II SA/Rz 301/18

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Rzeszowie Agata Kosowska-Dudzik po rozpoznaniu w dniu 4 kwietnia 2018 roku w Rzeszowie na posiedzeniu niejawnym wniosku J. K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi J. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] stycznia 2018 r. nr [....] w przedmiocie umorzenia postępowania dotyczącego udostępnienia akt sprawy - postanawia - I. przyznać wnioskodawcy J. K. prawo pomocy poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych w zakresie obejmującym opłaty sądowe - każdorazowo ponad kwotę 50 zł. II. odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie pozostałych kosztów sądowych oraz w zakresie ustanowienia adwokata. J. K. zaskarżył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w przedmiocie umorzenia postępowania dotyczącego udostępnienia akt sprawy. W skardze zawarł żądanie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia pełnomocnika. Ponowił je we wniosku złożonym na urzędowym formularzu PPF, precyzując, że ubiega się o ustanowienie adwokata. Wskazał, że prowadzi gospodarstwo domowe sam. Mieszka w domu o pow. 85,63 m.kw., którego stan prawny nie jest uregulowany. Jako swój majątek oprócz powyższego podał działkę o pow. 0,16 ha, w której ma udział oraz budynek gospodarczy, przy czym zaznaczył, że ich stan prawny również nie jest uregulowany. Wnioskodawca podniósł, że jest osobą bezrobotną i utrzymuje się wyłącznie ze świadczeń z pomocy społecznej w łącznej wysokości 417 zł miesięcznie. Ponadto, w lutym bieżącego roku strona uzyskała z pomocy społecznej kwotę 120 zł na zakup węgla ora 200 zł na zakup drewna. Wydatki skarżącego to: podatki – 50 zł, gaz – 55 zł, wywóz śmieci – 9 zł. Skarżący zwrócił uwagę na swój dług w kwocie 3200 zł z tytułu zakupu opału. Zaznaczył też, że jak brakuje mu środków do życia, to je pożycza. Do wniosku strona dołączyła zaświadczenie Powiatowego Urzędu Pracy w [...], że jest osobą bezrobotną od 17 marca 2011 r., a od 25 marca 2012 r. nie posiada prawa do zasiłku z tym statusem związanego. Nadto, skarżący przedłożył zaświadczenie Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] wskazujące, że w okresie od 1 do 31 stycznia 2018 r. otrzymał on świadczenia w postaci zasiłku celowego na dożywianie (100 zł) oraz zasiłku okresowego z powodu bezrobocia (317 zł). Załączone faktury dotyczące zakupu lekarstw opiewają na następujące kwoty: 27,97 zł (z 20.09.2017 r.), 47,95 zł (z 20.11.2017 r.), 8,99 zł (z 12 stycznia 2018 r.). Do wniosku dołączono również fakturę VAT z 20 lutego 2018 r. wskazującą na zakup przez skarżącego drewna opałowego za kwotę 199,75 zł oraz dokument dostawy 120 kg węgla. Rozpoznając wniosek zważono, co następuje: Żądanie J. K. mogło zostać uwzględnione jedynie w części, a to z uwagi na poniższe okoliczności. Skarżący ubiega się zarówno o zwolnienie od kosztów sądowych, jak i o ustanowienie pełnomocnika w osobie adwokata. Stosownie do art. 245 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm.), zwanej dalej "P.p.s.a.", stanowi to całkowite prawo pomocy. Przesłanką jego przyznania jest niemożność poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a.). Natomiast zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub tylko ustanowienie adwokata stanowi częściowe prawo pomocy. Przyznawane jest ono osobie, która nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.). Przepisy te wskazują na absolutną wyjątkowość instytucji prawa pomocy, która skierowana jest do osób żyjących w ubóstwie. Posługują się one w odniesieniu do przesłanek prawa pomocy pojęciem "wykaże", co oznacza, że ubiegający się o wsparcie winien dostatecznie przekonać sąd, iż znajduje się w sytuacji opisanej w tych regulacjach. Powinien zatem należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które przedstawia we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Podkreślenia wymaga także, iż strona powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny (NSA) w postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005 r. FZ 478/04 (publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl), opłaty sądowe, do których także zalicza się wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Należy z powyższego wyprowadzić, iż rozpoznający wniosek o prawo pomocy jest niejako strażnikiem środków publicznych, które podlegają rozdysponowaniu w ramach przedmiotowej instytucji. Stojąc zaś na straży wydatkowania tych środków winien mieć na względzie oprócz podanych wyżej ustawowych przesłanek prawa pomocy również inne, znane mu okoliczności odnoszące się do strony wnioskującej o pomoc. Taką okolicznością w przypadku J. K. jest fakt inicjowania przez niego szeregu postępowań przed tut. Sądem, w bieżącym roku oprócz sprawy niniejszej zostały jeszcze zarejestrowane trzy inne sprawy (zaś w 2017 r. było takich spraw kilkanaście), w których wymieniony domaga się przyznania całkowitego prawa pomocy tj. tak zwolnienia od kosztów sądowych, jak i ustanowienia zawodowego pełnomocnika. W tym miejscu warto zwrócić uwagę na postanowienie NSA z 14 stycznia 2014 r. II FZ 1517/13 (publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl), w którym Sąd ten stwierdził, że obowiązek ponoszenia kosztów postępowania sądowego nie świadczy o naruszeniu prawa do sądu. Prawo to istnieje i pozwala stronie na dochodzenie jej słusznych roszczeń, a ustanowienie obowiązku ponoszenia kosztów sądowych umożliwia jego realizację. Ograniczona wielkość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji. W niniejszej sprawie uwzględniono także fakt, że skarżący to osoba bezrobotna, bez prawa do zasiłku, której źródłem utrzymania są środki uzyskiwane z pomocy społecznej – w lutym tego roku była to kwota łącznie 737 zł. Wzięto zatem pod uwagę, że wnioskodawca znajduje się w trudnej sytuacji życiowej, jednak z drugiej strony uwzględniono także ograniczoną ilość funduszy, które mogą finansować instytucję prawa pomocy. Nie może być więc tak, że strona kierując do sądu liczne sprawy, w każdej z nich przerzuca ciężar ponoszenia kosztów postępowania na ogół obywateli. Należy ponadto podkreślić, że w sprawie II SA/RZ 67/18 J. K. zwolniony został od kosztów sądowych w całości. Należy mieć także na względzie, że ustawa procesowa tzn. P.p.s.a. nie wymaga, by na etapie, na którym znajduje się sprawa niniejsza brał w niej udział zawodowy zastępca prawny. Jego obecność jest niezbędna tylko w przypadku konieczności sporządzenia niektórych środków zaskarżenia. Ze względu zaś na treść art. 134 § 1 i art. 6 P.p.s.a., strona nie musi się obawiać, że przez brak dostatecznej znajomości stosownych regulacji prawnych nie będzie mogła skutecznie bronić swoich praw przed sądem. Sąd bowiem z urzędu rozpoznając sprawę w jej granicach uwzględnia wszelkie uchybienia, których dopuściły się organy administracji i ocenia je poda kątem regulacji, które nakazują usunięcie skarżonego rozstrzygnięcia z obrotu prawnego. Nadto, w razie uzasadnionej potrzeby udziela stronom występującym w sprawie bez adwokata niezbędnych pouczeń co do czynności procesowych i skutków ich zaniedbań. Z tych wszystkich podanych wyżej względów uznano, że uzasadnionym jest częściowe tylko przychylenie się do wniosku strony. Zwolniono więc J. K. od kosztów sądowych w zakresie opłat sądowych każdorazowo ponad kwotę 50 zł, co skutkuje tym, iż celem nadania niniejszej skardze dalszego biegu będzie on zobligowany do uiszczenia w tej sprawie kwoty 50 zł, podczas gdy pełny wpis od skargi wynosi 500 zł. Oddalono natomiast żądanie w zakresie zwolnienia od pozostałych kosztów sądowych i w zakresie ustanowienia adwokata. Podstawę orzeczenia stanowił art. 258 § 2 pkt 7 w zw. z art. 245 § 2, § 3 i art. 246 § 1 pkt 1, pkt 2 P.p.s.a.