II SA/Rz 2001/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Elżbieta Mazur - Selwa /spr./ Sędziowie WSA Magdalena Józefczyk WSA Piotr Godlewski Protokolant starszy specjalista Anna Mazurek-Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 maja 2024 r. sprawy ze skargi J. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnobrzegu z dnia 27 października 2023 r. nr SKO.405.ZA.2255.39.2023 w przedmiocie uznania wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego za świadczenie nienależnie pobrane i zobowiązania do jego zwrotu uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Burmistrza [...] z dnia 5 października 2023 r. nr FA.5320.B.2.B.22.23.2023. Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnobrzegu (dalej: "Kolegium", "SKO") z 27 października 2023 r. nr SKO.405.ZA.2255.39.2023 wydana w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego i obowiązku jego zwrotu. W podstawie prawnej decyzji organ wskazał art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775 ze zm. - dalej: "k.p.a."). Z ustalonego w sprawie stanu faktycznego wynika, że na mocy decyzji Burmistrza [...] (dalej: "Burmistrz", "organ I instancji") z 1 września 2022 r. nr FA.5320.B.2.22.23.2022, po rozpoznaniu wniosku J.B. (dalej: "skarżąca"), przyznane zostało świadczenie z funduszu alimentacyjnego dla H.M. w wysokości 195,59 zł miesięcznie na okres od 1 października 2022 r. do 30 września 2023 r. Zawiadomieniem z 8 sierpnia 2023 r. nr [...] Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym w [...] poinformował, że przekazał skarżącej łączną kwotę 392,86 zł tytułem zaległych alimentów. W tej sytuacji Burmistrz [...] decyzją z 5 października 2023 r. nr FA.5320.B.2.B.22.23.2023 uznał za nienależnie pobrane świadczenie z funduszu alimentacyjnego dla H.M. wypłacone w okresie od 1 października 2022 r. do 31 grudnia 2022 r. (pkt I) i zobowiązał do jego zwrotu w wysokości 392,86 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. J.B. nie zgodziła się z powyższą decyzją uznając ją za krzywdzącą. Wyjaśniła, że nie miała wpływu na działanie Komornika. Nie została poinformowana, że wypłacone świadczenie jej się nie należy. Wskazaną na wstępie decyzją z 27 października 2023 r. SKO w Tarnobrzegu utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Kolegium wyjaśniło, że zgodnie z art. 2 pkt 7 lit. d ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2023 r., poz. 1993 ze zm. - dalej: "ustawa") za nienależnie pobrane świadczenia uważa się świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymywanych w tym okresie alimentów. Kolegium wskazało, że w decyzji Burmistrza z 1 września 2022 r. przyznającej przedmiotowe świadczenie zawarte było pouczenie o konieczności niezwłocznego zawiadomienia organu właściwego o każdych zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz informacja, że świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi. Kolegium wyjaśniło, że nie poinformowanie organu I instancji o otrzymaniu przez skarżącą od Komornika zaległych alimentów w miesiącu listopadzie 2022 r. w kwocie 392,86 zł stanowiło podstawę do wydania zaskarżonej decyzji. Jako słuszne oceniło stanowisko organu I instancji, że w trakcie trwania okresu pobierania świadczenia alimentacyjnego, zaistniały okoliczności o których skarżąca winna bezwzględnie poinformować organ, czego nie uczyniła. Zatem pobrane przez nią świadczenie było świadczeniem nienależnym. Prawidłowo organ I instancji wydał decyzję o uznaniu przedmiotowego świadczenia alimentacyjnego wypłaconego J.B. za świadczenie nienależnie pobrane oraz prawidłowo zarządził jego zwrot wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. J.B. kwestionując powyższą decyzję złożyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie skargę. Wskazała, że nie miała świadomości, że wypłacone przez Komornika pieniądze jej się nie należą. Nie wprowadziła nikogo w błąd, nie działała celowo. Zwróciła się o pozytywne rozpatrzenie jej sprawy. Brak współpracy pomiędzy instytucjami takimi jak: komornik sądowy i fundusz alimentacyjny naraża ją i jej dziecko na konsekwencje. Wskazała, że nie ma wiedzy prawniczej, nie zna przepisów, polegała na decyzji i wiedzy fachowej urzędnika. W odpowiedzi na skargę SKO w Tarnobrzegu wniosło o jej oddalenie z przyczyn podanych w uzasadnieniu kwestionowanej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje; Skarga jest zasadna. Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja SKO utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego i zobowiązania do ich zwrotu. Wyrokiem Sądu Rejonowego w [...] z dnia [...] listopada 2009 r., sygn. akt [...] przyznano dla małoletniego H.M. - syna skarżącej od M.M. alimenty w kwocie po 400 zł miesięcznie. Na dzień 19.08.2022 r. kwota zobowiązań dłużnika alimentacyjnego przedstawiała się następująco: 1) wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego: 37 404,64 zł + odsetki w kwocie 1996,90 zł 2) wypłaconych zaliczek alimentacyjnych: 0,00 zł 3) należności wierzyciela alimentacyjnego: 12515,27 zł + odsetki w kwocie 0,00 zł 4) należności likwidatora funduszu alimentacyjnego pozostałe z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłaconych przed dniem 1 maja 2004 r.: 0,00 zł. - dowód zaświadczenie o bezskuteczności egzekucji Komornika Sądowego A.Z. przy Sądzie Rejonowym w [...] z dnia 19 sierpnia 2022 r. (k. 4). Decyzją FA.5220.B.2.22.23.2022 z dnia 1 września 2022 r. zostało przyznane skarżącej świadczenie z funduszu alimentacyjnego dla H.M., ur. [...], na okres świadczeniowy 2022/2023 (tj. na okres od 1 października 2022 r. do 30 września 2023 r.) w kwocie 195,59 zł miesięcznie. Zgodnie z zawiadomieniem Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w [...] [...] z dnia 8 sierpnia 2023 r., w 2022 r. , w okresie w którym była ona uprawniona do świadczenia z funduszu alimentacyjnego, tytułem alimentów przekazał łączną kwotę 392,86 zł ( w dniu 5 listopada 2022 r. kwota 196,11 zł i w dniu 17 listopada 2022 r. kwota 196,75 zł). Zgodnie z art. 2 pkt 7 lit. d) ustawy, nienależnie pobranym świadczeniem są świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28 ustawy, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. Zgodnie z art. 28 ustawy zaspokojenie należności od dłużnika alimentacyjnego 1. W okresie, w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z kwoty uzyskanej z egzekucji od dłużnika alimentacyjnego organ prowadzący postępowanie egzekucyjne zaspokaja w następującej kolejności: 1) należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy - do ich całkowitego zaspokojenia, 2) należności powstałe z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej 25 - do ich całkowitego zaspokojenia, 3) należności wierzyciela alimentacyjnego - do ich całkowitego zaspokojenia, 4) należności likwidatora funduszu alimentacyjnego powstałe z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłaconych na podstawie ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym 26 - do ich całkowitego zaspokojenia - po należnościach określonych w art. 1025 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, a przed należnościami określonymi w art. 1025 § 1 pkt 2-10 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego. 2. W przypadku gdy w okresie wypłaty świadczenia z funduszu alimentacyjnego należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej nie zostaną zaspokojone, po zaprzestaniu wypłaty świadczenia organ prowadzący postępowanie egzekucyjne zaspokaja w następującej kolejności: 1) należności wierzyciela alimentacyjnego - do wysokości zasądzonych miesięcznie świadczeń, 2) należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy - do ich całkowitego zaspokojenia, 3) należności powstałe z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej27 - do ich całkowitego zaspokojenia, 4) należności wierzyciela alimentacyjnego - do ich całkowitego zaspokojenia, 5) należności likwidatora funduszu alimentacyjnego powstałe z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłaconych na podstawie ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym 28 - do ich całkowitego zaspokojenia - po należnościach określonych w art. 1025 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, a przed należnościami określonymi w art. 1025 § 1 pkt 2-10 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego. 3. W przypadku śmierci dłużnika alimentacyjnego należności, o których mowa w ust. 1 pkt 1, 2 i 4, wygasają. W art. 2 pkt 7 lit. d ustawy okres pobierania świadczeń z funduszu przez wierzyciela alimentacyjnego powiązano z otrzymywaniem przez niego – w tymże okresie – alimentów zaległych i bieżących z naruszeniem kolejności wynikającej z art. 28, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. Oznacza to, że przy wykładni pojęcia "w okresie pobierania świadczeń" należy mieć na uwadze, że nawiązuje on do art. 28 ustawy, o charakterze ściśle egzekucyjnym. Modyfikuje on wynikające z k.p.c. reguły podziału sum uzyskanych przez komornika w toku egzekucji pomiędzy wierzycieli. Oznacza to, w oczywisty sposób, że wypełnienie hipotezy art. 2 pkt 7 lit. d ustawy możliwe jest wyłącznie po powstaniu wierzytelności wierzyciela alimentacyjnego i wierzytelności organu wierzyciela. Istnienie obu wierzytelności jest bowiem warunkiem koniecznym możliwości ich egzekwowania i naruszenia kolejności ich zaspokojenia, która wynika z art. 28 ust. 1 i 2 ustawy, a do której odwołuje się art. 2 pkt 7 lit. d ustawy. Istotny jest moment powstania wierzytelności organu wierzyciela, który następuje po wypłacie świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Dopiero po powstaniu wierzytelności regresowej można rozważać, czy w okresie jej pobierania doszło do naruszenia art. 28 ustawy. Jak wynika z art. 27 ust. 3 ustawy wierzytelność funduszu – organu wierzyciela obejmuje należności przypadające od dłużnika alimentacyjnego z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego; podlegają one ściągnięciu wraz z odsetkami w drodze egzekucji sądowej na podstawie przepisów o egzekucji świadczeń alimentacyjnych, z uwzględnieniem przepisów niniejszej ustawy. Zgodnie z art. 27 ust. 3a ustawy "jeżeli jest prowadzone postępowanie egzekucyjne w celu zaspokojenia roszczeń osoby uprawnionej z tytułu alimentów, organ wierzyciela, który wypłacał świadczenia z funduszu alimentacyjnego, będący wierzycielem należności, o których mowa w ust. 3, przyłącza się do tego postępowania. Organ, który przyłącza się do postępowania egzekucyjnego, ma te same prawa co wierzyciel uprawniony z tytułu alimentów. Zgodnie zaś z art. 27 ust. 8 – 11 ustawy Do wniosku o wszczęcie postępowania egzekucyjnego, o którym mowa w ust. 3, lub o przyłączenie się do postępowania egzekucyjnego, o którym mowa w ust. 3a, organ właściwy wierzyciela, o którym mowa w ust. 3a, dołącza: 1) ostateczną decyzję przyznającą świadczenia z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej; 2) informację o rozpoczęciu realizacji decyzji, o której mowa w pkt 1, i terminie wypłat świadczeń z funduszu alimentacyjnego w poszczególnych miesiącach określonych w decyzji. 8a. Egzekucja należności, o których mowa w ust. 3, jest prowadzona na podstawie decyzji, o której mowa w ust. 8 pkt 1, bez konieczności zaopatrywania jej w klauzulę wykonalności. 9. Organ prowadzący postępowanie egzekucyjne przekazuje wyegzekwowane od dłużnika alimentacyjnego kwoty organowi właściwemu wierzyciela, o którym mowa w ust. 3 a, do wysokości wypłaconych przez ten organ świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami, zgodnie z kolejnością określoną odpowiednio w art. 28 ust. 1 i 2. 10. Przekazanie wyegzekwowanych kwot, o których mowa w ust. 9, następuje na wskazany rachunek bankowy organu właściwego wierzyciela, o którym mowa w ust. 3a. 11. Organ właściwy wierzyciela, o którym mowa w ust. 3a, rozlicza kwoty otrzymane z tytułu zwrotu należności przypadających od dłużnika alimentacyjnego wraz z odsetkami zgodnie z kolejnością określoną w art. 1026 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 1575, 1578 i 2320 oraz z 2021 r. poz. 11). Mimo, że podstawą wierzytelności organu wierzyciela z art. 27 ust. 1 i ust. 3 ustawy jest decyzja opisana w art. 27 ust. 8 pkt 1 ustawy to warunkiem jej powstania i wszczęcia egzekucji, czy przyłączenia się do już prowadzonej egzekucji celem jej zaspokojenia jest wypłata świadczeń z funduszu na jej podstawie. Wynika to z art. 27 ust. 8 pkt 2 ustawy, który de facto określa wysokość i datę powstania wierzytelności regresowej organu wierzyciela. Kolejność zaspokajania wierzycieli z art. 28 ust. 1 i 2 ustawy dotyczy istniejących wierzytelności, zarówno regresowej organu wierzyciela jak i alimentacyjnej wierzyciela alimentacyjnego. Okres, za który ustalono, przyznano świadczenia z funduszu, często z mocą wsteczną (art. 20 ustawy) nie pokrywa się więc z okresem pobierania, wypłaty świadczeń z funduszu przyznanych na dany okres. Przyjęcie przez Kolegium odmiennego stanowiska prowadzi do absurdalnych konsekwencji. Przerzuca na wierzyciela alimentacyjnego konieczność upewniania się co do prawidłowości działań komornika podejmowanych przezeń na podstawie art. 28 ustawy. Dla strony jest to w zasadzie niemożliwe do zrealizowania, gdyż nie ma bieżącego wglądu w stan egzekucji. Po drugie, art. 28 ust. 1 dopuszcza, nawet w okresie pobierania świadczeń z funduszu przez wierzyciela alimentacyjnego, wypłatę na jego rzecz świadczeń wyegzekwowanych od dłużnika w sytuacji pełnego zaspokojenia roszczeń organu wierzyciela na podstawie art. 28 ust. 1 pkt 3 ustawy. Po trzecie, zaistnienie sytuacji z art. 28 ust. 2 ustawy pozwala na wypłacenie wierzycielowi alimentacyjnemu wyegzekwowanych od dłużnika kwot w pierwszej kolejności, nawet jeżeli są niezaspokojone wierzytelności organu wierzyciela. Sytuacja taka najczęściej ma miejsce, gdy w czasie trwania okresu świadczeniowego (czy też, na jaki przyznano świadczenie), wierzytelności funduszu nie zostały w całości zaspokojone, a wniosek o przyznanie świadczeń na następny okres nie został jeszcze rozpoznany, w tym czasie wierzyciel nie otrzymuje bieżących świadczeń z funduszu. Po czwarte paraliżuje też komornika, który w sytuacji z art. 28 ust. 1 pkt 3 ustawy czy z art. 28 ust. 2 pkt 1 ustawy będzie powstrzymywał się z wypłata wierzycielowi alimentacyjnemu wyegzekwowanych kwot, obawiając się zarzutu naruszenia kolejności z art. 28 ustawy. Dla komornika jest to trudne tym bardziej, gdyż mając w swoim depozycie pieniądze od dłużnika i nie wypłacając ich wierzycielowi, naraża się na odpowiedzialność cywilną wobec wierzyciela alimentacyjnego, nie mówiąc o odpowiedzialności związanej z nadzorem Sądu nad tokiem egzekucji (por. wyrok tut. Sadu z dnia 18 maja 2022 r., II SA/Rz 1820/21). W niniejszej sprawie wypłata wierzycielowi łącznie kwoty 392,86 zł nastąpiła w dniu 5 listopada 2022 r. – kwoty 196,11 zł i w dniu 17 listopada 2022 r. – kwoty 196,75 zł Rzeczą organów było ustalenie czy wypłata tych kwot przez Komornika nie miała miejsca w warunkach wynikających z hipotezy art. 28 ust. 2 pkt 1 ustawy czy ewentualnie art. 28 ust. 1 pkt 3 ustawy. Zbadanie tych okoliczności powinno być przedmiotem postępowania wyjaśniającego. Samo ustalenie, że wypłata świadczeń w dniach 5 i 17 listopada 2022 r. do rąk wierzycielki, tj. w okresie, na który przyznano świadczenie jest niewystarczające. Biorąc pod uwagę treść art. 2 pkt 7 lit. d w zw. z art. 28 ust. 1 ustawy organy winny ustalić: - czy na datę wypłaty świadczeń przez Komornika 5 i 17 listopada 2022 r. istniała zaległość dłużnika w Funduszu Alimentacyjnym i w jakiej wysokości, - kiedy i jakie kwoty otrzymała skarżąca z Funduszu Alimentacyjnego w okresie od 1 października 2022 r. do 31 grudnia 2022 r, Organ I instancji w uzasadnieniu swojej decyzji stwierdził, że świadczenia alimentacyjne wypłacane w okresie od: października 2022 t. do grudnia 2022 r. w kwocie odpowiadającej otrzymanym przez wierzyciela alimentom, stanowią świadczenia nienależnie pobrane. Zgodne z treścią decyzji z dnia 1 września 2022 r. nr F.A.5320.B.2.22.23.2022 o przyznaniu skarżącej świadczeń z Funduszu Alimentacyjnego, miały być one wypłacane począwszy od 1 października 2022 r., w dniach od 19 do 22 – go każdego miesiąca. Jak wynika z zaświadczenia Komornika Sądowego z dnia 8 sierpnia 2023 r. skarżąca jako wierzyciel od października do grudnia 2022 r. z Funduszu Alimentacyjnego otrzymała tylko jedną wypłatę w kwocie 195,59 zł, zamiast trzech po 195,59 zł. Organy nie ustaliły w jakiej dacie wypłata tej kwoty nastąpiła. Powstaje pytanie więc, czy jeżeli w październiku 2022 r. i do 17 listopada 2022 r. skarżąca nie otrzymała należnych jej świadczeń z Funduszu Alimentacyjnego to czy przypadkiem okres od 1 października 2022 r. do 17 listopada 2022 r. nie jest okresem, w którym skarżąca nie pobierała świadczeń z Funduszu, w związku z czym nie jest wypełniona hipoteza art. 2 pkt 7 lit. d ustawy. Z akt nie wynika czy w 2023 r. wyrównano skarżącej dwie wypłaty po 195,59 zł za okres od 1 października 2022 r. do 31 grudnia 2022 r. Należy zwrócić uwagę na treść art. 28 ust. 2 ustawy, który wprowadza dwa pojęcia "okres wypłaty świadczenia z funduszu" i "okres po zaprzestaniu wypłaty świadczenia". Okres wypłaty świadczenia z funduszu to jak już powiedziano okres, w którym faktycznie wypłacono świadczenie z funduszu, począwszy od pierwszej wypłaty i pod warunkiem uczestniczenia wierzyciela – Gminy w egzekucji alimentów. Okres po zaprzestaniu wypłaty świadczeń z Funduszu to okres, na który nie przyznano już wierzycielowi świadczeń z Funduszu, a także okres, na który przyznano te świadczenia, ale rozpoczęto ich wypłatę od późniejszej daty z mocą wsteczną (art. 20 ustawy) czy też taki, jak prawdopodobnie w tej sprawie okres, w którym wierzycielka nie otrzymała świadczeń z Funduszu mimo, że powinna była je otrzymać. Wypłata w późniejszym terminie zaległych świadczeń z Funduszu za wcześniejszy okres jest bez znaczenia. Jeszcze raz należy podkreślić, że pojęcie "zaprzestanie świadczeń z Funduszu" oznacza brak faktycznych wypłat z Funduszu na rzecz wierzyciela w konkretnym czasie. Funkcją tych świadczeń jest pomoc państwa w zaspokajaniu bieżących potrzeb uprawnionego do alimentów. W takiej sytuacji Komornik posiadając środki na rachunku winien stosownie do art. 28 ust. 2 pkt 1 ustawy przekazać je wierzycielowi. Niezbadanie tych okoliczności przesądza o naruszeniu przepisów art. 7, art. 77, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. w stopniu, który mógł wpłynąć na wynik sprawy. Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. i art. 135 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji.