II SA/Rz 461/11

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie Piotr Godlewski po rozpoznaniu w dniu 7 lipca 2011 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku A. L. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie z jego skargi na decyzję Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] kwietnia 2011 r. Nr [...] w przedmiocie doprowadzenia obiektu do stanu zgodnego z przepisami postanawia I. Zwolnić skarżącego od kosztów sądowych ponad kwotę 100 zł., II. Odmówić ustanowienia radcy prawnego lub adwokata. A. L. wezwany do uiszczenia wpisu w kwocie 500 zł. od skargi na decyzję Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] kwietnia 2011 r. Nr [...], w terminie do jego opłacenia zwrócił się o przyznanie mu zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Wniosek ten podtrzymał w złożonym następnie urzędowym formularzu PPF (obowiązującym w postępowaniu przed sądami administracyjnymi), modyfikując go w zakresie ustanowienia radcy prawnego lub adwokata. Z treści tego wniosku, złożonego przez niego w wyniku wezwania dodatkowego oświadczenia oraz przedłożonych dokumentów lub ich kserokopii wynika, że: - skarżący we wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje wraz z żoną, córką oraz 2 wnuków (5 i 7 lat), - posiadany przez nich majątek obejmuje zajmowane mieszkanie o pow. 49 m², drewniany dom o pow. 100 m² (zamieszkiwany przez syna) i nieruchomość rolną o pow. 2,84 ha (niezagospodarowaną z uwagi stan zdrowia skarżącego i jego żony i nie przynoszącą żadnych dochodów), zaś z pojazdów mechanicznych samochód osobowy Daewoo Lanos (rok prod. 1998), - skarżący z uwagi na stan zdrowia i przebyte zabiegi operacyjne usunięcia nowotworów wymaga systematycznego leczenia i rehabilitacji, legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności (dawna I grupa inwalidzka), całkowitą niezdolność do pracy do 19 września 2011 r. ma także orzeczoną jego żona, - źródło ich utrzymania stanowią renty wnioskodawcy i jego żony w wysokości odpowiednio 2379 i 728 zł. brutto (2154 i 634 zł. netto), córka jest osobą bezrobotną, - średnia wysokość miesięcznych wydatków związanych z zakupem żywności, utrzymaniem oraz eksploatacją samochodu wynosi ok. 1900 zł., do tego dochodzą inne doraźne wydatki związane m.in. z zakupem odzieży, obuwia itp. Rozpatrując złożony wniosek stwierdzono, co następuje: Obowiązującą w postępowaniu sądowoadministracyjnym zasadą jest ponoszenie przez strony kosztów postępowania związanych ze swoim udziałem w sprawie, o czym stanowi art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – dalej P.p.s.a.; generalnie dotyczy ona każdej strony posiadającej jakiekolwiek środki majątkowe i/lub dochody (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 grudnia 2002 r. sygn. akt OZ 862/04). Kryterium finansowe (majątkowe) jest więc jedynym, na podstawie którego ocenia się zdolność osoby wnioskującej do poniesienia tych kosztów; z tego względu pozbawione znaczenia są argumenty skarżącego o skomplikowanym i wymagającym wiedzy prawniczej charakterze sprawy. Zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego lub adwokata wchodzi w zakres całkowitego prawa pomocy, którego przyznanie osobie fizycznej - stosownie do art. 246 § 1 pkt 1 tej ustawy - uzależnione jest od wykazania przez nią braku możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania. Mimo że ze złożonych przez wnioskującego oświadczeń popartych analizą wyciągów z rachunków bankowych wynika względna równowaga pomiędzy ponoszonymi przez niego i członków rodziny wydatkami a uzyskiwanymi dochodami która wstępnie mogłaby być uznana za przejaw braku możliwości wygospodarowania środków na pokrycie związanych ze sprawą kosztów postępowania, to dogłębna ich ocena tego stanu rzeczy nie potwierdza. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądowym mającym oparcie w piśmiennictwie z tego zakresu (m.in. komentarz do ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Kantor Wydawniczy Zakamycze 2005, str. 593), prawo pomocy w zakresie całkowitym (a więc objętym wnioskiem) na zastosowanie w stosunku do osób charakteryzujących się ubóstwem, jak bezrobotni bez prawa do zasiłku lub osoby ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia. Przy w pełni zaspokojonych potrzebach mieszkaniowym, stałych i do tego nie najniższych dochodach oraz bieżącym regulowaniu wszelkich należności A. L. warunku tego niewątpliwie nie spełnia. Wyklucza to stwierdzenie, że cierpi on niedostatek oraz że na skutek przynajmniej częściowego poniesienia kosztów postępowania zostałyby zagrożone jego i rodziny podstawowe potrzeby życiowe. W tej sytuacji złożony wniosek może być rozpatrywany jedynie w kontekście zasadności przyznania mu częściowego prawa pomocy (zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub tylko ustanowienie zastępcy prawnego), czego warunkiem w przypadku osób fizycznych jest wykazanie, że nie jest się w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.). Dokonana w tym kontekście ocena możliwości płatniczych A. L. co do zasady prowadzi do uznania, że bez takiego uszczerbku nie będzie on w stanie ponieść całości kosztów postępowania, w tym przede wszystkim opłacić w krótkim okresie czasu pełnej wysokości związanych ze sprawą kosztów sądowych; wśród nich relatywnie najwyższy jest wpis od skargi (500 zł.), do pozostałych najbardziej prawdopodobnych które mogą wystąpić w przyszłości należy opłata kancelaryjna od wniosku o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia wyroku w przypadku oddalenia skargi (100 zł.) i wpis od skargi kasacyjnej w przypadku jej wnoszenia, w wysokości połowy wpisu od skargi (250 zł.). Ponieważ jednak przez uszczerbek w koniecznym utrzymaniu rozumiane jest realne zagrożenie dla zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, nie oznacza to, że skarżący nie jest w stanie wogóle partycypować w kosztach postępowania. Z pierwszeństwa przed nimi korzystają wyłącznie najważniejsze wydatki, a nie wszystkie normalnie ponoszone. Oznacza to obowiązek zaniechania takich, które nie mają charakteru bezwzględnie koniecznego i ograniczenia pozostałych (także koniecznych) do niezbędnego minimum. W przypadku skarżącego i zamieszkujących z nim osób za takie konieczne, a więc korzystające z pierwszeństwa przed kosztami postępowania należy uznać wydatki na zakup żywności i środków czystości, leczenie, utrzymanie mieszkania oraz ułatwiającego przemieszczanie się samochodu, opłaty za przedszkole dla wnuków. Nie należą już jednak do takich – a przynajmniej nie w pełnej wysokości - opłaty za telefony i internet, zakup odzieży i obuwia (nie odbywa się to systematycznie lecz w dłuższych odstępach czasowych) oraz dodatkowe ubezpieczenie wnioskodawcy ([...] – 48,90 zł.) czy spłata raty kredytowej w banku - 151 zł. (preferencyjne traktowanie należności w obrocie cywilnoprawnym wobec należności publicznoprawnych nie może uzasadniać przyznania prawa pomocy w toku postępowania sądowoadministracyjnego – postanowienie NSA z dnia 16 grudnia 2009 r. I FZ 462/09). Uwzględniając powyższe okoliczności postanowiono o przyznaniu A. L. jako adekwatnego do jego możliwości płatniczych zwolnienia od kosztów sądowych w części przenoszącej kwotę 100 zł., co oznaczać będzie wymóg opłacenia przez niego z tego tytułu wyłącznie tej kwoty. Jej wygospodarowanie nie odbije się w negatywny sposób na zaspokojeniu koniecznych potrzeb życiowych jego i domowników. Dotyczy to również ustanowienia pełnomocnika z wyboru (radcy prawnego lub adwokata), jeżeli jego udział w sprawie skarżący uważa za niezbędny. Przepisy P.p.s.a. nie ustanawiają wymogu reprezentowania strony przez fachowego pełnomocnika na żadnym etapie postępowania (wyjątek stanowi wymóg sporządzenia przez osoby uprawnione niektórych środków zaskarżenia, co skutkuje obniżeniem ponoszonych kosztów). Nie kwestionując doświadczania przez wnioskodawcę przejściowych trudności finansowych należy zwrócić jego uwagę na fakt, że prawo pomocy jako finansowane ze środków publicznych ma charakter wyjątkowy. Nie jest instytucją służącą zabezpieczeniu czy poprawie stanu majątkowego, lecz gwarantującą prawo do sądu tym, którzy bez tej pomocy faktycznie byliby go pozbawieni. Sądy orzekające w sprawach administracyjnych z urzędu biorą pod uwagę wszelkie uchybienia w postępowaniu przed organami administracji, z mocy przepisów ciąży też na nich powinność udzielania stronom występującym bez fachowego pełnomocnika potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych, ich skutków i skutków zaniedbań. W tej sytuacji brak jest uzasadnionych podstaw, aby całkowite pierwszeństwo przed kosztami postępowania przyznać wszystkim ponoszonym przez wnioskodawcę wydatkom. Ponieważ dla potrzeb orzekania o przyznaniu prawa pomocy uwzględnia się oprócz rzeczywiście posiadanych także potencjalne, możliwe do uzyskania dochody, należy zwrócić również uwagę skarżącego na potrzebę rozważenia możliwości wydzierżawienia posiadanej nieruchomości rolnej czy podjęcia pracy przez córkę (nie zostało wykazane, czy podejmuje w tym zakresie jakiekolwiek starania). W związku z powyższym, wobec braku spełniania przez skarżącego przesłanki przemawiającej za uwzględnieniem jego wniosku w pełnym objętym nim zakresie, na podstawie art. 246 § 1 w związku z art. 245 § 2, 3 i 4 oraz art. 258 § 2 pkt 7 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono jak w sentencji postanowienia.