II SA/Rz 217/09

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie Piotr Godlewski po rozpoznaniu w dniu 17 kwietnia 2009 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku R. S. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie z jego skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] grudnia 2008 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy wznowienia postępowania o stwierdzenie nieważności decyzji administracyjnej postanawia I. Zwolnić skarżącego od kosztów sądowych, II. Odmówić ustanowienia dla skarżącego adwokata. R. S. wezwany do uiszczenia wpisu sądowego w kwocie 200 zł. od skargi na decyzję SKO z dnia [...] grudnia 2008 r. Nr [...] zwrócił się o zwolnienie od niego z uwagi na okoliczność, iż jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku i nie stać go na jego opłacenie. W złożonym następnie w wyniku wezwania urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy PPF skarżący wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W jego uzasadnieniu ponownie w oparciu o powołane wcześniej argumenty wskazał na brak możliwości uiszczenia wpisu. Dodatkowo wskazał, że pozostaje na utrzymaniu matki pobierającej rentę w wysokości 640 zł., która to nie wystarcza na podstawowe potrzeby. Z tego powodu nie stać go też na wynajęcie adwokata. Wg zawartego we wniosku oświadczenia: - skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym wyłącznie z matką, - posiadany przez nich majątek obejmuje dom o pow. 72 m² wraz z zabudowaniami gospodarczymi oraz nieruchomość rolną o pow. 9,14 ha, - pobierane przez jego matkę świadczenie jest jedynym źródłem ich dochodów. W wyniku rozpatrzenia założonego wniosku uznano go za uzasadniony w części obejmującej koszty sądowe, co równoznaczne jest z przyznaniem prawa pomocy w zakresie częściowym; przesłanką tego jest wykazanie braku możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zwolnienie skarżącego od kosztów sądowych podyktowane jest przede wszystkim jego złą sytuacją finansową, na co rzutuje przede wszystkim to, iż jest on osobą niepracującą, nie uzyskującą żadnych stałych dochodów i nie posiadającą żadnych zasobów pieniężnych, które mogłyby być na ten cel przeznaczone. Pozostawanie na utrzymaniu matki powoduje, iż zasadniczo wszystkie obciążające go płatności faktycznie uszczuplają pobieraną przez nią rentę (emeryturę). W tym zakresie uzasadnione jest stwierdzenie, że kwota 640 zł. miesięcznie pozwala jedynie na zaspokojenie ich najbardziej podstawowych i niezbędnych potrzeb, czy wręcz jak wskazał skarżący czasami jest nawet niewystarczająca na ich pokrycie. Z tego względu przeznaczenie prawie 1/3 tej kwoty na opłacenie wpisu od skargi wiązałoby się z niewątpliwym uszczerbkiem dla ich koniecznego utrzymania. Z drugiej zaś strony, nieopłacenie wpisu, którego uiszczenie stanowi niezbędny warunek nadania skardze dalszego biegu, skutecznie pozbawiałoby skarżącego prawa do sądowej kontroli zaskarżonej decyzji. Uwagi wskazujące na brak możliwości opłacenia przez R. S. wpisu od skargi w równym stopniu odnoszą się do braku możliwości poniesienia przez niego pozostałych kosztów sądowych, wśród których do najbardziej prawdopodobnych (które mogą, chociaż nie muszą wystąpić) należą opłata kancelaryjna od wniosku o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia wyroku w przypadku oddalenia skargi (100 zł.) oraz w takiej samej wysokości wpis od skargi kasacyjnej w przypadku jej wnoszenia do sądu II instancji. Uznając w związku z powyższym zasadność ograniczenia wobec skarżącego ustawowego obowiązku ponoszenia kosztów postępowania związanych ze swoim udziałem sprawie stwierdzono jednocześnie brak uzasadnionych podstaw do pozytywnego załatwienia wniosku w części odnoszącej się do ustanowienia adwokata. Wynika to z istoty prawa pomocy jako instytucji wyjątkowej, spod której generalnie wyłączone są wszystkie osoby posiadające jakiekolwiek środki majątkowe i dochody (postanowienie NSA z dnia 22 grudnia 2002 r., sygn. akt OZ 862/04). Z poglądem tym koresponduje stanowisko reprezentowane w piśmiennictwie, zgodnie z którym przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym (zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienia zastępcy prawnego w osobie m.in. adwokata) ma zastosowanie wobec osób charakteryzujących się ubóstwem (np. bezrobotni bez prawa do zasiłku, osoby pozbawione całkowicie środków do życia) - Komentarz do ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi autorstwa B. Dautera, B. Gruszczyńskiego, A. Kabata, M. Niezgódki – Medek (Kantor Wydawniczy Zakamycze 2005). Mimo znacznego prawdopodobieństwa doświadczania przez skarżącego przejściowych trudności finansowych nie spełnia on kryterium ubóstwa. Mimo iż on sam nie wykazał żadnego źródła dochodów, stosunkowo niewielkie ale stałe dochody posiada jego matka (liczą się dochody wszystkich osób prowadzących wspólne gospodarstwo domowe). Mają oni w pełni zabezpieczone potrzeby mieszkaniowe, na ich utrzymaniu nie pozostają inne osoby. Są też posiadaczami gospodarstwa rolnego o dosyć znacznym areale, które jeżeli nawet nie przynosi wymiernych korzyści finansowych, to uzyskiwane z niego pożytki w naturze z pewnością wpływają chociażby na ograniczenie wydatków na zakup żywności. Z uwagi na powierzchnię gruntów rolnych należy także uwzględnić bardzo prawdopodobną okoliczność pobierania przez skarżącego dopłat do produkcji rolnej. W przypadku gdyby nawet skarżący nie prowadził sam gospodarstwa, ma możliwość wydzierżawienia gruntów i uzyskania z tego tytułu dodatkowych korzyści (dla potrzeb prawa pomocy nie można pominąć niewykorzystanych możliwości uzyskania dochodu – obciąża to osobę wnioskującą). W tym stanie rzeczy ustanowienie dla R. S. adwokata – wobec zwolnienia go od kosztów sądowych - stanowiłoby nadużycie prawa pomocy, zwłaszcza że wniosku w tym zakresie w żaden sposób on nie uzasadnił. W sytuacji, gdy przepisy normujące postępowanie sądowoadministracyjne nie ustanawiają wymogu reprezentowania strony przez fachowego pełnomocnika na żadnym jego etapie (wyjątek stanowi wymóg sporządzenia przez osoby uprawnione określonych środków zaskarżenia), jeżeli skarżący jego udział w sprawie uważa za niezbędny, powinien sam wygospodarować na to potrzebne fundusze (będąc zwolniony od kosztów sądowych, będzie mógł przeznaczyć na to również zaoszczędzone w ten sposób środki). Przepisy te przewidują także po stronie Sądu powinność udzielania stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczania ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań, co dodatkowo zabezpiecza prawa wnioskodawcy. W tym okolicznościach odmowa ustanowienia dla skarżącego adwokata w niniejszej sprawie nie będzie również stała w sprzeczności z jego wcześniejszym przyznaniem w sprawie II SA/Rz 1008/06 – postanowienie z dnia 11 maja 2007 r. (z równoczesnym zwolnieniem od kosztów sądowych), a zwolnienie wyłącznie od tych kosztów będzie najbardziej adekwatne do jego aktualnej sytuacji finansowej i w wystarczającym stopniu zabezpieczy jego interesy w sprawie objętej skargą. Z tych przyczyn, wobec niewykazania przez wnioskodawcę przesłanek przemawiających za pozytywnym załatwieniem wniosku w pełnym objętym nim zakresie, na podstawie art. 246 § 1 w związku z art. 245 § 2 i 3 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzeczono jak w sentencji postanowienia.