami do uznania świadczenia za nienależnie pobrane w przypadku pobierania świadczenia wspierającego, jest wyłącznie obiektywny element w postaci jednoczesnego pobierania dwóch świadczeń. Wynika to wprost z art. 63 ust. 6 i 11 u.ś.w., kształtującego prawną konstrukcję świadczenia nienależnie pobranego odmiennie niż u.ś.r., która wymagała ustalenia, że strona została prawidłowo i skutecznie pouczona o konieczności powiadomienia właściwego organu o zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń. Za niezasadny uznać zatem należało zarzut naruszenia art. 30 ust. 2 pkt 1 poprzez jego niezastosowanie, jako że regulacja ta nie miała i nie mogła mieć zastosowania w niniejszej sprawie. Jej uwzględnienie mogłoby wręcz skutkować zaistnieniem przesłanki nieważności wskazanej w art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a., tj. wydaniem decyzji bez podstawy prawnej na skutek rozstrzygnięcia sprawy w oparciu o dodatkową przesłankę, nieprzewidzianą przepisami ustawy. Sąd nie podziela również zarzutu naruszenia art. 9 k.p.a., polegającego na nienależytym informowaniu skarżącego o ciążących na nim obowiązkach oraz skutkach niewywiązania się z tych obowiązków. Z nadesłanych akt administracyjnych wynika, że 20 listopada 2023 r. Skarżący zwrócił się do Burmistrza o ustalenie prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, w związku z opieką sprawowaną nad matką. Wniosek został złożony na urzędowym formularzu, który w części IV zawierał kompleksowe pouczenie odnośnie przesłanek, jakie winien spełnić wnioskodawca w celu uzyskania świadczenia. Ponadto pouczenie zawierało wykaz przesłanek negatywnych do przyznania świadczenia oraz informację odnośnie prawa wyboru jednego ze świadczeń w przypadku zbiegu świadczeń pomocy społeczne. Stosowne pouczenie o konieczności poinformowania organu zawierała również decyzja z 18 grudnia 2023 r. o przyznaniu specjalnego zasiłku opiekuńczego. W pkt 3 pouczenia wskazano w sposób zrozumiały, że w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian, strona jest zobowiązana do niezwłocznego powiadomienia właściwego organu. Wskazano również, że zaniechanie tego obowiązku może skutkować powstaniem obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami. Skarżący miał zatem świadomość, że uzyskanie jakiegokolwiek dodatkowego źródła dochodu może mieć wpływ na prawo do dotychczas przyznanego specjalnego zasiłku pielęgnacyjnego i w konsekwencji, że jego powinnością było co najmniej skonsultowanie tej kwestii z pracownikiem właściwego organu administracji. Brak jest tym samym podstaw do przyjęcia, że działania Organu I instancji stanowiły naruszenie art. 9 k.p.a., zwłaszcza w kontekście przesłanek do wydania decyzji na podstawie art. 63 ust. 6 i 11 u.ś.w. Z powyższych przyczyn Sąd, działając na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł, jak w sentencji. Powołane w uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl).