II SA/Rz 268/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący WSA Ewa Partyka Sędziowie WSA Elżbieta Mazur - Selwa WSA Marcin Kamiński /spr./ Protokolant specjalista Anna Mazurek - Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 listopada 2016 r. sprawy ze skargi B. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] listopada 2015 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję. Uzasadnienie: Przedmiotem skargi BG (skarżącej) jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] listopada 2015 r. nr [...], utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy [...] z dnia [...] kwietnia 2015 r., wydaną w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Stan faktyczny i prawny sprawy przedstawia się następująco: Decyzją z dnia [...] kwietna 2015 r. nr [...], Wójt Gminy [...] działając na podstawie art. 23 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (u.p.o.u.a.), uznał za nienależnie pobrane przez skarżącą świadczenia z funduszu alimentacyjnego w łącznej kwocie 5.250 zł, wobec faktu, że w dniach: 8 kwietnia 2011 r., 21 czerwca 2011 r., 28 lipca 2011 r., 20 września 2011 r., 25 października 2011 r., 6 grudnia 2011 r., 5 stycznia 2012 r., 16 kwietnia 2012 r., 21 maja 2012 r., 17 lipca 2012 r., 20 sierpnia 2012 r., 11 września 2012 r., 24 października 2012 r., 10 grudnia 2012 r., 2 stycznia 2014 r. oraz 18 listopada 2014 r. dłużnik alimentacyjny GGprzekazał - tytułem alimentów - BG na rzecz uprawnionego małoletniego HG kwoty w wysokości - odpowiednio - 300,00 zł, 350,00 zł, 350,00 zł, 350,00 zł, 350,00 zł, 350,00 zł, 350,00 zł, 350,00 zł, 350,00 zł, 350,00 zł, 350,00 zł, 350,00 zł, 350,00 zł, 800,00 zł, 100,00 zł oraz 200,00 zł. W uzasadnieniu podał, że decyzjami z dnia [...] września 2010 r. nr [...], z dnia [...] września 2011 r. [...], z dnia [...] listopada 2012 r. nr [...], z dnia [...] listopada 2013 r. nr [...] oraz z dnia [...] listopada 2014 r. nr [...] Wójt Gminy [...] przyznał HG świadczenia pieniężne z funduszu alimentacyjnego w wysokości 350 zł miesięcznie, na okres od 1 października 2010 r. do 30 września 2011 r., od 1 października 2011 r. do 30 września 2012 r., od 1 października 2012 r. do 30 września 2013 r., od 1 listopada 2013 r. do 30 września 2014 r. oraz od 1 października 2014 r. do 30 września 2015 r. Świadczenia zostały przyznane na podstawie wyroku Sądu Rejonowego w [...] z dnia 15 maja 2008 r. [...], zasądzającego alimenty na rzecz HG w wysokości 350,00 zł, od dłużnika alimentacyjnego GG. Organ wskazał również, że w dniu 10 grudnia 2014 r. do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] wpłynęło pismo dłużnika alimentacyjnego - GG. Z dołączonych do ww. pisma przekazów pocztowych wynikało, że w dniach 8 kwietnia 2011 r., 21 czerwca 2011 r., 28 lipca 2011 r., 20 września 2011 r., 25 października 2011 r., 6 grudnia 2011 r., 5 stycznia 2012 r., 16 kwietnia 2012 r., 21 maja 2012 r., 17 lipca 2012 r., 20 sierpnia 2012 r., 11 września 2012 r., 24 października 2012 r., 10 grudnia 2012 r., 2 stycznia 2014 r., 18 listopada 2014 r. GG przesłał BG na rzecz osoby uprawnionej - HG - tytułem alimentów - kwoty w wysokości: 300,00 zł, 350,00 zł, 350,00 zł, 350,00 zł, 350,00 zł, 350,00 zł, 350,00 zł, 350,00 zł, 350,00 zł, 350,00 zł, 350,00 zł, 350,00 zł, 350,00 zł, 800,00 zł, 100.00 zł oraz 200,00 zł. Powyższe kwoty zostały przekazane na rzecz syna bezpośrednio wierzycielce (skarżącej) od dłużnika alimentacyjnego. Organ podał, że w dniu 3 kwietnia 2015 r. wpłynęło postanowienie Komornika Sądowego, Stanisława Różańskiego zgodnie z którym umorzono postępowanie egzekucyjne co do kwot 7.450,00 zł (w tym kwot wskazanych wyżej przekazanych bezpośrednio na rzecz HG), ponieważ skarżąca ograniczyła egzekucję o wpłaty dokonane bezpośrednio przez dłużnika alimentacyjnego GG. Organ wskazał, że bezspornym jest fakt, iż skarżąca pobrała jednocześnie świadczenia z dwóch źródeł - z instytucji wypłacającej świadczenie w trybie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów oraz od dłużnika. Jednoczesność pobierania alimentów i świadczenia z funduszu alimentacyjnego ma miejsce wówczas, gdy uprawniony otrzyma równocześnie obydwa świadczenia przy jednoczesności okresu, za który obydwa świadczenia wypłacono. Tak więc świadczenie wypłacone z funduszu alimentacyjnego musi dotyczyć tego samego miesiąca, co wypłacone równocześnie alimenty. Okoliczność ograniczenia egzekucji o kwoty wymienione wyżej oraz umorzenie przez komornika sądowego postępowania egzekucyjnego, nie ma znaczenia w kontekście ustalenia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, bowiem zachodzi przesłanka wymieniona art. 2 pkt 7 lit. d ustawy, zgodnie z którą za nienależnie pobrane świadczenie uważa się świadczenia z funduszu alimentacyjnego, wypłacone w przypadku, gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28 ustawy, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. Natomiast w przypadku, jeżeli osoba uprawniona (lub jej przedstawiciel ustawowy) odeśle do komornika lub dłużnika alimenty otrzymane w okresie, w jakim wypłacane są świadczenia z funduszu alimentacyjnego, w wyniku czego przywrócona zostanie kolejność określona w art. 28 ust. 1 ustawy, nie ma podstaw do uznania świadczeń za nienależnie pobrane. Organ wskazał, że w myśl przytoczonych regulacji w okresie, w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z kwoty uzyskanej z egzekucji od dłużnika alimentacyjnego organ prowadzący postępowanie egzekucyjne zaspokaja w pierwszej kolejności należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy - do ich całkowitego zaspokojenia, natomiast dopiero w trzeciej kolejności - należności wierzyciela alimentacyjnego. W okresie otrzymywania przez osobę uprawnioną świadczeń z funduszu alimentacyjnego, wszelkie kwoty alimentów uzyskane od dłużnika alimentacyjnego w pierwszej kolejności powinny więc trafiać do organu właściwego wierzyciela na poczet zwrotu należności dłużnika z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, aż do ich całkowitego zaspokojenia, co wynika z art. 27 ust. 8 i 9 w związku z art. 28 ust. 1 ww. ustawy. Organ zaznaczył przy tym, że kwota 350,00 zł otrzymana 24 października 2012 r. nie została uznana za świadczenie nienależnie pobrane, gdyż wierzycielka BG otrzymała ją w okresie gdy nie pobierała świadczeń z funduszu alimentacyjnego (nie odebrała decyzji przyznającej świadczenie z funduszu alimentacyjnego na okres świadczeniowy 2012/2013). Organ podał, że zgodnie z wyrokiem Sądu Rejonowego w [...] z dnia 15 maja 2008 r. [...], dłużnik alimentacyjny GG jest zobowiązany do łożenia na rzecz HG alimentów w wysokości po 350,00 zł miesięcznie. Przez alimenty należy przy tym rozumieć jakiekolwiek kwoty przekazywane wierzycielce tak bezpośrednio przez dłużnika, jak i przez komornika, na poczet należnych świadczeń alimentacyjnych, zarówno bieżących jak i zaległych. BG pobrała zatem w powołanych wyżej okresach równolegle z dwóch źródeł oraz niezgodnie z kolejnością wskazaną w art. 28 ustawy, kwoty zaliczone na poczet alimentów. Nie poinformowała o tym fakcie właściwego organu, pomimo że o takim obowiązku została pouczona w treści wymienionych powyżej decyzji przyznających świadczenia. W tej sytuacji, świadczenia z funduszu alimentacyjnego, wypłacone w łącznej kwocie 5.250,00 zł stanowią świadczenia nienależnie pobrane, które zgodnie z art. 23 ust. 1 ustawy podlegają zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami. Skoro w opisywanej sprawie nie budzi wątpliwości fakt jednoczesności pobrania świadczeń przez BG oraz przekazanie w/w kwot nastąpiło niezgodnie z kolejnością wskazaną w art. 28 ustawy, należało uznać, że świadczenia wypłacone jej z funduszu alimentacyjnego w łącznej wysokości 5.250,00 zł, są świadczeniami pobranymi nienależnie. Od ww. decyzji odwołanie wniosła BG, kwestionując zasadność zaskarżonej decyzji. Odwołująca się wskazała, że w dniu 20 lipca 2001 r. Sąd Rejonowy w [...] zasądził na "jej rzecz" alimenty od GG. Niemniej GG nie płacił alimentów, wobec czego kwoty wpłacone przez niego "uznaje tytułem spłaty jej zadłużenia". Decyzją z dnia [...] listopada 2015 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (K.p.a.) w zw. z art. 2 pkt 7 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy [...] z dnia [...] kwietnia 2015 r. Organ odwoławczy wskazał, że zgodnie z art. 2 pkt 7 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, za nienależnie pobrane świadczenie należy uznać świadczenie z Funduszu Alimentacyjnego wypłacone pomimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczeń w całości lub w części, świadczenie przyznane lub wypłacone w przypadku świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia, wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenia albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenia i odmówiono prawa do świadczenia, świadczenie wypłacone w przypadku, gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28 ustawy, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymywanych w tym okresie alimentów. Kolegium wskazało, że na podstawie materiału dowodowego zgromadzonego w aktach sprawy ustalono, że skarżąca nienależnie pobrała świadczenia z funduszu alimentacyjnego. W dniach: 8 kwietnia 2011 r., 21 czerwca 2011 r., 28 lipca 2011 r., 20 września 2011 r., 25 października 2011 r., 6 grudnia 2011 r., 5 stycznia 2012 r., 16 kwietnia 2012 r., 21 maja 2012 r., 17 lipca 2012 r., 20 sierpnia 2012 r., 11 września 2012 r., 24 października 2012 r., 10 grudnia 2012 r., 2 stycznia 2014 r., 18 listopada 2014 r., GG przekazał - tytułem alimentów - BG na rzecz uprawnionego małoletniego - HG, kwoty w wysokości - odpowiednio 300,00 zł, 350,00 zł, 350,00 zł, 350,00 zł, 350,00 zł, 350,00 zł, 350,00 zł, 350,00 zł, 350,00 zł, 350,00 zł, 350,00 zł, 350,00 zł, 350,00 zł, 800,00 zł, 100,00 zł, 200,00 zł. Okoliczność wypłaty świadczeń na rzecz skarżącą potwierdzają zgromadzone w aktach sprawy dokumenty. W dniu 10 grudnia 2014 r. do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] wpłynęło bowiem pismo dłużnika alimentacyjnego - GG wraz z przekazami pocztowymi, z których wynikają w sposób jednoznaczny okoliczności będące podstawą podjęcia rozstrzygnięcia przez organ I instancji. Dodatkowo w dniu 3 kwietnia 2015 r. wpłynęło postanowienie Komornika Sądowego, zgodnie z którym umorzono postępowanie egzekucyjne co do kwot 7 450,00 zł (w tym kwot wskazanych wyżej, wypłaconych bezpośrednio na rzecz HG) w związku z faktem ograniczenia przez BG egzekucji o wypłaty dokonane bezpośrednio przez dłużnika alimentacyjnego GG. Zdaniem Kolegium w tym stanie rzeczy bezspornym jest fakt, że BG pobrała jednocześnie świadczenia z dwóch źródeł, tj. instytucji wypłacającej świadczenia z Funduszu Alimentacyjnego na rzecz osoby uprawnionej oraz bezpośrednio od dłużnika alimentacyjnego. Przy czym zaznaczenia wymaga fakt, że przekazu wskazanych kwot nie kwestionuje sama zainteresowana. Powyższe względy wskazują zatem jednoznacznie, że w sprawie znajduje zastosowanie art. 2 pkt 7 lit. d) ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, zgodnie z którym świadczenie, jest świadczeniem nienależnie pobranym w warunkach, gdy organ dokonał wypłaty pomimo faktu, że osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28 ustawy, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymywanych w tym okresie alimentów. W tym stanie rzeczy Kolegium uznało, że zaskarżona decyzja wydana została z poszanowaniem art. 7 K.p.a. nakazującego dokładne wyjaśnienie sprawy, z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywatela oraz art. 77 § 1 k.p.a. nakazującego zebranie i rozpatrzenie całego materiału dowodowego, a także z uwzględnieniem art. 107 K.p.a. nakazującego uzasadnienie decyzji z rozważeniem wszystkich faktów. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie, BG wniosła o poddanie kontroli Sadu zaskarżonej decyzji, powtarzając zarzuty sformułowane we wniesionym odwołaniu od decyzji organu I instancji. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczas wyrażone stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny rozważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie z przyczyn niewskazanych w jej treści, które Sąd wziął pod rozwagę z urzędu, nie będąc związany granicami skargi, w tym jej zarzutami oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1p.p.s.a.). W toku legalnościowej kontroli zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu pierwszej instancji, która na podstawie art. 135 p.p.s.a. została objęta zakresem rozpoznania Sądu, stwierdzono, że organ odwoławczy naruszył prawo materialne w stopniu, który miał wpływ na wynik sprawy rozumiany jako treść jej końcowego rozstrzygnięcia. Wątpliwości Sądu nie budzi legalność proceduralna kwestionowanych decyzji. W tym zakresie zarzuty skargi związane z wadliwym ustaleniem stanu faktycznego sprawy są oczywiście bezzasadne. Organy orzekające w sprawie prawidłowo zebrały i rozpatrzyły cały materiał procesowy (art. 77 § 1 k.p.a.), jak również podjęły wszelkie niezbędne kroki w celu pełnego i wyczerpującego ustalenia stanu faktycznego sprawy (art. 7 k.p.a.). Przeprowadzona przez organy ocena materiału dowodowego jest pełna i całościowa, nie przekraczając granic swobody dowodów w świetle art. 80 k.p.a. Również zarzut błędnej oceny prawnej stanu faktycznego sprawy poprzez przyjęcie, że w sprawie nie zaistniała przesłanka, o której mowa w art. 2 pkt 7 lit. d) u.p.o.u.a., jest całkowicie chybiony. Z prawidłowych ustaleń organów orzekających w sprawie bezsprzecznie wynika, że strona skarżąca pobrała nienależne świadczenia z funduszu alimentacyjnego, którymi zgodnie z wyżej cytowanym przepisem są świadczenia wypłacone z tego funduszu, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28 u.p.o.u.a., zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. W przedmiotowej sprawie realizacja przesłanki "nienależnie pobranych świadczeń" nastąpiła w związku z przekazaniem przez dłużnika alimentacyjnego bezpośrednio do skarżącej jako osoby reprezentującej wierzyciela alimentacyjnego kwot świadczeń alimentacyjnych z pominięciem trybu postępowania egzekucyjnego oraz kolejności zaspokajania wierzytelności zgodnie z art. 28 u.p.o.u.a. Organ odwoławczy orzekając co do istoty sprawy w dniu 3 listopada 2015 r. nie uwzględnił natomiast zmiany stanu prawnego wynikającej z ustawy z dnia 24 lipca 2015 r. o zmianie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2015 r. poz. 1302), która zasadniczo i w relewantnym zakresie weszła w życie 18 września 2015 r. (zob. art. 10). Powyższa ustawa zmieniająca w art. 1 pkt. 3 w zakresie lit. a) i b) dokonała nowelizacji art. 23 ust. 2 i 4 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez wyraźne wskazanie, że w razie stwierdzenia nienależnego pobrania świadczeń z funduszu alimentacyjnego organ wydaje jedną decyzję o ustaleniu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz o zobowiązaniu do ich zwrotu. W ten sposób od dnia 18 września 2015 r. w systemie prawnym powstała jedna sprawa administracyjna w przedmiocie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, którą organy mają rozstrzygać w drodze wydania jednej decyzji. Ponieważ ustawa nowelizująca z dnia 24 lipca 2015 r. – poza przepisami art. 4-9 – nie zawierała odrębnych uregulowań intertemporalnych lub przejściowych w zakresie będących w toku spraw o ustalenie nienależnie pobranych świadczeń, dlatego – uwzględniając charakter tych spraw oraz treść ich dotychczasowych podstaw prawnych – należy uznać, że zgodnie z zasadą bezpośredniego działania nowego prawa z chwilą wejścia w życie powyższej ustawy organy orzekające w tego rodzaju sprawach miały obowiązek uwzględnić nowy stan prawny i stosownie do zasady aktualności orzekania wydać decyzje w sprawie ustalenia nienależnie pobranych świadczeń i zobowiązania do ich zwrotu. Powyższa ocena prawna nie wpływa niekorzystnie na ukształtowanie sytuacji materialnoprawnej strony skarżącej, albowiem jedynie koryguje zakres orzekania organu odwoławczego, który zgodnie z nowym stanem prawnym powinien był połączyć w jednej sprawie kwestie ustalenia nienależnie pobranych świadczeń oraz zobowiązania do ich zwrotu. Tym samym orzeczenie Sądu w niniejszej sprawie nie narusza dyspozycji art. 134 § 2 p.p.s.a., albowiem ustawowa zmiana zakresu sprawy musi zostać z urzędu uwzględniona i zasadniczo bezpośrednio zastosowana przez organy administracji oraz sądy administracyjne. Ponownie orzekając w sprawie organ odwoławczy uwzględni sformułowaną wyżej ocenę prawną (art. 153 p.p.s.a.) i wyda nową decyzję w sprawie ustalenia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz zobowiązania do ich zwrotu. Mając na względzie przytoczone wyżej powody, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.