II SA/Rz 1694/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Paweł Zaborniak Sędziowie WSA Piotr Godlewski WSA Elżbieta Mazur - Selwa /spr./ Protokolant specjalista Anna Mazurek - Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 2 marca 2022 r. sprawy ze skargi E. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] września 2021 r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego i obowiązku jego zwrotu uchyla zaskarżoną decyzję. Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego (dalej: "SKO", "Kolegium", "organ odwoławczy" lub "organ II instancji") z dnia [...] września 2021 r. nr [...], utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] (dalej: "Prezydent" lub "organ I instancji") z dnia [...] sierpnia 2021 r. nr [...], wydaną w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego. Wydanie decyzji poprzedzało postępowanie administracyjne o następującym przebiegu: Decyzją z dnia [...] sierpnia 2019 r. nr [...] Prezydent Miasta [...] przyznał E.K. (dalej: "skarżącej") świadczenie wychowawcze w wysokości 500 zł miesięcznie na rzecz jej córki – W.Ł. w okresie od lipca 2019 r. do maja 2021 r. oraz świadczenie wychowawcze w wysokości 500 zł miesięcznie na rzecz jej córki – K.Ł. w okresie od października 2019 r. do maja 2021 r. Decyzją z dnia [...] sierpnia 2021 r. nr [...], Prezydent Miasta [...]: I. uznał kwoty świadczenia wychowawczego wypłaconego skarżącej w okresie od [...] listopada 2019 r. do [...] kwietnia 2021 r. na rzecz jej małoletnich dzieci – W.Ł. i K.Ł., w łącznej wysokości 18 000 zł, za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze; II. zobowiązał skarżącą do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego w kwocie 18 000 zł wraz odsetkami za opóźnienie. Organ I instancji podał, że w okresie pobierania przez skarżącą świadczenia wychowawczego, córki skarżącej przebywały pod opieką ojca. Wynika to bowiem z wyroku Sądu Okręgowego w [...] z dnia [...] listopada 2019 r. [...], orzekającym rozwód małżeństwa skarżącej i ustalającego miejsce pobytu córek przy ich ojcu. W wywiadzie środowiskowym oraz złożonym oświadczeniu ojciec małoletnich przyznał, że sprawuje osobistą opiekę nad małoletnimi, zgodnie ze wskazanym wyrokiem Sądu. Powyższe oznacza, że z chwilą zaprzestania sprawowania opieki and dziećmi przez skarżącą, świadczenie wychowawcze było pobierane przez nią nienależnie. Jednocześnie organ I instancji podał, że skarżąca została wyraźnie i skutecznie pouczona o konieczności poinformowania organu w przypadku zaistnienia jakichkolwiek zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego. To zaś obligowało do wydania decyzji o uznaniu świadczenia za nienależnie pobrane i zobowiązaniu skarżącego do jego zwrotu, stosownie do art. 25 ust. 1 i ust. 2 pkt 6 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 2407 z późn. zm.) – dalej: "u.p.p.". Skarżąca wniosła odwołanie od tej decyzji argumentując, że organ I instancji rozstrzygnął sprawę w oparciu o wadliwie ustalony stan faktyczny. Odwołująca podniosła, że Prezydent nie ustalił od kiedy córki przebywają z ojcem oraz nie wziął pod uwagę jej trudnej sytuacji materialno – bytowej. Ponadto skarżąca zarzuciła nieopatrzenie decyzji podpisem przez osobę działającą imieniem organu administracji. Decyzją z dnia [...] września 2021 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy opisaną wyżej decyzję Prezydenta Miasta [...]. Podzielając w całości stanowisko organu I instancji Kolegium podało, że skarżąca w okresie od [...] listopada 2019 r. do [...] kwietnia 2021 r. nie była uprawniona do pobierania świadczenia wychowawczego na rzecz swoich córek. Zatem świadczenie wychowawcze pobrane przez skarżącą w ww. okresie jest świadczeniem nienależnie pobranym, gdyż zostało wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia w rozumieniu art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p. Organ odwoławczy podał dodatkowo, że wbrew twierdzeniom odwołującej, decyzja organu I instancji zawiera podpis osoby ją wydającej, a kwestie związane z trudną sytuacją finansową skarżącej mogą być przedmiotem oceny w ewentualnym postępowaniu o udzielenie skarżącej ulgi od zobowiązań W skardze do Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego w Rzeszowie, E.K. wniosła o uchylenie decyzji organów i umorzenie postępowania administracyjnego. Zdaniem skarżącej, zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem: 1. art. 4 ust. 2 u.p.p., ustawy z dnia 26 kwietnia 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw oraz rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 18 czerwca 2019 r. poprzez błędne uznanie, że w opisywanej sprawie skarżąca pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze; 2. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 735 z późn zm.) – dalej: "k.p.a.", poprzez wadliwe ustalenie stanu faktycznego sprawy; 3. art. 5, art. 6, art. 7, art. 8 i art. 10 k.p.a. poprzez wydanie nieprawidłowego rozstrzygnięcia, wadliwą ocenę materiału dowodowego oraz prowadzenie postępowania w sposób nieuwzględniający stanowiska skarżącej. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując wyrażone stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje; Skarga jest zasadna. Sądowa kontrola administracji publicznej sprowadza się do ustalenia czy w określonym przypadku, jej organy dopuściły się kwalifikowanych naruszeń prawa. Ta kontrola jest wykonywana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej – art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2021 r., poz. 137 ze zm.). Zakres tej kontroli wyznacza przepis art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.; zwana dalej P.p.s.a.). Sąd rozstrzyga w granicach sprawy nie będąc przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Ponadto Sąd na podstawie art. 135 P.p.s.a. uprawniony jest stosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. Sąd rozstrzyga w granicach sprawy nie będąc przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Ponadto Sąd na podstawie art. 135 P.p.s.a. uprawniony jest stosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. Organy obu instancji oparły swe decyzje na art. 4 ust. 2 pkt 1 oraz art. 5 ust. 2a i art. 22 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (Dz.U. z 2019 r., poz. 2407; zwana dalej ustawą o pomocy państwa). W świetle tych przepisów świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca. W przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Powyższe przepisy wyraźnie wiążą prawo do świadczenia wychowawczego ze sprawowaniem faktycznej czyli realnej opieki nad dzieckiem. Ciężary utrzymania małoletniego mają być w założeniach ustawodawcy pokrywane przez sprawującego rzeczywistą opiekę rodzica z wypłacanych na tych podstawach prawnych kwot pieniężnych. Samorządowe Kolegium Odwoławcze wyprowadza z art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy państwa prawidłowy wniosek, iż rodzicem uprawnionym do świadczenia wychowawczego jest ten, z którym dziecko wspólnie mieszka i pozostaje na jego utrzymaniu. Przepisy ustawy o pomocy państwa w postaci art. 4 ust. 2 pkt 1 jak również art. 5 ust. 2a i art. 22 tej ustawy, nakazuje organowi kierowanie się aktualnym stanem sprawowania opieki, gdyż to on determinuje kluczowe z punktu widzenia ustawy ustalenie: kto rzeczywiście ponosi ciężary finansowe utrzymania dziecka. Zatem, jeżeli na skutek upływu czasu zmienia się sytuacja życiowa dziecka w ten sposób, że rozpoczyna ono zamieszkiwanie z innym niż dotychczas rodzicem, to wpływa to na prawo tego rodzica do świadczenia wychowawczego bowiem to on pokrywa koszty utrzymania gospodarstwa domowego, w którym dziecko to aktualnie przebywa. W takiej sytuacji w myśl art. 20 ust. 1 ustawy o pomocy państwa, rodzic który utracił to uprawnienie na skutek zmiany stanu faktycznego, tj. zmiany miejsca zamieszkania dziecka, zobligowany był do niezwłocznego powiadomienia o tym fakcie organu. Organy prawidłowo zinterpretowały art. 4 ust. 2 pkt 1, art. 5 ust. 2a, art. 22 ustawy o pomocy, bowiem jak wyżej podkreślono świadczenie wychowawcze jest ściśle związane z rzeczywistym sprawowaniem opieki nad dzieckiem, służąc choćby częściowemu pokryciu wydatków związanych z jego wychowywaniem (zob. P. Daniel, P. Ławrynowicz, A. Skomra, Ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Komentarz, Wrocław 2016 r., s. 116). W orzecznictwie NSA słusznie więc uznaje się, że nie każdy ustanowiony przez sąd rodzinny opiekun sprawujący pieczę nad dzieckiem może otrzymać świadczenie wychowawcze, a tylko taki, który sprawuje nad nim rzeczywistą opiekę, uczestniczy w jego wychowaniu i zaspokajaniu potrzeb (zob. wyroki NSA z dnia 23 lipca 2019 r. o sygn. I OSK 3123/19, z dnia 28 maja 2020 r. o sygn. I OSK 1885/19, LEX). W stanie faktycznym sprawy niesporny był fakt, że w dniu [...] lipca 2019r. do Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w [...] drogą elektroniczną za pośrednictwem systemu teleinformatycznego banku krajowego wpłynął wniosek Pani E.K. przedstawiciela ustawowego małoletnich dzieci W.Ł. i K.Ł. o ustalenie świadczenia wychowawczego na ich rzecz na okres trwający od [...] lipca 2019 r. do [...] maja 2021 r. Na podstawie złożonego wniosku oraz załączonych do wniosku dokumentów stwierdzono, że wnioskodawca Pani E.K. złożyła wymaganą prawem dokumentację i stosownie do przepisów ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci i rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca i r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczenia wychowawczego oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego (Dz.U. z 2017 r., poz. 1465) spełniła warunki do otrzymywania świadczenia wychowawczego w wysokości po 500,00 zł miesięcznie na rzecz każdego z w/w małoletnich dzieci w okresie od [...] lipca 2019 r. do [...] maja 2021 r. na rzecz W.Ł. oraz od [...] października 2019 r. do [...] maja 2021 r. na rzecz K.Ł. wobec czego Prezydent Miasta [...] przyznał świadczenie wychowawcze w wyżej wymienionej wysokości i okresie informacja z dnia [...] sierpnia 2019 r. znak: [...]. Zgodnie z art. 6 ust. 2, art. 7 ust. 2 i art. 10 ustawy z dnia 26 kwietnia 2019 r. o zmianie ustawy pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2019 r., poz. 924) w sprawach o świadczenie wychowawcze na okres po dniu [...] czerwca 2019 r. stosuje się przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą. W sprawach z wniosków o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego złożonych po dniu [...] czerwca 2019 r. prawo do świadczenia wychowawczego w okresie od dnia [...] lipca 2019 r. do dnia [...] września 2019 r., prawo do świadczenia wychowawczego na podstawie tego wniosku ustala się, począwszy od dnia [...] lipca 2019 r., o ile prawo do świadczenia wychowawczego w okresie, na który jest ustalane, nie jest przyznane. Prezydent Miasta [...] decyzją z dnia [...] maja 2021 r. znak: [...] uchylił od miesiąca maja 2021 r. prawo do świadczenia wychowawczego przyznane Pani E.K. na rzecz dzieci W.Ł. i K.Ł. Decyzja ta jest ostateczna i prawomocna. W czasie pobierania przez skarżącą świadczenia wychowawczego na obie córki Sąd Okręgowy w [....] postanowieniem z dnia [...] listopada 2019 r., sygn. akt [...] udzielił R.Ł zabezpieczenia w ten sposób, że na czas trwania procesu ustalił miejsce pobytu małoletnich córek W.Ł i K.Ł. przy ojcu R.Ł. (k. 23). Postanowieniem z tej samej daty Sąd ten zabezpieczył alimenty od matki na rzecz córek do rąk ojca R.Ł. Postanowienia te były natychmiast wykonalne. W dniu [...] listopada 2019 r. zapadł tez wyrok w sprawie o rozwód małżeństwa E.K. i R.Ł. Wyrokiem orzekającym rozwód małżeństwa w pkt II powierzono wykonywanie władzy rodzicielskiej nad W.Ł. i K.Ł. obojgu rodzicom, miejsce pobytu córek ustalono przy ojcu. Wyrok ten w zakresie alimentów powielił rozstrzygnięcie z postanowienia o zabezpieczeniu z [...] listopada 2019 r. Wyrok rozwodowy z dnia [...] listopada 2019 r. jest prawomocny. Organy zgodnie przyjęły, że z przekazanej przez Prezydenta Miasta [...] dokumentacji w szczególności z przeprowadzonego w dniu [...] kwietnia 2021 r. wywiadu środowiskowego na potrzeby ustalenia prawa do świadczenia wychowawczego wynika, iż małoletnie dzieci W.L. i K.Ł. zamieszkują i pozostają pod wyłączną opieką swojego ojca Pana R.L. Całkowity koszt utrzymania dzieci ponosi ich ojciec, matka dzieci Pani E.K. ma zasądzone na rzecz dzieci alimenty w łącznej kwocie 1.000,00 zł, oraz spędza z dziećmi pierwszy i trzeci weekend miesiąca. Pan R.Ł. prawidłowo wywiązuje się z obowiązków opiekuńczych wobec córek, zabezpiecza ich podstawowe potrzeby życiowe, edukację, zdrowie dba o ich rozwój i bezpieczeństwo. Ponadto jak wynika z przytoczonych powyżej informacji świadczenie wychowawcze z wniosku Pana R.L. na rzecz dzieci zostało ustalone przez Prezydenta Miasta [...] na okres od [...] listopada 2019 r. do [...] maja 2021 r. a więc okres, w którym Pani E.K. pobierała przedmiotowe świadczenie na rzecz dzieci w Miejskim Ośrodku Pomocy Rodzinie w [...]. Pomimo obowiązku informowania organu właściwego o każdych zmianach mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, stosowne pouczenie znajduje się w formularzu wniosku. Pani E.K. nie poinformowała Prezydenta Miasta [...] o fakcie zaprzestania sprawowania opieki nad małoletnimi dziećmi ani też o zapadłym w dniu [...] listopada 2019 r. przez Sądem Okręgowym w [...] wyroku orzekającym rozwód jej małżeństwa z Panem R.Ł. oraz ustalającym miejsce pobytu małoletnich dzieci W.Ł. i K.Ł. przy ojcu. Stosowne informacje wraz z potwierdzającymi te okoliczności dokumentami zostały przekazane przez Prezydenta Miasta [...] dopiero w dniach [...] kwietnia i [...] maja 2021 r. W ocenie organu ze zgromadzonych informacji zawartych w przeprowadzonym u Pana R.L. wywiadzie środowiskowym oraz dokumentów zgromadzonych w sprawie zwłaszcza z treści przytoczonego powyżej wyroku Sądu Okręgowego w [...] z dnia [...] listopada 2019 r., sygn. akt [...] nie "budzi wątpliwości fakt, iż to nie Pani E.K. sprawuje faktyczną opiekę nad małoletnimi dziećmi W.Ł. i K.Ł. Powyższą okoliczność w pełni i w sposób nie budzący jakichkolwiek wątpliwości potwierdza przeprowadzony wywiad środowiskowy stwierdzający, iż przebywają one pod opieką i pozostają na utrzymaniu swojego ojca Pana R.L. W związku z przedstawionymi powyżej okolicznościami organy przyjęły, iż Pani E.K. nie sprawuje od miesiąca listopada 2019 r. opieki nad małoletnimi dziećmi. Miejscem zamieszkania dzieci jest każdorazowo miejsce zamieszkania ich ojca. Jemu też Sąd powierzył faktyczną opiekę nad nimi. Wobec powyższego Pani E.K. przestała spełniać dyspozycję wyrażoną w art. 4 ust. 2 ustawy stanowiącym, iż świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, a co za tym idzie świadczenie wychowawcze na rzecz małoletnich dzieci nie przysługuje. Sąd stwierdza, ze materiał dowodowy zebrany w sprawie nie pozwala na ustalenie, że córki skarżącej znalazły się pod opieką ojca od [...] listopada 2019 r. Postanowienie o udzieleniu zabezpieczenia w zakresie miejsca pobytu dzieci w toku procesu o rozwód zostało wydane dnia [...] listopada 2019 r. Wywiad środowiskowy i oświadczenie R.Ł. potwierdzają jego opiekę nad córkami w dacie jego przeprowadzenia w kwietniu 2021 r. R.Ł. potwierdził, że opiekuje się córkami zgodnie z wyrokiem Sądu z dnia [...] listopada 2019 r. Kwestia faktycznego pobytu córek u ojca od [...] listopada 2019r. czy też później od [...] listopada 2019 r. – jako wykonanie (kiedy) postanowienia z dnia [...] listopada 2019 r. pozostała niewyjaśniona. Nikt nie zapytał skarżącej czy potwierdza te okoliczności, organy oparły się na twierdzeniach ojca, którym skarżąca zaprzeczyła w skardze. Oczywiście jest możliwe, że dziewczynki znalazły się pod opieką ojca już od [...] listopada 2019 r. lub później, jak twierdzi skarżąca. Kwestię tę jednak należy wyjaśnić. Zwrot pobranych świadczeń w kontrolowanej decyzji dotyczy okresu od [...] listopada 2019 r. Brak wskazanych ustaleń przesądza o niepełnych ustaleniach dokonanych z obrazą art. 7, art. 77, art. 80 i art. 107 3 k.p.a. Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. orzekł jak w wyroku. Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy SKO będzie miało na względzie treść niniejszego uzasadnienia.