II SA/Rz 199/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SNSA Małgorzata Wolska Sędziowie WSA Krystyna Józefczyk /spr./ WSA Paweł Zaborniak Protokolant starszy sekretarz sądowy Sylwia Opioła po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 kwietnia 2019 r. sprawy ze skargi Z. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] stycznia 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Wójta Gminy [...] z dnia [...] listopada 2018 r. nr [...]. Przedmiotem skargi Z.S. jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego , dalej "Kolegium", z dnia [...] stycznia 2019 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Wnioskiem z dnia 2 listopada 2018 r. Z.S. wystąpił do Wójta Gminy [...] o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad ojcem W.S. Do wniosku dołączono komplet dokumentów przewidzianych przepisami prawa, w tym kserokopię orzeczenia Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] nr [...] z dnia [...] 09.2017 r. zaliczające W.S. do znacznego stopnia niepełnosprawności, wydane na stałe, ze wskazaniem, że ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od [...].08.2017 r. Decyzją z dnia [...] listopada 2018 r. nr [...], Wójt Gminy [...] odmówił prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad W.S. W uzasadnieniu wydanego rozstrzygnięcia organ wskazał, że ustalony stopień niepełnosprawności W.S. powstał [...] sierpnia 2017 r., czyli w wieku 91 lat. Zgodnie zaś z art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 2220 z późn. zm., dalej "u.ś.r."), świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeśli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstałą przed 18 rokiem życia lub w trakcie nauki w szkole, lub szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Tym samym nie została spełniona przesłanka zawarta w tym przepisie, a przyznanie świadczenia możliwe jest po spełnieniu łącznie wszystkich przesłanek zawartych w art. 17 cyt. ustawy. W odwołaniu Z.S. powołał się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, zgodnie z którym, art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad dorosłą osobą niepełnosprawną ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. W ocenie skarżącego zaskarżona decyzja jest krzywdząca i została wydana z naruszeniem zapisu Konstytucji. W ocenie odwołującego spełnia on wszystkie przesłanki do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego z racji sprawowanej opieki nad ojcem, którego niepełnosprawność istnieje od 91 roku życia. Kolegium na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 2096 z późn. zm., dalej "k.p.a.") w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 1b, art. 17b ust. 1, ust. 2 u.ś.r . Kolegium wyjaśniło, że w myśl art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Stosownie do art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. W rozpoznawanej sprawie bezspornym jest, że na Z.S. zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, ciąży obowiązek alimentacyjny w stosunku do ojca – W.S. (wdowca). Ponadto jak wynika z akt sprawy sprawuje on opiekę nad swoim ojcem, a W.S. (ur. 8 lipca 1926 r.) orzeczeniem z dnia [...] września 2017 r. został zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności. W orzeczeniu zawarto zapis, że nie można ustalić, od kiedy niepełnosprawność istnieje. Natomiast ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 21 sierpnia 2017 r. Skład orzekający podzielił stanowisko organu I instancji wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że w przedmiotowej sprawie nie został spełniony jeden z niezbędnych warunków do ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała od momentu, którego nie można ustalić, zaś ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 21 sierpnia 2017 r., tym samym uznać należy, że niepełnosprawność powstała w późniejszym okresie niż wymaga tego przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. Odnosząc się do podniesionej w treści odwołania kwestii kryterium momentu powstania niepełnosprawności i wyroku Trybunału Konstytucyjnego Kolegium wyjaśniło, że wyrokiem z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) Trybunał Konstytucyjny stwierdził niezgodność z Konstytucją art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Jednak w punkcie 8 uzasadnienia wyroku Trybunał wskazał wyraźnie, że "skutkiem wejścia w życie niniejszego wyroku nie jest ani uchylenie art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, ani uchylenie decyzji przyznających świadczenia, ani wykreowanie prawa do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa. Trybunał Konstytucyjny orzekł ostatecznie o niekonstytucyjności jedynie części normy wynikającej z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Poprawienie stanu prawnego w tym zakresie należy wyłącznie do ustawodawcy, który - biorąc pod uwagę skutki społeczne rozstrzygnięć podejmowanych w badanej materii - powinien tego dokonać bez zbędnej zwłoki". Trybunał Konstytucyjny wyjaśnił zatem dostatecznie i wiążąco, że skutkiem tego wyroku nie jest powstanie prawa opiekuna do żądania przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, jeżeli, tak jak w niniejszej sprawie, niepełnosprawność chorego powstała w wieku dorosłym. Tym samym z uwagi na niespełnienie warunku dotyczącego momentu powstania niepełnosprawności ojca strony nie można przyznać świadczenia pielęgnacyjnego z pominięciem regulacji art. 17 ust. 1b u.ś.r., która nadal obowiązuje, a skutkiem wyroku Trybunału nie jest uchylenie tego przepisu, ani powstanie prawa opiekunów dorosłych niepełnosprawnych do świadczenia. Orzekając o częściowej niekonstytucyjności wprowadzenia do ustawy o świadczeniach rodzinnych kryterium wieku powstania niepełnosprawności, jako przesłanki uzależniającej uzyskanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, Trybunał Konstytucyjny nie usunął go jednak z ustawy. Również na dzień wydania niniejszej decyzji ustawodawca nie dokonał zmiany omawianego przepisu i mimo iż, jest on niezgodny z Konstytucją RP, to nadal obowiązuje w stanie prawnym. Zgodnie zaś z treścią art. 6 k.p.a. organy administracji działają na podstawie przepisów prawa, co oznacza, że mają obowiązek stosować akty normatywne wprowadzone do porządku prawnego. Reasumując, przepis art. 17 u.ś.r. ma charakter normy bezwzględnie obowiązującej, co oznacza, że przyznanie wnioskowanego świadczenia uzależnione jest od spełnienia wszystkich zawartych w nim przesłanek. Jeżeli strona spełnia przesłanki ustawowe, organ musi świadczenie przyznać, a jeżeli nie spełnia, jest zobligowany do wydania decyzji negatywnej. W niniejszej sprawie nie zostało spełnione nadal obowiązujące kryterium określone w art. 17 ust. 1b u.ś.r. Przy ustalonym stanie faktycznym przyznanie wnioskowanego przez stronę świadczenia byłoby niezgodne z obowiązującymi w tym zakresie przepisami prawa oraz pozostawałoby w rażącej sprzeczności z uzasadnieniem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. Postępowanie wyjaśniające przeprowadzono w sposób prawidłowy, zapewniając stronie postępowania czynny udział w każdym jego stadium, a zaskarżona decyzja odpowiada swą treścią normie prawnej wyrażonej w art. 107 § 3 k.p.a. Zgodnie więc z art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. organ odwoławczy wydaje decyzję, w której utrzymuje w mocy zaskarżoną decyzję. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie Z.S. ponownie odwołał się do treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014r. sygn. akt: K 38/13, który stwierdził, iż art. 17 ust. 1b u.ś.r. jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad dorosłą osobą niepełnosprawną ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego w tym zakresie zostało również potwierdzone w jednolitym orzecznictwie sądowo - administracyjnym oraz w decyzjach wydawanych przez Kolegia. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie wywołuje mocy obowiązującej zakwestionowanego przepisu, jednak wbrew stanowisku organu II instancji - powoduje konieczność takiej wykładni przepisów, aby jej wynik nie był sprzeczny ze stanowiskiem wyrażonym w Wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Taka wykładnia jest zgodna z art. 8 ust. 2 Konstytucji, z którego wynika zasada bezpośredniego stosowania Konstytucji przez sądy, a oparcie wyroku na stanowisku wyrażonym w orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego stanowi przejaw bezpośredniego stosowania Konstytucji. Uwzględnienie art. 17 ust. 1b w dotychczasowym brzmieniu byłoby nie do pogodzenia z treścią artykułu 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczpospolitej Polski oraz z funkcją i modelem ochrony praw jednostki realizowanej przez sądy administracyjne. Niedopuszczalne jest oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny. Wbrew stanowisku organu I i II instancji, w jego sprawie zostały spełnione przesłanki do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego z racji sprawowania opieki nad ojcem. W związku z powyższym wniósł o uchylenie i wydanie rozstrzygnięcia przyznającego mu wnioskowane świadczenie. W odpowiedzi na skargę organ II instancji wniósł o jej oddalenie z przyczyn podniesionych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje; Sąd administracyjny rozpoznając skargę bada zgodność z przepisami obowiązującego prawa, przy czym nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną. Sąd może uwzględnić skargę tylko wówczas gdy dopatrzy się naruszenia prawa procesowego lub materialnego w stopniu określonym w art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2018 r., poz. 1302). Ustalenia stanu faktycznego nie budzą wątpliwości. Skarżący opiekuje się niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem W.S. Jak wynika z orzeczenia Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w J. z dnia [...] września 2017 r., niepełnosprawność w stopniu znacznym powstała od 21 sierpnia 2017 r., natomiast nie da się ustalić daty powstania niepełnosprawności. W.S. jest wdowcem. Ustawa o świadczeniach rodzinnych przewiduje możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku z obowiązkiem sprawowania opieki nad osobą wymagającą takiej opieki dla osoby obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym wobec niepełnosprawnego, lecz niepełnosprawność musi powstać nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia – art. 17 ust. 1b ustawy. Orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 uznano, iż "art. 17 ust. 1b ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności", jest zgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Z uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego wynika, iż istotą zasady równości wobec prawa wyrażonej w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP wynika jednakowe traktowanie wszystkich adresatów norm prawnych charakteryzujących się daną cechą istotną. Zarzut naruszenia tak rozumianej zasady równości należy oceniać uwzględniając to czy w danym wypadku istnieje cecha wspólna uzasadniająca podobne traktowanie adresatów kwestionowanej normy prawnej. Trybunał Konstytucyjny stwierdził, iż grupę podmiotów podobnych tworzą osoby, które są obciążone obowiązkiem alimentacyjnym wobec osoby niepełnosprawnej, jeżeli nie podejmują zatrudnienia lub z niego rezygnują w celu sprawowania opieki nad najbliższą osobą niepełnosprawną. Pomimo faktu, że ustawodawca do chwili obecnej nie dopełnił obowiązku zmiany przepisów, co do których orzeczono niekonstytucyjność wykładnia przepisów nie może być sprzeczna z wyrokiem TK, uzasadnia równocześnie bezpośrednie stosowanie Konstytucji RP. Wobec tego organy prowadząc ponownie postępowanie uwzględnią stanowisko Sądu. Z tych względów na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a. w zw. z art. 135 P.p.s.a. w zw. z wyrokiem TK Sąd uwzględnił skargę.