II SA/Rz 407/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Joanna Zdrzałka Sędziowie WSA Piotr Godlewski /spr./ WSA Maciej Kobak Protokolant starszy sekretarz sądowy Sylwia Opioła po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 czerwca 2018 r. sprawy ze skargi J. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] stycznia 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego -skargę oddala- II SA/Rz 407/18 U z a s a d n i e n i e Przedmiotem skargi J.W. jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego (dalej SKO lub Kolegium) z dnia [...] stycznia 2018 r. Nr [...] dotycząca odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w kwocie 91 721,20 zł. Z przedstawionych akt administracyjnych wynika, że postępowanie zostało zainicjowane wnioskiem J.W. z 10 listopada 2017 r. o umorzenie zadłużenia z funduszu alimentacyjnego, w którym powołał się na trudną sytuacją materialną i rodzinną. Podał, że nie posiada żadnego majątku. Przez długi czas był osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku. Obecnie jest wyrejestrowany z Urzędu Pracy w [...] z uwagi na pobierany w związku z opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką specjalny zasiłek opiekuńczy. Decyzją z dnia [...] grudnia 2017 r. nr [..] Wójt Gminy [...] powołując się na art. 27 pkt 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2017 r., poz. 489 ze zm., dalej: u.p.o.u.a.) oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r., poz. 1257, dalej: K.p.a.) orzekł o odmowie umorzenia J.W. należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w kwocie 91 721,20 zł, zgodnie z zaświadczeniem z [...] lipca 2017 r. wydanym przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w [...] dla W.P. na rzecz dzieci: B., A. i A.W. W uzasadnieniu Wójt przedstawił ustalenia dotyczące dochodu i sytuacji rodzinnej wnioskodawcy, który zamieszkuje wraz z matką. Argumentując odmowę uwzględnienia wniosku wskazał, że J.W. obciążony jest obowiązkiem alimentacyjnym, ustanowionym wyrokiem sądowym. Niewywiązywanie się z tego obowiązku spowodowało powstanie zadłużenia. Organ wyjaśnił, że instytucje zabezpieczenia społecznego nie mają na celu przejmowania w całości kosztów utrzymania dzieci z rodziców na rzecz podatników. Wnioskodawca powinien liczyć się z koniecznością spłaty należności. Miesięczny dochód wnioskodawcy i jego matki to kwota 1663,79 zł, co w przeliczeniu na osobę daje 831,90 zł. Natomiast miesięczny dochód matki dzieci wnioskodawcy wraz z alimentami i zasiłkiem rodzinnym jest w przeliczeniu na osobę dużo niższy. Uwzględniając sytuację zdrowotną (wnioskodawca mimo wskazywanego złego stanu zdrowia nie przedstawił żadnego zaświadczenia czy orzeczenia o niepełnosprawności) i rodzinną organ uznał, że sytuacja wnioskującego nie jest i nie była wyjątkowa, zatem brak jest przesłanek do umorzenia zadłużenia z funduszu alimentacyjnego. Odwołanie od decyzji Wójta złożył J.W. podnosząc brak możliwości spłaty zadłużenia, które nie powstało z jego winy. Podał, że aktualnie opiekuje się niepełnosprawną w stopniu znacznym matką i nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia. Zarzucił nieprawidłowe ustalenie ich sytuacji materialnej, bowiem uwzględniając ich dochód i konieczne rachunki domowe, na osobę w rodzinie pozostaje kwota 331 zł. SKO wskazaną na wstępie decyzją z dnia [...] stycznia 2018 r. – działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. - utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Wyjaśniło, że z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynika, że odwołujący prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z matką. Nigdzie nie pracuje, jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku. Jak podał, nie może podjąć pracy z uwagi na brak ofert i konieczność sprawowania opieki nad chorą matką. Źródłem ich utrzymania jest świadczenie rentowe matki, dochód z gospodarstwa rolnego i specjalny zasiłek opiekuńczy w łącznej wysokości 1663,79 zł, w przeliczeniu na osobę 831,90 zł. Ustalono także, że zadłużenie występuje od 2009 r. i systematycznie wzrasta, zaś odwołujący dokonywał dobrowolnych wpłat na poczet zaległości, ale były to niewielkie kwoty i nie mogły stanowić przesłanki z art. 30 u.p.o.u.a. Nie zaistniały także przesłanki z art. 28 ust. 1 pkt 1, 2 i 4 cyt. ustawy. Wg Kolegium, organ I instancji prawidłowo wykazał, że sytuacja dochodowa J. W. nie może być uznana za wyjątkową. Także dokonane w toku postępowania ustalenia są prawidłowe. Sam wnioskodawca nie przedłożył także dowodów wskazujących na wyjątkowość swojej sytuacji i występowanie obiektywnych przesłanek potwierdzających, że zadłużenie było wynikiem okoliczności od niego niezależnych. SKO wyjaśniło przy tym, że kwestia umorzenia zadłużenia leży w gestii organu o czym świadczy zwrot, że organ "może umorzyć należności". Organ działa w sferze uznania administracyjnego. W sprawie nie zaistniały jednak okoliczności tego rodzaju, które mogłyby stanowić podstawę do umorzenia zaległości. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie J.W. zawnioskował o uchylenie decyzji obu instancji i umorzenie zadłużenia. Podtrzymując argumentację odwołania wskazał na swą trudną sytuację materialną i życiową. Podał, że wbrew ustaleniom organów, łączny dochód jego i matki z uwzględnieniem koniecznych wydatków to kwota 663 zł. Wyjaśnił, że od 4 grudnia 2012 r. opiekuje się chorą matką i z tego tytułu pobiera specjalny zasiłek opiekuńczy w kwocie 520 zł. Opłaca z niego alimenty w wysokości 100 zł. Podkreślił, że nie ma możliwości spłaty zadłużenia, ani opłacania pełnych zasądzonych alimentów. W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie, z przyczyn wywiedzionych w uzasadnieniu skarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2017 r., poz. 2188 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Jej zakres wyznacza art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm., dalej P.p.s.a.), wg którego sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Stosownie do art. 145 P.p.s.a., Sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia (jeżeli dotknięte są naruszeniem prawa materialnego które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania bądź innym naruszeniem przepisów postępowania jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy), do stwierdzenia ich nieważności lub ich wydania z naruszeniem prawa (jeżeli zachodzą przyczyny określone w K.p.a. lub innych przepisach). Przedmiotem kontroli Sądu pozostaje decyzja SKO z dnia [...] stycznia 2018 r., utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy [...] z dnia [...] grudnia 2017 r. o odmowie umorzenia skarżącemu zadłużenia z tytułu wypłaconych wierzycielowi świadczeń z funduszu alimentacyjnego w łącznej wysokości 91 721,20 zł. Ustalony w przedmiotowej sprawie przez organy stan faktyczny jawi się jako zupełny i nie jest przez skarżącego kwestionowany, mogąc stanowić podstawę orzekania. Przedmiotem sporu pozostaje ocena poczynionych na jego podstawie ustaleń prawnych znajdujących odzwierciedlenie w w/w decyzjach, których to rozstrzygnięć nie akceptuje skarżący. Oceniając zaskarżoną decyzję we wskazanym wyżej zakresie Sąd nie stwierdził naruszeń prawa uzasadniających wyeliminowanie tej decyzji wraz z poprzedzającą ją decyzją organu I instancji z obrotu prawnego. Materialnoprawną ich podstawę stanowił przepis art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a., zgodnie z którym organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Uprawnienie organu do orzekania w zakresie wskazanym w tym przepisie realizowane jest w ramach tzw. uznania administracyjnego, o czym świadczy określenie "może". To bowiem do uznania organu administracji ustawodawca pozostawił odmowę lub uwzględnienie wniosku dłużnika alimentacyjnego. Oznacza to, że organ administracji, mając na względzie ogólne zasady udzielania wsparcia z pomocy społecznej, ma co do zasady swobodę w podjęciu decyzji co do przyznania takiej pomocy, jak i jej wysokości. Zatem nawet wówczas, gdy zostaną spełnione przesłanki warunkujące udzielenie tej pomocy, umorzenie należności nie jest obligatoryjne. Uznanie to nie oznacza dowolności, bowiem warunkowane jest dokonaniem w sprawie prawidłowych ustaleń faktycznych oraz wymogiem należytego i przekonującego uzasadnienia rozstrzygnięcia. Uznanie nie może mieć charakteru dyskryminującego oraz powinno zostać oparte na jasnych i czytelnych, a więc poddających się kontroli kryteriach, które tak jak w rozpoznawanej sprawie muszą dotyczyć spełnienia przesłanek wymienionych w art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a., tj. sytuacji dochodowej i rodzinnej wnioskodawcy. O ile bowiem samo uznanie administracyjne nie podlega kontroli Sądu, skoro z woli ustawodawcy organy administracji publicznej zostały wyposażone w pewien zakres swobody decyzyjnej, to kontroli podlega sposób skorzystania z tego uprawnienia, który wyznaczają normy kompetencyjne organu administracji oraz zgodność rozstrzygnięcia z przepisami prawa materialnego i postępowania administracyjnego. W ocenie Sądu, analiza i wnioski wyciągnięte przez organy administracji z zebranego w sprawie materiału dowodowego nie dają podstaw do stwierdzenia przekroczenia przez te organy granic uznania administracyjnego. Umorzenie należności dłużnika alimentacyjnego na podstawie art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. należy traktować jako sytuację szczególną, wręcz całkowicie wyjątkową, możliwą do zastosowania tylko wtedy, gdy sytuacja dochodowa i rodzinna zobowiązanego nie pozwala na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, a stan taki jest skutkiem czynników obiektywnych, tj. takich, na które zobowiązany nie miał wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Na sytuację dochodową dłużnika składają się nie tylko aktualnie uzyskiwane dochody, ale także i inne okoliczności, w tym stan zdrowia i możliwości uzyskania dochodu w przyszłości. Te kwestie są o tyle istotne, ponieważ działający w ramach uznania administracyjnego organ powinien rozważyć, czy sytuacja dłużnika zmusza go rzeczywiście do wystąpienia o umorzenie długu i uzasadnia to umorzenie, czy też nie czyni on żadnych starań aby dług spłacić lub by on nie narastał. Na sytuację rodzinną składa się z kolei ustalenie, czy gospodarstwo prowadzi on samodzielnie, czy też wspólnie z innymi osobami oraz czy i jakie świadczenia ponosi na ich rzecz. Z akt sprawy wynika, że na skarżącym ciąży obowiązek alimentacyjny wobec 3 dzieci na kwotę 800 zł miesięcznie. Wnioskodawca zamieszkuje wraz z niepełnosprawną w stopniu znacznym matką I. W., z którą prowadzi wspólne gospodarstwo domowe. W związku ze sprawowaniem nad nią opieki uprawniony jest do pobierania specjalnego zasiłku opiekuńczego w wysokości 520 zł miesięcznie. Uwzględniając pobieraną przez matkę emeryturę, łącznie do ich dyspozycji pozostaje kwota 1663,79 zł miesięcznie, tj. 831,90 zł /osobę. Z dochodów tych skarżący z matką ok. 1000 zł miesięcznie przeznacza na opłacenie rachunków, zakup leków, środków czystości, paliwa i opłacenie alimentów (te ostatnie opłaca w wysokości ok. 100 zł), resztę w większości pochłaniają koszty zakupu żywności (w tym zakresie zwrócenia uwagi skarżącego wymaga błędne uznawanie za dochód wyłącznie tej części, która pozostaje po opłaceniu koniecznych wydatków, czyli tylko kwoty 663 zł). Mimo że wskazane dochody względem 2 osób należy ocenić jako stosunkowo niskie, nie sposób pominąć pozostałych okoliczności, z których wynika że: - kwota przypadająca w skali miesiąca na wnioskodawcę i jego matkę jest wyższa niż miesięczny dochód na osobę w przypadku jego dzieci i ich matki, - miesięczny dochód na osobę wnioskodawcy i jego matki przekracza kryterium dochodowe uprawniające do uzyskania wparcia ze środków z pomocy społecznej, - mimo powoływania się na zły stan zdrowia, wnioskodawca nie przedstawił żadnych potwierdzających to dokumentów, - czynnikiem eliminującym skarżącego z rynku pracy nie jest jego wiek (47 lat), - mimo zgłaszania zamiaru podjęcia pracy, wnioskodawca nie przejawia w tym zakresie żadnej aktywności (przed uzyskaniem prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego pozostawał długotrwale bezrobotny), wysuwając jednocześnie relatywnie wysokie jak na osobę o minimalnym doświadczeniu zawodowym oczekiwania płacowe (minimum 3000 zł) stanowiące granicę "opłacalności" podjęcia przez niego pracy; zdaniem Sądu, takie podejście świadczy o dążeniu do zapewnienia sobie wygodnej wymówki usprawiedliwiającej niepodejmowanie pracy, bez liczenia się z absolutnie priorytetowym obowiązkiem łożenia na utrzymanie własnych dzieci (uzależnianie podjęcia pracy zarobkowej od wysokości wynagrodzenia świadczy dodatkowo, że przeszkody do ewentualnego podjęcia pracy skarżący nie upatruje w sprawowanej aktualnie nad matka opiece), - dokonywane przez niego na przestrzeni lat dobrowolne wpłaty tytułem alimentów (opiewające na kwoty w przedziale 20 – 100 zł) stanowiły jedynie drobną część obciążających go należności alimentacyjnych; w okresie od października 2010 r. do listopada 2017 r. a więc w przeciągu 7 lat wpłacił z tego tytułu kwotę 7 616 zł, odpowiadającą wg aktualnej ich wysokości równowartości za okres 9,5 miesiąca; pozostaje to w rażącej dysproporcji względem alternatywnej możliwości ubiegania się o umorzenie należności z tytułu wypłaty ciążących na osobie zobowiązanej świadczeń alimentacyjnych na podstawie art. 30 ust. 1 u.p.o.u.a., zgodnie z którym organ właściwy dłużnika może umorzyć należności, o których mowa w art. 28 ust. 1 pkt 1, 2 i 4 ustawy, w łącznej wysokości: 1) 30%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 3 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów; 2) 50%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 5 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów; 3) 100%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 7 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów, - wnioskodawca w rzeczywistości nie planuje podjęcia żadnych działań mogących doprowadzić do poprawy jego sytuacji dochodowej, a jedynej możliwości zmniejszenia kwoty ciążącego na nim zadłużenia upatruje z jego umorzeniu (świadczą o tym regularnie składane przez niego wnioski w tym zakresie, co Sądowi wiadomo z urzędu z racji rozpatrywania jego skarg na wydawane w tym zakresie decyzje odmowne (sprawy o sygn. akt II SA/Rz 223/14, II SA/Rz 153/15, II SA/Rz 1627/16 i II SA/Rz 263/17). W ocenie Sądu, w tak ustalonych okolicznościach za prawidłowe uznać należy stanowisko organów administracji, że sytuacja dochodowa J.W., jakkolwiek obiektywnie trudna, nie pozwala na jego uprzywilejowane potraktowanie, jeżeli on sam nie podejmuje żadnych starań w celu jej poprawy. Zgodnie z wyrokiem WSA w Gliwicach z dnia 8 lutego 2018 r. IV SA/Gl 947/17 (LEX nr 2464313), sama sytuacja materialna, w tym także duże zadłużenie, nie może samo w sobie przesądzać za zasadnością umorzenia należności wypłaconych osobom uprawnionym. Także Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 28 czerwca 2017 r. I OSK 2471/15 (LEX nr 2336910) wskazał, że samo uzyskiwanie niskich dochodów bądź też nieuzyskiwanie dochodów nie jest okolicznością wyjątkową i szczególną na tle sytuacji innych dłużników alimentacyjnych. Sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności musi go więc wyróżniać spośród innych dłużników alimentacyjnych. W konsekwencji, wskazywane przez skarżącego okoliczności nie czynią jego sytuacji wyjątkowej oraz nie mogą stawiać go w sytuacji korzystniejszej względem innych dłużników alimentacyjnych. Jak słusznie wskazały organy, zabezpieczenie społeczne nie ma bowiem na celu przejmowania w całości kosztów utrzymania dzieci z rodziców na podatników, a do tego faktycznie sprowadzają się oczekiwania skarżącego, przez co z uwagi na opisane okoliczności nie mogą zostać uwzględnione tak w całości, jak i w części. Reasumując należy stwierdzić, że orzekające w sprawie organy obu instancji prawidłowo ustaliły i oceniły stan faktyczny sprawy, czemu w sposób wyczerpujący dały wyraz w uzasadnieniach wydanych decyzji odmawiając skarżącemu umorzenia zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Tym samym nie przekroczyły granic uznania administracyjnego, co mogłoby uzasadniać uwzględnienie skargi. Stosownie do powyższego, skarga na podstawie art. 151 P.p.s.a. podlegała oddaleniu.