II SA/Rz 26/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Maria Mikolik Sędziowie WSA Paweł Zaborniak /spr./ AWSA Jolanta Kłoda-Szeliga po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 29 maja 2024 r. sprawy ze skargi M. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Przemyślu z dnia 6 listopada 2023 r.nr SKO.4115.926.2023 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Przemyślu na rzecz skarżącego M. J. kwotę 480 zł /słownie: czterysta osiemdziesiąt złotych/ tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. Przedmiotem skargi jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Przemyślu (dalej: "Kolegium", "SKO", "Organ odwoławczy" lub "Organ II instancji") z 6 listopada 2023 r. nr SKO.4115.926.2023, wydana w przedmiocie odmowy ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Z uzasadnienia i akt administracyjnych sprawy wynika, że wnioskiem z 5 lipca 2023 r. MJ (dalej: "Skarżący" lub "Wnioskodawca") wystąpił do Wójta Gminy [...] (dalej: "Wójt" lub "Organ I instancji") o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym ojcem ZJ. Decyzją z [...] września 2023 r., nr [...] Wójt odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu Organ I instancji wskazał, że ZJ pozostaje w związku małżeńskim z BJ, a współmałżonka nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Występuje zatem negatywna przesłanka z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm.) – dalej: "u.ś.r.". Nadto Organ I instancji uzasadniał, że odmowa przyznania wnioskowanego świadczenia spowodowana jest faktem, że nie da się ustalić kiedy powstała niepełnosprawność osoby wymagającej opieki, zaś wykonywane przy ojcu obowiązki nie są na tyle czasochłonne by Skarżący nie mógł podjąć zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Odwołanie od tej decyzji złożył MJ, wnioskując o jej uchylenie i orzeczenie co do istoty sprawy. Pełnomocnik Skarżącego zarzucił zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. bez uwzględnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13, w którym doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP, a także błędne zastosowanie art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. stanowiącym o braku uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego, w przypadku, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy nie może on mieć zastosowania w sprawach mających za przedmiot przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz syna. Decyzją z 6 listopada 2023 r., nr SKO.4115.926.2023 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Przemyślu utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy. Kolegium wskazało, że wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. K 38/13, przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r., w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Skoro wyrok ten odnosi bezpośredni skutek, to w ocenie organu odwoławczego zmodyfikowany przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. w dopełnieniu art. 17 ust. 1 tej ustawy może być stosowany. Brak jest zatem podstaw do przyjęcia, że w opisywanej sprawie przesłanką negatywną do przyznania świadczenia jest data powstania niepełnosprawności u ojca Skarżącego. Słusznie natomiast wskazał Wójt, że art. 17 ust. 5 u.ś.r. wprowadza przesłanki negatywne po stronie osoby wymagającej opieki, których zaistnienie powoduje wyłączenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r.). Z literalnego brzmienia w/w przepisu wynika, że zawsze, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało. Zdaniem Kolegium ustawodawca wyszedł z założenia, że w sytuacji zawarcia związku małżeńskiego tworzy się nowa rodzina, która nakłada na małżonków obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy, wyprzedzający obowiązek alimentacyjny krewnych. W sprzeciwie do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie, MJ wniósł o uchylenie w całości wyżej opisanej decyzji SKO oraz decyzji ją poprzedzającej, zasądzenie kosztów postępowania, oraz o przeprowadzenie dowodu z decyzji SKO w Przemyślu z 21 kwietnia 2022 r., nr SKO.4115.406.2022. Skarżący zarzucił zaskarżonej decyzji: 1. naruszenie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na błędnym uznaniu, iż to małżonka osoby niepełnosprawnej jest osobą w pierwszej kolejności zobowiązaną do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem Skarżącego, i że tylko legitymowanie się przez nią orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wykluczyłby ją z kolejności osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, podczas gdy również inne okoliczności pozwalają na wykluczenie małżonka osoby niepełnosprawnej z kolejności osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, a w szczególności okoliczność pobierania przez takiego małżonka świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad innym członkiem rodziny; 2. naruszenie art. 7 i art. 77 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 775 z późn. zm.) – dalej: "k.p.a.", bowiem Organ odwoławczy orzekł nie biorąc pod uwagę całości okoliczności faktycznych w sprawie, w szczególności okoliczności pobierania przez małżonkę osoby niepełnosprawnej świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad jej matką – Władysławą Kozioł. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko przedstawione w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Sąd administracyjny sprawuje w zakresie swej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, co wynika z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 2492). Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm.) – dalej: "P.p.s.a.". Stosownie do tego przepisu sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W myśl art. 145 § 1 P.p.s.a., Sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia lub stwierdzenia ich nieważności, ewentualnie niezgodności z prawem, gdy dotknięte są one naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania, innym naruszeniem przepisów postępowania, jeśli miało ono istotny wpływ na wynik sprawy, lub zachodzą przyczyny stwierdzenia nieważności decyzji wymienione w art. 156 k.p.a. lub innych przepisach. Zgodnie z art. 151 P.p.s.a., w razie nieuwzględnienia skargi w całości albo w części Sąd oddala skargę odpowiednio w całości albo w części. Poddawszy zaskarżoną decyzję ocenie legalności w granicach wyznaczonych wyżej powołanymi przepisami, Sąd doszedł do przekonania, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Słusznie wskazało Kolegium, że wydanie decyzji odmownej w związku z datą, w której ustalono stopień niepełnosprawności u ojca Skarżącego, stanowiło naruszenie art. 17 ust. 1b u.ś.r. i nie mogło stanowić podstawy do wydania decyzji odmownej. Należy mieć bowiem na uwadze, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 21 października 2014 r. K 38/13, orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Wyrok ten jest wyrokiem zakresowym, nie wywołuje więc skutku określonego w art. 190 ust. 1 i 3 Konstytucji RP, tj. utraty mocy obowiązującej zakwestionowanego aktu normatywnego. Powoduje jednak konieczność takiej wykładni przepisów, aby jej wynik nie był sprzeczny ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku Trybunału. Stosując wskazany wyżej sposób wykładni w odniesieniu do art. 17 ust. 1b u.ś.r. należy stwierdzić, że w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później, niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia, przepis art. 17 ust. 1b jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. Natomiast w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Wobec tego, w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. Sąd podziela w całości pogląd prezentowany w orzecznictwie, zgodnie z którym nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i rozstrzygnięcia sądu w takiej sprawie na tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 6 lipca 2016 r. I OSK 223/16, z 2 sierpnia 2016 r. I OSK 923/16; z 7 września 2016 r. I OSK 755/16, z 21 października 2016 r. I OSK 1853/16, z 4 listopada 2016 r. I OSK 1578/16 i z 10 listopada 2016 r. I OSK 1512/16). Nieprawidłowo natomiast uznało Kolegium, że w realiach sprawy zachodzi negatywna przesłanka do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, o której mowa w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. Zgodnie ze wskazaną regulacją, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wymaga wskazania, że uchwałą z 14 listopada 2022 r. I OPS 2/22 Naczelny Sąd Administracyjny orzekł, że warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. Uchwała ta nie znajduje jednak zastosowania w sprawie zainicjowanej przez Skarżącego, bowiem małżonka niepełnosprawnego – BJ sprawuje już stałą i długotrwałą opiekę nad swoją matką – WK. Ponadto decyzją z 21 kwietnia 2022 r. nr SKO.4115.406.2022 BJ zostało przyznane świadczenie pielęgnacyjne bezterminowo od 25 sierpnia 2021 r. Sąd w pełni podziela stanowisko wyrażone w przywołanym przez Skarżącego prawomocnym wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim z 11 maja 2023 r. II SA/Go 180/23, że wskazaną wyżej uchwałą NSA nie są objęte sytuacje, gdy to nie stan zdrowia jest przeszkodą w sprawowaniu opieki, ale np. okoliczność, że opiekę taką osoba uprawniona w pierwszej kolejności sprawuje już nad innym członkiem rodziny legitymującym się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym, wobec którego jest ona osobą zobowiązaną do alimentacji. Wniosek taki jest uzasadniony tym bardziej w sytuacji, gdy – tak jak to miało miejsce w niniejszej sprawie - w związku z taką opieką, małżonka niepełnosprawnego uzyskała prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad innym członkiem rodziny. Osoba sprawująca opiekę, która ma już ustalone prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, nie może uzyskać drugiego takiego świadczenia (art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b) u.ś.r.). Skoro osoba, która już ma ustalone prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, nie może uzyskać drugiego takiego świadczenia, to oznacza, że jest w ten sposób wyłączona zarówno z kręgu osób, które mogłyby otrzymać takie świadczenie. W konsekwencji również uchwała NSA nie dotyczy tego rodzaju sytuacji i nie ma w niniejszej sprawie charakteru wiążącego w rozumieniu art. 269 § 1 P.p.s.a. Stwierdzone wyżej uchybienia związane z wadliwym ustaleniem kręgu osób, które mogą skutecznie ubiegać się o uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką sprawowaną and niepełnosprawnym ZJ, stanowiły naruszenie art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., w stopniu, który mógł mieć wpływ na wynik sprawy. Doprowadziły bowiem do nieprawidłowego zastosowania art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. i oparcia decyzji o odmowie przyznania Skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego na ustaleniu, że małżonka niepełnosprawnego jest osobą, która może sprawować nad nim opiekę i w konsekwencji jest również uprawniona do skutecznego ubiegania się o uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego. W związku z powyższym, Sąd, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) P.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Przemyślu. O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 P.p.s.a. Zasądzone koszty stanowią wynagrodzenie zawodowego pełnomocnika, ustalone zgodnie z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1964 z późn. zm.), na kwotę 480 zł. Rozpoznając ponownie sprawę, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Przemyślu podda kontroli instancyjnej decyzje Organu I instancji, mając na uwadze wskazania Sądu odnośnie błędnego zastosowania art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. Powołane w uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl).