II SA/Rz 325/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Magdalena Józefczyk /spr./ Sędziowie WSA Elżbieta Mazur - Selwa NSA Małgorzata Wolska Protokolant specjalista Anna Mazurek - Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 lipca 2018 r. sprawy ze skargi H. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] stycznia 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego -skargę oddala- Zaskarżoną decyzją z dnia [...] stycznia 2018 r. nr [...]Samorządowe Kolegium Odwoławcze ( dalej: "SKO", "organ odwoławczy" lub "organ II instancji") utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy [...] ( dalej: "organ I instancji") z dnia [...] listopada 2017 r. nr [...] odmawiającą H. B. ( dalej: "skarżącej") umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 stycznia 2014 r. do dnia 30 października 2014 r. w łącznej kwocie 3.169,39 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie i rozkładając powyższą kwotę na 20 miesięcznych rat (19 w wysokości 158 zł, ostatnia - 167,39 zł). W podstawie prawnej organ wskazał art 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego ( Dz.U. z 2017 r., poz. 1257 ze zm.; dalej: "K.p.a.") w zw. z art 23 ust. 8 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2017 r., poz. 489; dalej: "ustawą"). Wymienione wyżej decyzje zapadły w wyniku ponownego rozpoznania sprawy po uchyleniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 10 maja 2017 r., sygn. akt II SA/Rz 1714/16 decyzji SKO z dnia [...] września 2016 r. nr [...] oraz decyzję Wójta Gminy [...] z dnia [...] sierpnia 2016 r. nr [...], którą organ I instancji również odmówił umorzenia nienależnie pobranych świadczeń i rozłożył na 10 rat (9 rat płatnych po 317 zł, a ostatnia 316,39 zł), a SKO tą decyzję utrzymało w mocy. Sąd wskazał, że organ winien ustalić, czy dochody rodziny pozwolą na pokrycie rat we wskazanej wysokości. Sąd stwierdził, że z ustaleń organów wynikało, że po odliczeniu wydatków skarżącej pozostanie kwota 203 zł, w związku z czym organy winny były ustalić, czy kwota ta jest wystarczająca na zaspokojenie potrzeb. W ponownie przeprowadzonym postępowaniu organ I instancji ustalił, że H.B. posiada wykształcenie średnie, jest osobą samotnie wychowującą córkę: J. B. (15 lat) uczęszczającą do Gimnazjum nr [...] . Sytuacja mieszkaniowa rodziny jest dobra, dom stanowi współwłasność H. B. oraz jej rodziców C. i J. B.. Jest murowany, parterowy, wyposażony we wszystkie niezbędne sprzęty gospodarstwa domowego. Wnioskodawczyni ma z córką do dyspozycji dwa pokoje i korzysta ze wspólnej kuchni i łazienki. Prowadzi odrębne gospodarstwo domowe od rodziców skarżącej. Na dochód rodziny składa się specjalny zasiłek opiekuńczy w kwocie 520 zł miesięcznie pobierany przez H. B. w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem oraz alimenty w kwocie 581 zł. Łączna wysokość dochodu rodziny wynosi 1.001,01 zł, a zatem nie przekracza kryterium dochodowego ustalonego na podstawie art. 8 ustawy o pomocy społecznej dla członka rodziny (514złx2=1028zł). Ponadto H.B. pobiera świadczenie wychowawcze na córkę J. w kwocie 500 zł miesięcznie- czego organ nie wliczył do dochodu zgodnie z art. 8 ustawy o pomocy społecznej. Stałe miesięczne wydatki rodziny wynoszą 427,67 zł (wydatki na leczenie i leki - 170 zł, telefon i Internet -130,00zł, woda - 46,67zł, odpady-16zł, bilety do szkoły-60 zł). H.B. nie pracuje zawodowo ani dorywczo, przebywa w domu i sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym ojcem. Leczy się u lekarza rodzinnego w związku z czym ponosi wydatki związane z koniecznością stałego leczenia. Korzysta z pomocy rodziny. Na tych podstawach organ stwierdził, że sytuacja skarżącej, choć trudna, na tle sytuacji innych rodzin nie jest wyjątkowa, a środki finansowe, którymi dysponuje pozwalają na pokrycie należności w systemie ratalnym. Organ wyjaśnił, że przy rozpoznaniu wniosku nie były obojętne kwestie dotyczące interesu gminy. Nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego są, jak podkreślił, środkiem budżetowym i pozbawienie gminy dochodu z tytułu zwrotu nienależnie pobranych świadczeń musi odbywać się w szczególnych przypadkach, po rozważeniu całokształtu sytuacji strony ubiegającej się o ulgę. W odwołaniu skarżąca zarzuciła naruszenie prawa materialnego poprzez nieprawidłową wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art 23 ust. 8 ustawy, polegające na przyjęciu, że jest współwłaścicielem domu, podczas gdy współwłaścicielami są wyłącznie rodzice oraz, że pobiera świadczenie wychowawcze "500+" na córkę podczas gdy od 1 października 2017 r. tego świadczenia nie pobiera. Podała, że utrzymuje się wyłącznie ze stałego zasiłku opiekuńczego przyznanego jej nie tylko, jak przyjął organ I instancji, w związku z opieką nad ojcem, ale również matką. Wysokość wydatków to około 430 zł miesięcznie: leczenie i lekarstwa około 170 zł, telefon, Internet – 130 zł, woda 46,67 zł, odpady 16 zł, bilety do szkoły 60 zł. Alimenty w kwocie 581 zł w całości przeznacza na potrzeby córki. SKO nie podzieliło powyższych zarzutów i opisaną na wstępie decyzją utrzymało decyzję organu I instancji w mocy. Za prawidłowe organ II instancji przyjął zarówno ustalenia jak i wyciągnięte na ich podstawie wnioski. Zdaniem SKO twierdzenie skarżącej dotyczące prowadzenia odrębnego gospodarstwa od rodziców zostało dokonane wyłącznie na potrzeby niniejszego postępowania. Wydatki ponoszone na Internet i telefon organ ocenił za zbyteczne, poza tym stwierdził, że niewyjaśniona pozostała kwestia, dlaczego skarżąca nie składała wniosku o przyznanie świadczenia wychowawczego na kolejny okres. W skardze do Sądu skarżąca ponownie zarzuciła naruszenie prawa materialnego a to art 23 ust. 8 ustawy. W uzasadnieniu podniosła, że ze względu na swoją sytuację nie jest w stanie uiszczać jakichkolwiek rat. Wraz z córką żyje na granicy ubóstwa. Jedynie z uwagi na uzyskiwane 500 + mogła córce zakupić konieczny do nauki komputer. Aktualnie zrezygnowała z ubiegania się o to świadczenie, gdyż prowadzona względem niej sprawa spowodowała, że obawia się czy w przyszłości nie będzie musiała zwracać pobranego świadczenia. Wskazała, że pobierając alimenty z Funduszu oraz niewielką, w stosunku do zasądzonych alimentów, kwotę od byłego męża nie miała świadomości, że zostanie to uznane za świadczenie nienależnie pobrane, tym bardziej, że konsultowała to z pracownikami urzędu. Sprecyzowała również, że schorzenia na jakie cierpi to dolegliwość związane z kręgosłupem (wypuklina krążka międzykręgowego), zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa, ostroga kości piętowej, które nasilają się w związku z opieką nad rodzicami i utrudniają znalezienie pracy zarobkowej. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. W uzasadnieniu wskazał, że brak zainteresowania skarżącej w poprawie swojej sytuacji materialnej poprzez ubieganie się o świadczenie wychowawcze na okres 2017/2018 ani też o świadczenie rodzinne wskazuje, że skarżąca jest w stanie podołać obciążeniu z tytułu wydatków na utrzymanie córki, oraz z tytułu wydatków na poprawę stanu zdrowia. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Sąd administracyjny sprawuje w zakresie swej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, co wynika z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2017 r. poz. 2188 ze zm.). Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302, zwana dalej "P.p.s.a."). Stosownie do tego przepisu sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W myśl art. 145 § 1 P.p.s.a., Sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia lub stwierdzenia ich nieważności, ewentualnie niezgodności z prawem, gdy dotknięte są one naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania, innym naruszeniem przepisów postępowania, jeśli miało ono istotny wpływ na wynik sprawy, lub zachodzą przyczyny stwierdzenia nieważności decyzji wymienione w art. 156 k.p.a. lub innych przepisach. W myśl art. 151 P.p.s.a. w razie nieuwzględnienia skargi w całości albo w części Sąd oddala skargę odpowiednio w całości albo w części. Zgodnie z art. 145 § 3 P.p.s.a. w przypadku, o którym mowa w § 1 pkt 1 i 2, sąd stwierdzając podstawę do umorzenia postępowania administracyjnego, umarza jednocześnie to postępowanie. Rozpoznając sprawę w ramach tak zakreślonych granicach przy jednoczesnym związaniu na podstawie art. 153 P.p.s.a. wskazaniami i oceną prawną zawartą w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 10 maja 2017 r. sygn. akt II SA/Rz 1714/16 Sąd uznał, że skarga nie jest zasadna. Sąd kontroluje legalność decyzji a w działaniu organów orzekających w niniejszej sprawie nie dopatrzył się ani naruszenia norm prawa materialnego, ani też naruszenia przepisów postępowania. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 23 ust. 8 ustawy, zgodnie z którym organ właściwy wierzyciela może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Z cytowanego przepisu wynika, że: 1) decyzja w tym przedmiocie ma charakter uznaniowy; 2) umorzenie kwot nienależnie pobranych świadczeń jest wyjątkiem od zasady zwrotu takiego świadczenia; 3)przesłanką obligatoryjną zastosowania instytucji umorzenia jest wystąpienie po stronie wnioskodawcy "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny". Zatem wynik postępowania w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń zależy od tego, czy przedstawione przez wnioskodawcę okoliczności dotyczące sytuacji rodziny zostaną ocenione przez organ administracji, jako "szczególnie uzasadnione". Ustawa nie zawiera definicji pojęcia "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczących sytuacji rodziny". Ustalenie wystąpienia tej przesłanki w każdym przypadku wymaga od organu odniesienia się do ocen pozaprawnych. Przesłanka ta powinna być badana pod kątem oceny indywidualnej, przy uwzględnieniu wszystkich tych okoliczności, które w konkretnej sprawie kształtują sytuację wnioskodawcy i jego rodziny, jako szczególną z punktu widzenia słuszności i zasadności umorzenia nienależnie pobranego świadczenia. Ustawodawca wskazał, że organ "może" umorzyć należności z tytułu wypłaconych nienależnie świadczeń. Pozostawiając tym samym organowi uznanie, co do wyboru prawnych możliwości. Wydanie decyzji musi zostać poprzedzone wyjaśnieniem okoliczności sprawy w zakresie sytuacji dochodowej i rodzinnej wnioskodawcy, do czego w sposób wyraźny obliguje organ administracji cytowany wyżej art. 23 ust. 8 ustawy - co w przedmiotowej sprawie organy właściwie zrealizowały. Nie można zatem zgodzić się, by organ naruszył art. 23 ust. 8 ustawy poprzez jego błędne zastosowanie. Przedmiotem wydanego w sprawie rozstrzygnięcia, poddanego kontroli Sądu, była odmowa umorzenia należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych skarżącej w łącznej kwocie 3.169,39 zł wraz z odsetkami za opóźnienie za okres od dnia 1 stycznia 2014 r. do dnia 30 października 2014 r., stanowiącą nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego, której spłatę rozłożono na 20 rat w wysokości około 160 zł. Zasadnie zatem organ I instancji wskazał, jako materialnoprawną podstawę decyzji o odmowie umorzenia tej należności art. 23 ust. 8 ustawy. Zgromadzony materiał dowodowy w sprawie wskazuje, że wniosek skarżącej został rozpatrzony przy uwzględnieniu jej sytuacji dochodowej i rodzinnej, a poczynionych na tej podstawie ustaleń nie można uznać za dowolne. Rozpoznając wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń organ administracji publicznej zobligowany jest zbadać sytuację życiową wnioskodawcy oraz rodziny, którą tworzy. Na sytuację życiową składają się wysokość osiąganych dochodów oraz stan rodzinny. Organ musi dokonać oceny, czy w którejś z powyższych sfer wystąpiły zdarzenia, którym można by przypisać cechy "szczególnie uzasadnionych okoliczności" (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 listopada 2012 r. sygn. akt I OSK 1045/12 publ. CBOSA). Przepis art. 23 ust. 8 ustawy nie może być stosowany tylko dlatego, że sytuacja rodziny jest trudna. Trudności te muszą być wyjątkowe, wykluczające ewentualność spłaty należności także w przyszłości. Taki charakter trudności rodziny skarżącej w rozpatrywanej sprawie nie został wykazany (por. wyrok NSA z dnia 16 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 1863/15, LEX nr 2294161). Obecna na rozprawie skarżąca zaznaczyła, że sprawuje opiekę nad dwojgiem niepełnosprawnych rodziców w stopniu znacznym. Stan zdrowia ojca jest bardzo zły, bez dobrych rokowań na rozwiązanie problemów zdrowotnych. Stan zdrowia ojca i ewentualna utrata pobieranej przez niego emerytury wzbudzają obawy skarżącej wystąpienia trudności w zakresie jej utrzymania. Zatem ocena organów poddająca pod wątpliwość prowadzenia oddzielnego gospodarstwa domowego przez skarżącą z rodzicami ma swoje uzasadnienie. Dobrowolna rezygnacja z pobierania na córkę świadczeń rodzinnych i świadczenia wychowawczego, przez spełnieniu kryterium dochodowego, tylko z obawy przed ewentualnym zwrotem tych świadczeń wydaje się mało przekonująca. Dodać trzeba, że warunkiem pobierania zasiłku dla opiekuna jest również brak możliwości podjęcia zatrudnienie, gdyż jest to przesłanką utraty prawa do pobieranego zasiłku z tytułu sprawowanej opieki. Skoro skarżąca otrzymała wypłatę alimentów od komornika, to zgodnie z pouczeniem zawartym we wniosku winna była poinformować o tym fakcie ośrodek pomocy społecznej, gdyż równolegle były wypłacane alimenty z funduszu alimentacyjnego. Z tego obowiązku skarżąca sie nie wywiązała. Orzeczenie o rozłożeniu na raty zobowiązania jest adekwatne do stanu faktycznego sprawy, co nie wyklucza wystąpienia z ponownym wnioskiem o umorzenie przy zmianie sytuacji życiowej skarżącej. Ustalenia stanowiące podstawę wydanych w sprawie rozstrzygnięć przeprowadzone zostały na podstawie prawidłowej oceny zebranego i kompletnego materiału dowodowego, zgodnie z art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a. W podsumowaniu stwierdzić należy, że zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji, zostały wydane w wyniku ustalenia istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktycznych, po dokonaniu prawidłowej oceny dowodów i zastosowaniu trafnej wykładni prawa materialnego. Uwzględniając powyższe, w ocenie Sądu organy należycie zbadały i oceniły sytuację materialną i rodzinną skarżącej, a wyprowadzone przez nie wnioski nie przekroczyły granic uznania administracyjnego i uzasadniały odmowę umorzenia przedmiotowych należności. Dlatego też na podstawie art. 151 p.p.s.a., Sąd oddalił skargę, jako bezzasadną.