II SA/Rz 367/09

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie Piotr Godlewski po rozpoznaniu w dniu 5 czerwca 2009 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku K. i Z. K. o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie z ich skargi na decyzję Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] marca 2009 r. Nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie wykonanych robót budowlanych p o s t a n a w i a I. Zwolnić skarżących od wpisu od skargi w 1/2 części, II. W pozostałej części odmówić przyznania prawa pomocy. K. i Z. K. wezwani do solidarnego uiszczenia wpisu w wysokości 500 zł. od wniesionej przez siebie skargi na decyzję Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] marca 2009 r. Nr [...], w terminie do jego opłacenia złożyli na formularzu PPF wniosek o przyznanie im prawa pomocy obejmującego koszty sądowe i ustanowienie adwokata. W jego uzasadnieniu wskazali na zły stan swojego zdrowia mający odzwierciedlenie w załączonych kserokopiach orzeczeń o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz konieczność stałego przyjmowania leków. Powołali się także na ponoszone koszty utrzymania oraz niezrozumiały stan sprawy trwającej już wiele lat. Wg zawartego we wniosku oświadczenia, K. i Z. K. prowadzą samodzielnie gospodarstwo domowe zamieszkując w domu o pow. 90 m² i utrzymując się z emerytur w wysokości odpowiednio 638 i 1174 zł. netto (kserokopie przekazów pocztowych świadczeń za m-c maj 2009 r.). Przysługują im także zasiłki opiekuńcze w kwocie 153 zł./osobę. Posiadają samochód osobowy m-ki Renault Megane (rok prod. 1996). Ze złożonego przez nich w wyniku wezwania dodatkowego oświadczenia wynika, iż miesięcznie na zakup żywności i leczenie wydają odpowiednio ok. 800 i 250 zł., spłatę kredytu 300 zł., paliwo do samochodu 100 zł., środki czystości 50-100 zł., ogrzewanie domu ok. 3-4 tys. zł./rok. Załączone do oświadczenia kserokopie potwierdzają wydatki za energię elektryczną – 230 zł., wywóz nieczystości (224 zł./rok – 18,70 zł./m-c), gaz (220 zł. za okres ok. 1,5 miesiąca), podatek od nieruchomości – 338 zł./rok, zakup leków przez skarżącego w dniu 12 marca 2009 r. na kwotę 227 zł., wodę i ścieki – 88 zł. za ok. 2 m-ce, ubezpieczenie skarżącego od odpowiedzialności cywilnej w życiu prywatnym – 128 zł./rok, ubezpieczenie w PZU Życie skarżących (składki 46 i 63 zł.), spłatę kredytów (raty w kwotach 190 i 112 zł.), ubezpieczenie OC samochodu – 250 zł./rok. Rozpatrując złożony wniosek stwierdzono, co następuje: Obowiązującą w postępowaniu sądowoadministracyjnym zasadą jest ponoszenie przez strony kosztów postępowania związanych ze swoim udziałem w sprawie, o czym stanowi art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – dalej P.p.s.a.; generalnie dotyczy ona każdej strony posiadającej jakiekolwiek środki majątkowe i/lub dochody. Zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie zastępcy prawnego w osobie m.in. adwokata wchodzi w zakres całkowitego prawa pomocy, którego przyznanie osobie fizycznej - stosownie do art. 246 § 1 pkt 1 tej ustawy - uzależnione jest od wykazania przez nią braku możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania. Zestawienie wskazanych przepisów wskazuje na wyjątkowy charakter prawa pomocy, a dokonana pod tym względem analiza sytuacji materialno – bytowej i możliwości płatniczych K. i Z. K. nie daje wystarczających podstaw do uznania, iż wykazali oni w sposób dostateczny spełnienie przesłanki do przyznania im prawa pomocy w zakresie całkowitym. Zgodnie z ukształtowanym orzecznictwem sądowym i stanowiskiem doktryny, do skorzystania z prawa pomocy w tym zakresie kwalifikują się przede wszystkim osoby charakteryzujące się ubóstwem, jak bezdomni, bezrobotni bez prawa do zasiłku lub osoby pozbawione całkowicie środków do życia (takie stanowisko prezentuje B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka – Medek w Komentarzu do ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Kantor Wydawniczy Zakamycze 2005, s. 593). Wnioskodawcy mając w pełni zaspokojone potrzeby mieszkaniowe, stałe źródła dochodów (wobec jednorazowego charakteru kosztów postępowania) i nie posiadając innych osób na swoim utrzymaniu (bezrobotny syn wyjechał do pracy za granicę) do żadnej z powyższych kategorii osób się nie kwalifikują. Bez względu na rodzaj i wysokość obciążających ich wydatków brak jest możliwości stwierdzenia, iż cierpią jakikolwiek niedostatek. Terminowo regulują wszystkie ciążące na nich zobowiązania finansowe. Nie wskazali również, jakie ich uzasadnione potrzeby zostałyby zagrożone poprzez poniesienie kosztów postępowania. Okoliczności te nie stwarzają więc po ich stronie uzasadnionych podstaw do skutecznego ubiegania się o prawo pomocy w pełnym wnioskowanym zakresie, a ich wniosek może podlegać rozpatrzeniu jedynie pod względem zasadności przyznania częściowego prawa pomocy; warunkiem tego jest wykazanie braku możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.). Prawidłowe stwierdzenie tej przesłanki wymaga ustalenia wzajemnej proporcji uzyskiwanych dochodów i ponoszonych wydatków, wśród których niezbędne jest dokonanie wyodrębnienia tych z nich, które służą zaspokajaniu koniecznych potrzeb życiowych. Rozgraniczenie to jest istotne z tego powodu, iż dla potrzeb prawa pomocy pod uwagę brane są przede wszystkim wydatki zabezpieczające podstawowe i uzasadnione potrzeby życiowe (żywność, koszty leczenia, najważniejsze opłaty związane z utrzymaniem domu/mieszkania), a nie ogół normalnie ponoszonych, chociażby wyczerpywały one w całości uzyskiwane dochody. Właśnie w wydatkach nie mających charakteru bezwzględnie koniecznego oraz ograniczeniu do niezbędnego minimum wydatków "koniecznych" należy poszukiwać oszczędności i możliwość tę dostrzeżono w przypadku skarżących. Wydatki skarżących na żywność (800 zł.), leczenie (250 zł.) oraz rozliczone proporcjonalnie ogrzewanie (ok. 350 zł.), energię elektrycz. i gaz (130 i 150 zł.), wodę i ścieki oraz wywóz nieczystości (44 i 18,70 zł.) stanowią ok. 1750 zł. miesięcznie. Odniesienie tej kwoty do łącznych miesięcznych dochodów K. i Z. K. (2118 zł. netto) daje różnicę ok. 370 zł., która może być przeznaczona na pokrycie kosztów sądowych i ustanowienia pełnomocnika z wyboru, jeżeli jego udział w sprawie uważają za potrzebny; sąd administracyjny bierze z urzędu pod uwagę wszelkie uchybienia w postępowaniu przez organami administracji, a przepisy P.p.s.a. nie ustanawiają wymogu reprezentowania strony przez fachowego pełnomocnika na żadnym etapie postępowania (wyjątek stanowi wymóg sporządzenia przez osoby uprawnione niektórych środków zaskarżenia, co skutkuje obniżeniem ponoszonych kosztów). Oprócz wpisu, którego opłacenie warunkuje nadanie skardze dalszego biegu i jej rozpoznanie, do najbardziej prawdopodobnych kosztów sądowych które mogą (nie muszą) wystąpić w przyszłości należą zaś opłata kancelaryjna od wniosku o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia wyroku w przypadku oddalenia skargi (100 zł.) i wpis od skargi kasacyjnej w przypadku jej wnoszenia, w wysokości połowy wpisu od skargi. Koszty te są związane z konkretnymi etapami postępowania sądowego a przez to rozłożone w czasie, co powoduje że ich ewentualne opłacenie nie będzie znacząco odczuwalne przez skarżących. Jak już wyżej wspomniano, brak jest uzasadnionych podstaw, aby pierwszeństwo przed kosztami postępowania przyznać wszystkim ponoszonym przez nich wydatkom, chociażby w ich przekonaniu były one bardzo ważne. Dotyczy to zwłaszcza dodatkowych ubezpieczeń, utrzymania samochodu czy spłaty kredytu, na którego zaciągnięcie musiała skarżącym pozwalać zdolność kredytowa, a więc nadwyżka dochodów nad ich wydatkami. Odmienne uznanie stanowiłoby naruszenie ustawowych zasad przyznawania prawa pomocy i przekształcałoby w wyjątek zasadę ponoszenia kosztów postępowania, gdyż zawsze "znalazłyby" się ważniejsze od nich potrzeby. W tej sytuacji skarżący muszą sami wygospodarować niezbędne do prowadzenia sprawy środki. Mając jednak wzgląd na ich wiek i stan zdrowia, co może wiązać się z dodatkowymi doraźnymi wydatkami nie spełniającymi kryterium stałych i koniecznych, a także obciążający ich stosunkowo wysoki wpis od skargi, wobec braku oszczędności uznano, że kwalifikuje ich to do uzyskania pomocy w postaci zwolnienia od opłacenia połowy tego wpisu, a więc kwoty 250 zł. Skutecznie zabezpieczy to ich interesy w rozpoznawanej sprawie, a jednocześnie nie będzie się wiązało z nadużyciem prawa pomocy. Ubocznie zwrócenia uwagi wymaga art. 200 P.p.s.a., zgodnie z którym w sytuacji uwzględnienia wniesionej skargi przez sąd pierwszej instancji będzie skarżącym przysługiwał od organu który wydał zaskarżoną decyzję zwrot kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia swoich praw. W związku z tym, na podstawie art. 246 § 1 w związku z art. 245 § 2, 3 i 4 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono jak w sentencji postanowienia.