II SA/Rz 425/20

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Magdalena Józefczyk /spr./ Sędziowie NSA Stanisław Śliwa WSA Joanna Zdrzałka po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 4 sierpnia 2020 r. sprawy ze skargi M. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] grudnia 2019 r. nr [...] w przedmiocie uznania, że kwota wypłacona tytułem świadczenia wychowawczego jest kwotą nienależnie pobraną oraz zobowiązanie do jej zwrotu I. uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Prezydenta Miasta z dnia [...] października 2019 r. nr [...]; II. umarza postępowanie administracyjne; III. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącej M. C. kwotę 497 zł /słownie: czterysta dziewięćdziesiąt siedem złotych/ tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] (dalej: "Kolegium", "SKO", "organ odwoławczy" lub "organ II instancji") z dnia [...] grudnia 2019 r. nr [...], utrzymująca w mocy decyzję Prezydent Miasta [...] (dalej: "Prezydent" lub "organ I instancji") z dnia [...] października 2019 r. nr [...] w przedmiocie uznania, że kwota wypłacona tytułem świadczenia wychowawczego jest kwotą nienależnie pobraną oraz zobowiązania do jej zwrotu. Wydanie decyzji poprzedziło postępowanie administracyjne o następującym przebiegu: Prezydent Miasta [...] decyzją z dnia [...] września 2017 r. nr [...], przyznał MC (dalej: "skarżąca") świadczenie wychowawcze na rzecz jej syna – EC w kwocie 500 zł miesięcznie, na okres od 1 październik 2017 r. do 30 września 2018 r. W dniu 27 sierpnia 2018 r. zawiadomiono skarżącą o wszczęciu postępowania w sprawie uchylenia decyzji o przyznaniu ww. świadczenia, a następnie decyzją z dnia [...] września 2018 r. uchylono decyzję z dnia [...] września 2017 r. Samorządowego Kolegium Odwoławczego decyzją z dnia [...] listopada 2018 r. nr [...] ww. decyzję organu I instancji utrzymane w mocy Prawomocnym wyrokiem z dnia 26 marca 2019 r. II SA/Rz 171/19, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie uchylił decyzję Kolegium z dnia [...] listopada 2018 r. nr [...]. Sąd wskazał, że w trybie art 27 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2019 r., poz. 2407 z późn. zm.) – dalej: "u.p.p." nie podlegają uchyleniu lub zmianie decyzje już wcześniej skonsumowane, czyli decyzje, których okres zasiłkowy upłynął. Ponadto Sąd nie zgodził się z zaprezentowanym przez organ I instancji i zaakceptowanym przez organ odwoławczy stanowiskiem odnośnie braku podstaw do przyznania skarżącej świadczenia wychowawczego na drugie dziecko z powodu niespełnienia przesłanek uznania jej za osobę samotnie wychowującą dziecko w rozumieniu art. 8 ust. 2 w zw. z art 2 ust. 13 u.p.p. Uwzględniając wskazania wynikające z ww. wyroku, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z dnia [...] sierpnia 2019 r. nr [...] uchyliło decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] września 2018 r. i umorzyło w całości postępowanie organu I instancji w przedmiocie uchylenia decyzji Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] września 2017 r. Zawiadomieniem z dnia [...] sierpnia 2019 r. organ I instancji poinformował skarżącą o wszczęciu postępowania administracyjnego w sprawie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, a następnie decyzją z dnia [...] października 2019 r. [...], organ: I. ustalił, że świadczenie wychowawcze wypłacone skarżącej za okres 1 stycznia 2018 r. do 31 sierpnia 2018 r. w łącznej wysokości 4 000 zł na rzecz jej syna – EC, jest świadczeniem nienależnie pobranym; II. zobowiązał skarżącą do zwrotu całości nienależnie pobranych świadczeń w łącznej wysokości 4 000 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. W podstawie prawnej decyzji organ wskazał art. 25 ust. 1, ust. 2 pkt 1 i ust. 9 oraz art. 10 w zw. z art. 8 ust. 2 u.p.p. w zw. z art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 26 kwietnia 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2019 r. poz. 924). Organ I instancji podał, że decyzją z dnia [....] września 2017 r. skarżącą zobowiązana do niezwłocznego powiadomienia organu wystąpieniu wszelkich zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego. Pouczenie o tożsamej treści zawarte było również w treści złożonego przez skarżącą wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego. Skarżąca nie wywiązała się z ciążącego na niej obowiązku i dopiero w dniu 1 sierpnia 2018 r., w związku z ponownym ubieganiem się o przyznanie świadczenia wychowawczego na okres świadczeniowy 2018/2019, oświadczyła do protokołu, że w grudniu 2017 r. przed Kierownikiem USC w N. zostało uznane ojcostwo EC. Okoliczność ta została potwierdzona poprzez uzyskanie odpisu aktu urodzenia syna skarżącej z dnia [...] sierpnia 2018 r. [...] sporządzonego przez Kierownika USC w [...]. Jednocześnie skarżąca oświadczyła, że na dzień 1 sierpnia 2018 r. nie legitymuje się tytułem wykonawczym ustalającym alimenty na rzecz syna od ojca, względnie prawomocnym orzeczeniem oddalającym powództwo o roszczenie alimentacyjne od ojca dziecka lub orzeczeniem zobowiązującym ją do ponoszenia całkowitych kosztów utrzymania dziecka, ani też orzeczeniem sądowym o opiece naprzemiennej. Powyższe oznacza, że względem skarżącej, jako osoby samotnie wychowującej dziecko w rozumieniu art. 2 pkt 13 u.p.p. zaistniała negatywna przesłanka do przyznania świadczenia, o której mowa w art. 8 ust. 2 u.p.p. To zaś obligowało organ do wydania decyzji o uznaniu świadczenia wychowawczego pobranego przez skarżącą w okresie od 1 stycznia do 31 sierpnia 2018 r. za nienależnie pobrane. MC wniosła odwołanie od tej decyzji, zarzucając naruszenie art. 8 ust. 2 oraz art. 25 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 u.p.p. poprzez zastosowanie wskazanych regulacji do drugiego dziecka skarżącej, podczas gdy mają one zastosowanie jedynie do pierwszego dziecka w rodzinie. Świadczenie wychowawcze na drugie dziecko w rodzinie przysługuje bowiem niezależnie od kryterium dochodowego oraz statusu osoby samotnie wychowującej dziecko. Decyzją z dnia [...] grudnia 2019 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia [....] października 2019 r. Kolegium podtrzymało w całości stanowisko organu I instancji. Przyznało, że skarżąca była skutecznie pouczona o obowiązku informowania organu o wszelkich zmianach mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego. Wbrew twierdzeniom odwołującej się, negatywne przesłanki do przyznania świadczenia wychowawczego określone w art. 8 ust. 2 u.p.p. nie odnoszą się jedynie do pierwszego dziecka w rodzinie, ale mają zastosowanie do każdego dziecka w rodzinie objętego wnioskiem. Wobec powyższego, organ I instancji w pełni zasadnie uznał świadczenie wychowawcze pobrane przez skarżącą na rzecz swojego syna w okresie od 1 stycznia 2018 r. do 31 sierpnia 2018 r. za świadczenie nienależnie pobrane i zobowiązał do zwrotu kwoty tego świadczenia. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie, MC wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego. Zaskarżonej decyzji skarżąca zarzuciła naruszenie: 1. art. 8 ust. 2 u.p.p. poprzez jego błędną wykładnie polegającą na zastosowaniu ww. normy do drugiego dziecka a nie wyłącznie pierwszego dziecka w sytuacji, gdy świadczenie wychowawcze na drugie dziecko przysługuje niezależnie od kryterium dochodowego, a co za tym idzie przyznania przymiotu osoby samotnie wychowującej dziecko; 2. art. 25 ust. 1 u.p.p. poprzez uznanie, że wypłacone skarżącej świadczenie wychowawcze jest świadczeniem nienależnie pobranym w sytuacji, gdy art. 8 ust. 2 u.p.p. nie ma zastosowania do świadczenia wychowawczego należnego na drugie dziecko, a wiec jest ona przyznawane bez względu na kryterium dochodowe; 3. art. 25 ust. 2 pkt 1 u.p.p. poprzez uznanie, że skarżąca została prawidłowo pouczona, podczas gdy pouczenie jest błędne, bowiem opiera się jedynie o przytoczenie przepisów ustawy, bez jakiejkolwiek próby ich wyjaśnienia i dostosowania do sytuacji skarżącej; 4. art. 25 ust. 2 pkt 3 u.p.p. mimo, że ww. przepis nie stanowił podstawy decyzji organu I instancji, a w treści decyzji organ za podstawę utrzymania w mocy decyzji wskazuje wyłącznie art. 25 ust. 2 pkt. 1 u.p.p.; 5. art. 25 ust. 1 u.p.p. poprzez orzeczenie zwrotu świadczenia w sytuacji, gdy orzeczenie ustalające jego rzekomą nienależność jest nieprawomocne; 6. art. 7 i art. 8 K.p.a. poprzez wydanie decyzji sprzecznej z prawem, opartej na błędnej wykładni przepisów, co całkowicie podważa zaufanie obywateli do organów; 7. art. 16 K.p.a. poprzez wydanie decyzji o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia, podczas gdy w obrocie prawnym funkcjonuje ostateczna decyzja o przyznaniu świadczenia wychowawczego, która korzysta z domniemania, że przyznano ją prawidłowo dopóki nie zostanie zmieniona lub uchylona nową, opartą na odpowiednim przepisie prawnym. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując wyrażone stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje: Sąd administracyjny sprawuje w zakresie swej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, co wynika z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r. poz. 2167 z późn. zm.). Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 zwana dalej "P.p.s.a."). Stosownie do tego przepisu sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W myśl art. 145 § 1 P.p.s.a., Sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia lub stwierdzenia ich nieważności, ewentualnie niezgodności z prawem, gdy dotknięte są one naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania, innym naruszeniem przepisów postępowania, jeśli miało ono istotny wpływ na wynik sprawy, lub zachodzą przyczyny stwierdzenia nieważności decyzji wymienione w art. 156 K.p.a. lub innych przepisach. W myśl art. 151 P.p.s.a. w razie nieuwzględnienia skargi w całości albo w części Sąd oddala skargę odpowiednio w całości albo w części. Sąd stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie wobec naruszenia przepisów prawa materialnego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy. Stan faktyczny sprawy zasadniczo określa wniosek skarżącej z dnia 29 sierpnia 2017 r. o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na syna EC który jest drugim w kolejności dzieckiem skarżącej. Sposób wypełnienia wniosku nie budzi żądnych wątpliwości, że skarżąca nie występowała o przyznanie tego świadczenia na pierwsze dziecka to jest. EC. Zgodzie z tym wnioskiem Prezydent Miasta [...] decyzją z dnia [...] września 2017 r. nr [...] przyznał skarżącej prawo do świadczenia wychowawczego na dziecko EC w kwocie 500 zł miesięcznie na okres od 01.10.2017 do 30.09.2018. Decyzja ta nie była kwestionowana w administracyjnym toku instancji. Skoro skarżącej przyznano świadczenie wychowawcze na drugie dziecko, to nie miał być w tym przypadku zastosowana art. 8 ust. 2 u.p.p. jak i kryterium dochodowe nawet, jeżeli była osobą faktycznie samotnie wychowującą dzieci. Okoliczności powyższe zostały również przyznane w prawomocnym wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 26 marca 2019 r. sygn. akt II SA/Rz 171/19, którym uchylono decyzje organów obydwu instancji w przedmiocie uchylenia z urzędu decyzji o przyznaniu świadczenia wychowawczego przyznanego skarżącej ww. decyzją Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] września 2017 r. W powołanym wyroku Sąd wyjaśnił, że nie akceptuje stanowiska organów obydwu instancji o braku podstaw do przyznania skarżącej świadczenia wychowawczego na drugie dziecko z powodu niespełnienia przesłanek uznania jej za osobę samotnie wychowującą dziecko z art. 8 ust. 2 w zw. z art. 2 ust. 13 u.p.p. W powołanym wyroku WSA w Rzeszowie stwierdził ponadto, że wprowadzenie ustawowego pojęcia osoby samotnie wychowującej dziecko ma znaczenie dla badania kryterium dochodowego dla ustalenia prawa do świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko. W przeciwnym razie doszłoby do niedopuszczalnego z punktu widzenia wyników wykładni systemowej, jak i celowościowej nałożenia na osoby samotnie wychowujące dzieci dodatkowego warunku przy ubieganiu się o świadczenie wychowawcze na drugie dziecko, podczas gdy, jak słusznie podnosi skarżąca, przyznanie tego świadczenia na drugie dziecko przysługuje niezależnie od spełnienia tego warunku. Kwestia wykładania treści art. 8 ust. 2. u.p.p. jest jednolicie wyjaśniona w orzecznictwie sądów administracyjnych, który to przepis nie może być stosowany w odniesieniu do drugiego i kolejnego dziecka (patrz: wyrok WSA w Gliwicach z 21.08.2019 r. sygn. akt II SA/Gl 527/19; wyrok WSA w Krakowie z 15.10.2019 r. sygn. akt III SA/Kr 422/19). Za przedstawionym sposobem rozumienia przepisu art. 8 ust. 2. stanowi też utrata mocy obowiązującej tego przepisu na podstawie art. 1 ust. 8 ustawy z dnia 26 kwietnia 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2019 r., poz. 924) z dniem 1 lipca 2019 r., gdy zniesiono kryterium dochodowe na pierwsze dziecko. Powyższa ocena prawna zawarta w jest o tyle istotna, że wynika z prawomocnego wyroku Sądu, który dał wykładnię art. 8 ust. 2 u.p.p. przyjmując, że przepis ten ma zastosowanie tylko do pierwszego dziecka rodzica ubiegającego się o świadczenie wychowawcze w okresie, gdy dla ustalenia prawa do tego świadczenia na pierwsze dziecko obowiązywało kryterium dochodowe. Zgodnie z art. 170 P.p.s.a. orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe, a w przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Podstawą prawną zaskarżonej decyzji jest art. 8 ust. 2 u.p.p., którą ustalono, że kwota wypłacona MC za okres od 01.01.2018 r. do 31.08.2018 r. z tytułu świadczenia wychowawczego na dziecko EC jest świadczeniem nienależnie pobranym (pkt 1); zobowiązano też skarżącą do zwrotu całości nienależnie pobranych świadczeń w łącznej kwocie 4 000 zł. wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie (pkt 2). Uwzględniając powyższe okoliczności, że przepis art. 8 ust. 2 ma zastosowanie za okres świadczeniowy do pierwszego dziecka, ocenę prawna wyrażoną w wyroku WSA w Rzeszowie z dnia 26 marca 2019 r. sygn. akt II SA/Rz 171/19, a przyznane świadczenie wychowawcze było dla drugiego dziecka skarżącej, dla uzyskanie którego nie obowiązywało kryterium dochodowe, to nie zaistniały przesłanki do prowadzenia postępowania na podstawie art. 25 u.p.p. o zwrot nienależnie pobranego świadczenia. Fakt późniejszego uznania dziecka przez ojca nie jest okolicznością, która miała wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego na drugie dziecko skarżącej. W tym stanie faktycznym i prawnym poprzez stwierdzony brak merytorycznego orzekania i dalsze kontynuowanie postępowania, Sąd za zasadne uznał uchylenie zaskarżonej decyzji i decyzji organu I instancji oraz umorzenie postępowania administracyjnego ze względu na jego bezprzedmiotowość. Mając na względzie art. 145 § 3 P.p.s.a. Sąd orzekł jak w pkt I i II sentencji wyroku. W przypadku uprawomocnienia się niniejszego wyroku oraz ze względu na ostateczną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] sierpnia 2019 r. nr [...] nadal pozostaną aktualne skutki decyzji Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] września 2017 r. nr [...]. O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 P.p.s.a.