II SA/Rz 462/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący WSA Krystyna Józefczyk Sędziowie NSA Stanisław Śliwa WSA Ewa Partyka /spr./ Protokolant starszy sekretarz sądowy Anna Mazurek - Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 października 2015 r. sprawy ze skargi R. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia [...] lutego 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności wypłaconych z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Wójta Gminy [...] z dnia [...] stycznia 2015 r. nr [...]. W podaniu z dnia 8 stycznia 2015 r. RM zwrócił się do Wójta Gminy [.] o umorzenie w całości należności wypłaconych uprawnionemu z funduszu alimentacyjnego z uwagi na brak jakichkolwiek środków na pokrycie powstałego zadłużenia. Jak wyjaśnił, znajduje się w trudnej sytuacji zdrowotnej, jest osobą niepełnosprawną, utrzymuje się z renty w wysokości 200 zł i korzysta z pomocy społecznej. Decyzją z dnia [.] stycznia 2015 r. nr [.], Wójt Gminy [.] odmówił uwzględnienia ww. żądania uznając, że nie ziściły się przesłanki do jego uwzględnienia określone w art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2012 r. poz. 1228 z późn. zm.). Organ ustalił, że wnioskodawca mieszka sam i utrzymuje się z renty rolniczej wypłacanej z części składkowej oraz zasiłków z pomocy społecznej. Sytuacja zdrowotno-lecznicza nie jest dobra, choć nie jest wyjątkowa. Strona skorzystała już raz z takiej formy pomocy, gdyż decyzją z dnia [.] grudnia 2009 r. umorzono zaległości wypłacone uprawnionym z funduszu alimentacyjnego w okresie od 1 października 2008 r. do 30 września 2009 r. w kwocie 6000 zł. W obecnym okresie nie dokonano natomiast żadnej wpłaty na poczet zadłużenia. Dlatego umorzenie kolejnej zaległości w tych okolicznościach nie byłoby zasadne. W odwołaniu od powyższej decyzji RM podniósł, że nie jest w stanie dokonywać spłat powstałego zadłużenia z uwagi na stan majątkowy i zdrowotny. Sam korzysta z pomocy społecznej. Decyzją z dnia [.] lutego 2015 r. nr [.], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [.] utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy. W uzasadnieniu wyjaśniło, że umorzenie zadłużenia w funduszu alimentacyjnym może nastąpić tylko w wyjątkowych sytuacjach, które nie zachodzą w przypadku wnioskodawcy. Umorzenie nie może stanowić bowiem nagrody za niewłaściwą postawę dłużnika alimentacyjnego, a strona korzystała już w przeszłości z dobrodziejstwa tej instytucji. Od tamtego czasu nie dokonano jednak jakiejkolwiek spłaty powstałego na nowo zadłużenia. Z powyższym rozstrzygnięciem nie zgodził się RM, wnosząc do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie skargę, w której zarzucił organom naruszenie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez przyjęcie, że posiada środki na spłatę zadłużenia, a jego sytuacja rodzinna i majątkowa jest dobra. Dlatego zaskarżone decyzje winny zostać uchylone. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [.] wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje: Sąd administracyjny sprawuje w zakresie swej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, co wynika z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269, ze zm.). Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 – określanej dalej jako P.p.s.a.). Stosownie do tego przepisu sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W myśl art. 145 P.p.s.a., sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia lub stwierdzenia ich nieważności, ewentualnie niezgodności z prawem, gdy dotknięte są one naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania, innym naruszeniem przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy, lub zachodzą przyczyny stwierdzenia nieważności decyzji wymienione w art. 156 k.p.a. lub innych przepisach. W ramach kontroli legalności sąd stosuje przewidziane prawem środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 P.p.s.a.). Przedmiotem kontroli jest decyzja wydana w przedmiocie odmowy umorzenia należności RM z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobom uprawnionym. Podstawę prawną w tym zakresie stanowi przepis art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz.U. z 2012 r., poz. 1228 z późn. zm. - zwanej dalej u.p.o.u.a.), który brzmi następująco: organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji wskazać należy, że decyzja, o której mowa w powyższej normie prawnej stanowi decyzję wydawaną w ramach tzw. uznania administracyjnego. Użyte przez ustawodawcę w redakcji art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów sformułowanie "może" wskazuje bowiem, że przepis ten pozostawia do uznania organu istnienie lub nieistnienie w konkretnej sprawie okoliczności, uzasadniających m.in. umorzenie należności. Podkreślenia jednak wymaga, że nie może to oznaczać dowolności rozstrzygnięcia organu. W szczególności wydanie decyzji musi być poprzedzone wyjaśnieniem okoliczności sprawy w zakresie przesłanek uzasadniających ewentualne umorzenie należności i ich analizą - z zachowaniem wymogów proceduralnych, co winno znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji. Tylko po spełnieniu takich warunków podjęta decyzja może być uznana nie za decyzję dowolną, lecz mieszczącą się w granicach uznania administracyjnego. Uznanie administracyjne wyraża się bowiem nie w swobodzie oceny istnienia w stanie faktycznym przesłanek odroczenia terminu spłaty, ale w możliwości negatywnego dla wnioskodawcy rozstrzygnięcia nawet w sytuacji ich istnienia (por. wyrok NSA z 16 lutego 2011 r., sygn. II GSK 302/10). W tym też kontekście należy wskazać, że zadaniem orzekającego w niniejszej sprawie Sądu było między innymi ustalenie czy organy administracji publicznej w sposób wyczerpujący zgromadziły i rozpatrzyły cały materiał dowodowy oraz czy przy ocenie zgromadzonych dowodów nie została przekroczona zasada ich swobodnej oceny. Jak wyżej wskazano pozostawienie danego rozstrzygnięcia uznaniu administracyjnemu nie oznacza bowiem dowolności organu w załatwieniu sprawy, ale jednocześnie nie nakazuje mu spełnienia każdego żądania obywatela (por. wyrok NSA z dnia 25 marca 2009 r., sygn. akt I OSK 1535/08). Przenosząc powyższe rozważania do niniejszej sprawy wskazać należy, że art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. rozstrzygnięcie organu winno było zostać poprzedzone wyjaśnieniem okoliczności sprawy w zakresie sytuacji rodzinnej i dochodowej wnioskodawcy oraz jej analizą z zachowaniem wymogów proceduralnych przewidzianych w przepisach k.p.a. W niniejszej sprawie organy skoncentrowały się na okoliczności, że skarżący już w 2009 r. skorzystał z dobrodziejstwa instytucji umorzenia należności. Wskazały, że "umorzenie nie może być nagrodą za niewłaściwą postawę dłużnika w przeszłości". Uznały, że sytuacja skarżącego nie jest najlepsza, ale nie jest też wyjątkowa. Tymczasem ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że skarżący, który ma 71 lat jest osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Trudno więc byłoby obronić argument, że może poszukać zatrudnienia. Jest osobą samotną, przewlekle chorą. Utrzymuje się z zasiłku pielęgnacyjnego (153 zł), emerytury rolniczej w części składkowej w wysokości 202,67 zł netto miesięcznie oraz ze świadczeń z pomocy społecznej. Do 31 grudnia 2014 r. pobierał zasiłek okresowy w kwocie 93,17 zł miesięcznie a od 1 stycznia 2015 r. zasiłek stały z tytułu całkowitej niezdolności do pracy w kwocie 186,33 zł miesięcznie. Jest on właścicielem gospodarstwa rolnego o pow. 3,4565 ha co odpowiada 0,8281 ha przeliczeniowych. Ze znajdującego się w aktach odpisu orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z dnia 31 maja 2011 r. wynika, że niepełnosprawność skarżącego istnieje od 2004 r. a on sam wymaga m.in. stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Z akt wynika też, że skarżący wydaje część posiadanych środków na zakup niezbędnych leków. W ocenie Sądu dokonane w decyzjach przez organy obydwu instancji ustalenia niezwykle ogólnikowo traktują w/w fakty, które wynikają ze zgromadzonego materiału dowodowego. Niezrozumiałe także pozostaje, do jakiej to "niewłaściwej postawy dłużnika w przeszłości" odwołują się organy. Zaskakująca także w świetle wcześniej przytoczonych okoliczności jest konstatacja, że sytuacja skarżącego nie jest wyjątkowa. Uzasadnienia decyzji są tak ogólnikowe, że w ocenie Sądu można je wręcz uznać za dowolne i nie mają nic wspólnego z zasadą przekonywania wynikającą z art. 11 K.p.a. Trudno sobie wręcz wyobrazić, w jakim ubóstwie żyje skarżący i czy jest w stanie zaspokoić własne potrzeby a niepodejmowanie zatrudnienia przez osobę ponad siedemdziesięcioletnią niepełnosprawną w stopniu znacznym, niezdolną do samodzielnej egzystencji obiektywnie trudno uznać za wynikające z jego winy lub lenistwa. Skarżący ponadto korzysta ze wsparcia w ramach pomocy społecznej. Nie wiadomo więc zupełnie skąd miałby wziąć środki na spłatę należności, jeśli nie starcza mu nawet na własne utrzymanie, a przecież z braku jakichkolwiek wpłat na poczet zadłużenia organy czynią mu zarzut. W świetle lakoniczności uzasadnień decyzji oraz powyższych okoliczności wynikających z akt sprawy w ocenie Sądu decyzje organów obu instancji noszą znamiona dowolności a nie uznaniowości. Nie dość bowiem wszechstronnie oceniony został zgromadzony materiał dowodowy, nie dość przekonująco uzasadniona została odmowa umorzenia należności. Organy naruszyły więc art. 7, art. 8, art. 11, art. 80 oraz art. 107 § 3 K.p.a., co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Nie można bowiem wykluczyć, że dokładne i wyczerpujące ustalenie stanu faktycznego i właściwa, zgodna z art. 80 K.p.a. ocena zgromadzonego materiału dowodowego doprowadziłaby organ do innych wniosków a w konsekwencji do wydania decyzji uwzględniającej wniosek skarżącego w całości lub w części. Powyższe obligowało Sąd do uchylenia decyzji organów obydwu instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. W ponownym postępowaniu organy ustalą jaka jest sytuacja dochodowa i rodzinna skarżącego w oparciu o wszechstronną ocenę zgromadzonego materiału dowodowego i rozstrzygną sprawę dając odzwierciedlenie powyższego w uzasadnieniu decyzji i wskazując ewentualnie dokładnie dlaczego jego sytuacja nie została uznana za pozwalającą na uwzględnienie żądania jeśli rozstrzygnięcie byłoby negatywne dla strony.