II SA/Rz 169/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Karina Gniewek - Berezowska /spr./ Sędziowie WSA Magdalena Józefczyk WSA Elżbieta Mazur - Selwa Protokolant starszy specjalista Anna Mazurek-Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 lipca 2024 r. sprawy ze skargi J. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krośnie z dnia 8 grudnia 2023 r. nr SKO.4111.1230.2863.2023 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego - skargę oddala – Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] (dalej: "Kolegium", "Organ odwoławczy" lub "Organ II instancji") z [...] grudnia 2023 r. nr [...], wydana w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Wydanie decyzji poprzedzało postępowanie administracyjne o następującym przebiegu: Wnioskiem z [...] października 2023 r. J. T. (dalej: "Skarżący") zwrócił się do Wójta Gminy [...] (dalej: "Wójt" lub "Organ I instancji") o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką sprawowaną nad jego niepełnosprawną w stopniu znacznym żoną – A. P. Decyzją z [...] października 2023 r. nr [...] Wójt Gminy [...] odmówił przyznania Skarżącemu prawa do wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. Organ I instancji podał, że A. P. legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spaw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z [...] lipca 2023 r. nr [...] o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z ww. orzeczenia wynika, że ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 22-go roku życia, a co za tym idzie niepełnosprawność powstała pomiędzy 18 a 25 rokiem życia, nie w trakcie trwania nauki. Niezależnie od powyższego Organ I instancji wskazał, że po przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego stwierdzono, że sprawowana przez Skarżącego opieka nad żoną nie jest przeszkodą w podjęciu zatrudnienia a czynności wykonywane przez Skarżącego nie wykraczają ponad przeciętne czynności wykonywane przy prowadzeniu gospodarstwa domowego. Skarżący wniósł odwołanie od tej decyzji argumentując, że jego żona jest osobą chorą, wymagającą stałej opieki lub pomocy innej osoby w związku z ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Wobec powyższego brak było podstaw do wydania decyzji odmownej. Decyzją z [...] grudnia 2023 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] utrzymało w mocy opisaną wyżej decyzję Wójta Gminy [...]. W uzasadnieniu Kolegium w pierwszej kolejności wyjaśniło, że podstawą odmowy przyznania Skarżącemu wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego było to, iż na podstawie orzeczenia o niepełnosprawności ustalono, że niepełnosprawność jego żony powstała po ukończeniu 18-go roku życia oraz po zakończeniu nauki w szkole. Wskazał, że prezentowane przez Organ I instancji stanowisko jest błędne. W swoich rozważaniach Kolegium, zwróciło uwagę na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 który stwierdził, że art. 17 ust. 1b u.ś.r., jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Zatem w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne wydanie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na datę powstania niepełnosprawności. Konsekwencją ww. orzeczenia jest to, że strona może ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne bez względu na wiek powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Niezależnie od powyższego, SKO w Krośnie stwierdziło, że w sprawie zaistniała negatywna przesłanka nie pozwalająca na przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Dalej Kolegium podkreśliło, że istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest zapewnienie dochodu i ubezpieczenia społecznego osobie, która sama nie może sobie tego zapewnić (zaprzestając wykonywania pracy lub jej nie podejmując), gdyż musi sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w takim stopniu, który uniemożliwia jej zadbanie o własne potrzeby. Z normy art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych wynika, że podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne jest rezygnacja z pracy zarobkowej, spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. Zdaniem Kolegium w realiach przedmiotowej sprawy brak jest związku przyczynowego pomiędzy brakiem możliwości podjęcia zatrudnienia przez Skarżącego, a koniecznością opieki nad jego żoną, albowiem opieka, którą sprawuje nie ma charakteru tego rodzaju ażeby zmuszała do definitywnej rezygnacji z pracy w sytuacji gdy z materiału dowodowego wynika, że A. P. pracuje w [...] (35 godzin tygodniowo). Zakład zapewnia dowóz do pracy i z pracy oraz rehabilitację zawodową, społeczną i leczniczą. Skarżący zajmuje się opieką nad żoną w czasie jej pobytu w domu, załatwia sprawy urzędowe, wykonuje obowiązki domowe ponadto wychodzi z żoną na spacery, wspólnie gotują posiłki. Organ odwoławczy nie kwestionuje faktu, że Skarżący sprawuje opiekę nad żoną, jednak z ustaleń pracownika socjalnego wynika, że A. P. we wszystkich czynnościach domowych radzi sobie dość dobrze, zaś mąż pomaga tylko w niektórych pracach domowych. Na powyższą decyzję Skarżący wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie. Zaskarżonej decyzji zarzuci naruszenie 1. art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 1 pkt 6 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775 ze zm.; dalej: "k.p.a.") poprzez: - niewystarczające i pobieżne przeprowadzenie postępowania dowodowego oraz błędne ustalenie, że A. P. nie wymaga stałej obecności opiekuna; - błędne ustalenie, że brak jest związku przyczynowego pomiędzy sprawowaniem opieki nad żoną przez Skarżącego, a niepodejmowaniem przez niego pracy zarobkowej; - niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy w szczególności odnoszących się do zakresu faktycznej opieki sprawowanej przez Skarżącego; - pominięcie prawnie uzasadnionych celów wskazanej ustawy; - przyjęcie, że brak jest związku przyczynowego między rezygnacją z pracy przez Skarżącego, a koniecznością opieki nad żoną A. P. albowiem zakres opieki nie ma charakteru tego rodzaju, żeby zmuszał Skarżącego do definitywnej rezygnacji z aktywności zawodowej, podczas gdy przesłanką przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest niepozostawanie w zatrudnieniu osoby zdolnej do pracy bez względu na okoliczności tego stanu rzeczy. 2. art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy decyzji wydanej poprzez Organ I instancji w sytuacji gdy była ona wadliwa. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczas wyrażone stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga jest niezasadna. Zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem. W pierwszej kolejności należy wskazać, że Kolegium prawidłowo skorygowało błąd Organu pierwszej instancji co do podstawy odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia. Argumentacja Organu pierwszej instancji, który oparł decyzję odmowną na art. 17 ust. 1b u.ś.r., jest wadliwa ze względu na to, że zgodność z Konstytucją tego przepisu została zakwestionowana wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. (K 38/13; OTK-A 2014, z. 9, poz. 104). Trybunał uznał za niekonstytucyjne uzależnienie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od okresu powstania niepełnosprawności. Wprawdzie prawodawca nie podjął działań w celu uchylenia lub zmiany art. 17 ust. 1b u.ś.r., jednak w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalił się pogląd, że nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i rozstrzygnięcia sądu w takiej sprawie na tej części art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP (zob. zamiast wielu: wyroki NSA z 6 lipca 2016 r., I OSK 223/16; z 2 sierpnia 2016 r., I OSK 923/16; z 7 września 2016 r., I OSK 755/16; z 21 października 2016 r., I OSK 1853/16; z 4 listopada 2016 r., I OSK 1578/16, z 10 listopada 2016 r., I OSK 1512/16; z 14 grudnia 2016 r., I OSK 1614/16; z 11 lipca 2017 r., I OSK 1600/16). Prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje niezależnie od momentu, w którym powstała niepełnosprawność osoby wymagającej opieki. Nie ma przy tym znaczenia, czy opieka jest sprawowana nad małżonkiem, dzieckiem, czy rodzicem (por. analogiczne stanowisko wyrażone w wyrokach WSA w Lublinie: z 7 marca 2019 r., II SA/Lu 55/19; z 10 maja 2022 r., II SA/Lu 174/22; z 1 lutego 2022 r., II SA/Lu 20/22 wszystkie powołane w sprawie orzeczenia dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych orzeczenia.nsa.gov.pl). Sąd podziela zatem trafność oceny Organu odwoławczego w odniesieniu do wyeliminowania powyższej negatywnej przesłanki odmowy przyznania Skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest jednak zasadna z innej przyczyny, prawidłowo dostrzeżonej przez Organ drugiej instancji. W niniejszej sprawie materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r. (art. 63 ust. 1 ustawy z 23 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym; Dz. U. z 2023 r. poz. 1429, zgodnie z którym w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe). W tym miejscu należy podkreślić, że nie ulega wątpliwości stan zdrowia żony Skarżącego, która jest niepełnosprawna w znacznym stopniu, wymaga pomocy osób drugich. Stosownie do art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce, jeśli nie podejmuje ona lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Wykładnia art. 17 ust. 1 u.ś.r. prowadzi do wniosku, że świadczenie pielęgnacyjne ma stanowić pomoc ze strony państwa dla osoby zdolnej do pracy, lecz niezatrudnionej i niewykonującej innej pracy zarobkowej z powodu konieczności sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje zatem osobom, których brak aktywności zawodowej wynika wyłącznie i bezpośrednio z konieczności sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie jest zatem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej i nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu. W postępowaniu w sprawie ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego obowiązkiem organu jest ustalenie bezpośredniego związku między niepodejmowaniem czy rezygnacją z zatrudnienia albo innej pracy zarobkowej a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Ocena istnienia takiego związku winna zaś bazować na ustaleniu wymiaru faktycznie sprawowanej opieki w kontekście jej kolidowania z możliwością podjęcia pracy. Poza sporem oczywiście pozostaje, że w przypadku osób z orzeczonym znacznym stopniem niepełnosprawności (w rozumieniu art. 3 pkt 21 u.ś.r.) ocena charakteru sprawowanej rzeczywiście opieki nad osobą niepełnosprawną nie oznacza zakwestionowania stanu jej zdrowia. O ile jednak w toku postępowania w przedmiocie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie podlegają ocenie wynikające z orzeczenia o niepełnosprawności wskazania dotyczące osoby niepełnosprawnej, o tyle w świetle przesłanek z art. 17 ust. 1 u.ś.r. konieczne jest ustalenie charakteru i wymiaru sprawowanej opieki, czego nie należy utożsamiać z przeprowadzeniem dowodu przeciw treści orzeczenia o niepełnosprawności (por. także wyrok NSA z 18 maja 2021 r., I OSK 275/21). Posiadanie przez żonę Skarżącego orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności nie gwarantuje zatem automatycznie uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Zakres sprawowanej opieki musi bowiem być tego rodzaju, że obiektywnie wyklucza możliwość jakiegokolwiek zarobkowania. Sąd nie ma żadnych wątpliwości co do tego, że Kolegium prawidłowo przyjęło brak bezpośredniego związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją przez Skarżącego z zatrudnienia czy podejmowania innej pracy zarobkowej, a koniecznością sprawowania opieki nad żoną, gdyż zakres sprawowanej opieki nie wymaga od Skarżącego rezygnacji z aktywności zawodowej. Do takich wniosków prowadzi fakt, że podopieczna od 2016 r. zatrudniona jest w [...] na stanowisku [...]. Z niekwestionowanych ustaleń Organów wynika, że zakład zapewnia dowóz do i z pracy, a także rehabilitację w czasie pracy. Podopieczna pracuje przez 5 dni w tygodniu po 7 godzin dziennie, wymaga pracy pod nadzorem. Ustalono również, że praca jest formą terapii i rehabilitacji. Stwierdzono także, że żona Skarżącego jest osobą sprawną ruchowo, cierpi na [....]. Pracownik GOPS w przeprowadzonym wywiadzie środowiskowym stwierdził, że Skarżący nie musi sprawować stałej opieki nad żoną, gdyż ta zapewniona jest przez 5 dni w tygodniu. Sąd ocenia zebrany w sprawie materiał dowodowy jako wyczerpujący. Należy podkreślić, że wywiad środowiskowy jest kluczowym elementem materiału dowodowego w sprawach dotyczących przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, zwłaszcza w przypadku istnienia wątpliwości dotyczących tego, czy zakres sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną jest tego rodzaju, że wyklucza podejmowanie pracy zarobkowej, choćby w ograniczonym wymiarze. To wywiad zawierający ustalenia pracownika socjalnego poczynione w bezpośrednim kontakcie z osobą niepełnosprawną (przy ewentualnej obecności opiekuna) pozwala na wyjaśnienie tych wątpliwości. Z wywiadu przeprowadzonego w niniejszej sprawie bezspornie wynika, że żona Skarżącego nie jest osobą leżącą, samodzielnie się porusza, samodzielnie korzysta z toalety, nie wymaga pomocy w czynnościach ściśle związanych z higieną, nie wymaga również pomocy w spożywaniu posiłków ani w przyjmowaniu lekarstw. Również zakres wskazanych przez Skarżącego czynności nie uzasadnia wniosku o przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Wśród czynności Skarżący wymienił: przygotowywanie śniadania, robienie zakupów na obiad, załatwianie spraw urzędowych, opłacanie rachunków, umawianie wizyt lekarskich, przygotowywanie obiadu i kolacji. Trudno oprzeć się wnioskowi, że podane przez Skarżącego czynności to zwykłe czynności dnia codziennego podejmowane przez każdą osobę dorosłą. W ocenie Sądu zakres przedstawionych czynności nie może uzasadniać stwierdzenia, że Skarżący nie jest w stanie z tych powodów podjąć zatrudnienia. Fakt zatrudnienia podopiecznej w zakładzie pracy chronionej, na co, co należy podkreślić pozwala wydane względem podopiecznej orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, należy rozpatrywać w kontekście zakresu opieki sprawowanej przez Skarżącego nad żoną i związku tej opieki z koniecznością rezygnacji z zatrudnienia lub niepodejmowania przez Skarżącego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Należy zauważyć, że czas pobytu podopiecznej w zakładzie pracy to 7 godzin przez 5 dni w tygodniu, a więc niemal standardowy tydzień pacy przeciętnego obywatela. W tym czasie Skarżący mógłby z powadzeniem podjąć pracę. Nie wyklucza tej możliwości wskazany przez niego zakres podejmowanych czynności, które także wpisują się w zakres czynności zwykłego pracującego człowieka. W świetle powyższego nie można zasadnie twierdzić, że opieka sprawowana przez Skarżącego nad żoną jest stała i długoterminowa, a przy tym całodzienna, wykluczająca tym samym podjęcie przez Skarżącego zatrudnienia lub pracy zarobkowej w jakiejkolwiek formie wskazanej w art. 3 pkt 22 u.ś.r. Ocena dokonana przez Kolegium jest zatem w pełni prawidłowa. Skarżący nie wykazał, aby zakres sprawowanej przez niego opieki nad żoną był tego rodzaju, że wyklucza jakąkolwiek aktywność zawodową. Skarżący wprawdzie opiekuje się niepełnosprawną żoną, ale opisany wyżej zakres samodzielności żony oraz fakt, że przez 5 dni w tygodniu przez 7 godzin przebywa w zakładzie pracy, w którym ma zapewnioną pełną opiekę, łącznie z przywozem i odwozem, pozwala na postawienie tezy, że Skarżący może w tym czasie podjąć pracę, by pogodzić ją z opieką nad żoną. "Stałość" opieki warunkującej świadczenie pielęgnacyjne musi być tego rodzaju, że ma być nieprzerwana i dlatego wykluczająca nawet częściowe zarobkowanie. W rozpatrywanej sprawie, mając na uwadze rodzaj i zakres opieki, niewątpliwe jest, że Skarżący nie musiał rezygnować z pracy. Powyższa ocena nie ma na celu umniejszenia wysiłku, jaki podejmuje Skarżący, sprawując opiekę nad żoną, jednak art. 7 k.p.a. wyrażający zasadę prawdy obiektywnej nakazuje badać nie tylko słuszny interes obywatela (skarżącego), ale także interes społeczny. Orzekając w przedmiocie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, należy mieć na uwadze cel tego świadczenia, którym jest zapewnienie chociażby częściowej rekompensaty wyłącznie tym osobom, które nie mają szans na podjęcie zatrudnienia z uwagi na przyjęcie na siebie obowiązku stałej i długotrwałej opieki nad bliskim niepełnosprawnym w stopniu znacznym. Należy przy tym pamiętać, że świadczenie pielęgnacyjne jest świadczeniem przyznawanym przez państwo w ramach wykonywania obowiązków alimentacyjnych i na warunkach przez państwo określonych. W przypadku nie spełnienia choćby jednej z przesłanek przyznania takiego świadczenia Organy nie mają prawa takiego świadczenia przyznać. W rozpatrywanej sprawie nie doszło zatem do naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji zawiera przekonującą argumentację zajętego przez organ stanowiska, w tym analizę stanu faktycznego (zakresu sprawowanej opieki) oraz prawnego (podstaw prawnych rozstrzygnięcia). Okoliczność, że wydana decyzja nie spełnia oczekiwań Skarżącego, nie oznacza, że narusza prawo. Podsumowując, zakres opieki nad niepełnosprawną żoną Skarżącego nie czynił konieczną rezygnacji przez Skarżącego z pracy zarobkowej w związku z opieką nad żoną, co jest niezbędną przesłanką uzyskania żądanego świadczenia. Mając powyższe na uwadze, Sąd oddalił skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a.